Makine Kurulum Sahası Hazır Değilse Bekleme ve Yeniden Montaj Gideri Kimden İstenir?

Alıcı, makine kurulumu için kendisinin yapması gereken hazırlıkları haklı sebep olmadan yerine getirmez ve satıcı ya da yüklenici ifayı gereği gibi önerirse TBK m. 106 kapsamında alacaklı temerrüdü doğar. Ancak bu durum, gönderilen her bekleme faturasını otomatik borca dönüştürmez. Hazırlığın kime ait olduğu, ekibin gerçekten kuruluma hazır bulunması, engelin hangi günleri etkilediği ve istenen giderin hukuki dayanağı ayrı ayrı gösterilmelidir.

Hazırlık yükümlülüğü sözleşmede bağımsız borç olarak üstlenilmişse kusurlu ihlalden doğan zarar TBK m. 112 çerçevesinde istenir. Ticari malın kanuni tevdi gideri ise m. 107’nin ayrı sonucudur. Geçici saha gecikmesi, bütün işin imkânsızlaşması veya alıcının projeyi tamamen iptal etmesiyle aynı hesap yöntemine tabi değildir.

Saha hazırlığını hangi taraf üstlenmiştir?

Makine satış veya montaj sözleşmesinde anahtar teslim ibaresi bulunması, her altyapı işinin kapsamını tek başına çözmez. Teknik teklif, sorumluluk tablosu, montaj ön koşulları ve teklif dışı bırakılan işler birlikte okunur. Temelin hazırlanması, enerji bağlantısı, taşıma güzergâhı, vinç, havalandırma veya kurulum alanının boşaltılması farklı taraflara bırakılmış olabilir. TBK m. 19 uyarınca sözleşmenin adı kadar tarafların gerçek ortak iradesi önemlidir.

Satıcının sözleşme sonrasında gönderdiği yeni bir hazırlık listesi, daha önce kendi üstlendiği işi tek taraflı olarak alıcıya devretmez. Sonradan eklenen teknik gerekliliğin başlangıçtaki şartnamenin açıklaması mı, yoksa kapsam değişikliği mi olduğu belirlenir. Alıcının teslim aldığı e-postaya sessiz kalması her durumda ek bedeli veya yeni sorumluluğu kabul ettiği anlamına gelmez.

Hazırlığın ölçülebilir biçimde tanımlanması gerekir. Yalnız “saha hazır olacaktır” ifadesi yerine hangi alanın boşaltılacağı, hangi bağlantının kimin tarafından tamamlanacağı, erişim izninin kimden alınacağı ve kontrol belgesinin ne olduğu gösterilmelidir. Teknik değerler makinenin kendi projesinden alınır; farklı makinenin altyapı ölçüsü bu sözleşmeye taşınmaz.

Yüklenici gerçekten kuruluma hazır mıydı?

TBK m. 106, yapma veya verme ediminin gereği gibi önerilmesini arar. Kurulum ekibinin sahaya gelmesi tek başına yeterli değildir. Gerekli makine parçalarının, uygun personelin, aletlerin ve yüklenicinin sağlaması gereken belgelerin bulunup bulunmadığı kontrol edilir. Kendi montaj hazırlığı eksik olan taraf, bütün gecikmeyi alıcının sahasına bağlayamaz.

Kurulum tarihi de sözleşmeye uygun olmalıdır. Kararlaştırılan tarihten önce habersiz gelen ekibin beklemesi, alıcının temerrüdünü otomatik oluşturmaz. Kesin tarihi alıcının teyidine bağlayan sözleşmede, gerekli teyidin ne zaman verildiği incelenir. Buna karşılık sözleşmede ortaklaşa belirlenmiş tarihte hazır olunacağı açıkça üstlenilmişse, sonradan takvimin unutulduğu savunması hazırlık borcunu ortadan kaldırmaz.

Eksik saha olmasa bile kurulumu engelleyecek yükleniciye ait başka bir gecikme bulunuyorsa olayın zaman sırası önemlidir. Makinenin zorunlu parçası henüz üretilmemişken aynı günler için bütün montaj ekibinin alıcı nedeniyle beklediği ileri sürülemez. Her engelin hangi faaliyet üzerinde etkili olduğu ayrı çizelgeye yazılmalıdır.

Alacaklı temerrüdü ile sözleşme ihlali arasındaki ayrım

Alıcının ifaya katılımı bazı ilişkilerde yalnız kendi edimi alabilmesi için gerekli hazırlık fiilidir. Bu fiilin yerine getirilmemesi, TBK m. 106’nın koşullarında alacaklı temerrüdünü doğurur. Bundan, alıcının her olayda bütün bekleme zararlarını ödeyeceği sonucu çıkarılamaz. Tazminatın ayrı bir sözleşmesel borcun ihlaline veya uygulanabilen başka hukuki dayanağa bağlanması gerekir.

Alıcı sözleşmede kurulum altyapısını belirli tarihte hazırlamayı bağımsız olarak üstlenmişse, bu borç TBK m. 112 bakımından da değerlendirilir. Yüklenici, yerine getirilmeyen hazırlık borcunu, uğradığı zararı ve aralarındaki uygun nedensellik bağını gösterir. Borçlu alıcı, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe bu ihlalden doğan zararı gidermekle yükümlüdür.

Aynı davranış hem kurulumu kabul etmeme hem bağımsız hazırlık borcunu ihlal etme niteliği taşıyabilir. Dosyada hangi sonucun hangi maddeye bağlandığı açık tutulmalıdır. Alacaklı temerrüdü rehberi TBK m. 106–110’un genel sistemini açıklar. Makine kurulumuna özgü gider hesabında bu genel koşulların somut görev paylaşımına uygulanması gerekir.

Kurulamayan işin tutanağı nasıl hazırlanır?

Tutanakta makine ve sözleşme bilgisi, sahaya gelen ekip, giriş ve ayrılış saatleri, tamamlanamayan faaliyet ve engelin bulunduğu yer yazılır. “Saha uygun değil” açıklaması yerine hangi montaj adımının hangi eksiklik yüzünden yapılamadığı gösterilir. Fotoğraflar tarihle, alanla ve tutanaktaki iş kalemiyle eşleştirilmelidir.

Alıcı temsilcisinin tutanağı imzalaması, belge metnine bağlı olarak sahadaki durumun ispatını güçlendirir; temsil yetkisi bulunmayan çalışanın imzası otomatik ek ücret kabulü değildir. Durum tespiti, kusur kabulü ve bedel anlaşması birbirinden ayrılır. İmzadan kaçınılırsa tutanak, tarihli görüntüler ve aynı gün gönderilen açıklayıcı yazıyla desteklenir. Tek taraflı belgenin doğruluğu gerektiğinde diğer delillerle sınanır.

Şantiye veya fabrika güvenliği gerekçesiyle giriş verilmemişse kimin hangi belgeyi eksik sunduğu da kaydedilir. Yüklenicinin kendi personel evrakını tamamlamaması ile alıcının önceden taahhüt ettiği giriş iznini sağlamaması farklı sebeplerdir. Her giriş reddini doğrudan alıcının hazırlık ihlali olarak nitelendirmek doğru değildir.

Yüklenici tehlikeli veya eksik sahada çalışmaya devam edebilir mi?

Eser meydana getirilirken iş sahibinin gösterdiği yerin ayıplı olduğu veya işi gereği gibi ve zamanında tamamlamayı tehlikeye düşüren başka durum bulunduğu anlaşılırsa TBK m. 472/3 derhâl bildirim yükümlülüğü getirir. Yüklenici bildirmezse bundan doğan sonuçlardan sorumludur. Eksikliği bilen yüklenicinin hiç açıklama yapmadan işe devam etmesi, sonradan bütün sonucu alıcıya aktarmasını engeller.

Bildirim, engelin teknik nedenini, etkilediği işleri ve gerekli düzeltmeyi açıklamalıdır. Yalnız “sorumluluk size aittir” yazılması yeterli bir teknik uyarı değildir. Alıcının istediği geçici çözümün sözleşmedeki makineyi güvenli ve uygun biçimde kurmaya elverişli olup olmadığı değerlendirilir. İş güvenliği ve zorunlu teknik kurallara aykırı yöntem, tarafların acele etmesiyle hukuka uygun hâle gelmez.

Kurulumun bir bölümü güvenli ve sözleşmeye uygun biçimde yapılabiliyorsa, bunun diğer işlerle teknik bağlantısı belirlenir. Tamamı engellenmemiş işin bütünüyle durdurulması için somut gerekçe aranır. Bunun karşılığında yükleniciden, tamamlanmış işleri yeniden sökmeye yol açacak verimsiz veya tehlikeli bir sıra izlemesi de otomatik olarak beklenmez.

Bekleme tarifesi hangi durumda uygulanır?

Önceden kabul edilmiş bekleme tarifesi varsa, ücretin hangi olayda başlayacağı, hangi personeli kapsayacağı ve saatlik ya da günlük birimin nasıl hesaplanacağı sözleşmeden belirlenir. Gerçekleşen saha engeli tarifedeki koşulla eşleştirilir. Bir takvim gününün her durumda tam ekip günü sayılması, tarafların kabul ettiği yönteme veya ispatlanan gerçek gider esasına dayanmalıdır.

Tarife sözleşmede bulunmuyorsa, yüklenicinin sonradan tek taraflı düzenlediği liste başlı başına sözleşme hükmü olmaz. TTK m. 21/2 faturaya sekiz gün içinde itiraz edilmemesine belirli bir içerik karinesi bağlar; hiç kararlaştırılmamış her bekleme hizmetini kendiliğinden kurulmuş sözleşmeye dönüştürmez. Faturanın dayandığı iş ve borç ilişkisi ayrıca ortaya konmalıdır.

Tarifenin standart sözleşme içinde bulunması hâlinde TBK m. 20–25 genel işlem koşulları denetimi de dikkate alınır. Beklemenin sebebi, bedelin hesap ölçüsü ve hangi tarafın sorumluluğunda olduğu belirsiz bırakılmışsa yorum sorunu çözülmeden bütün fatura kabul edilmiş sayılmaz. İtiraz yazısı da yalnız toplam tutarı değil, tartışılan gün ve personel kalemini göstermelidir.

Otel, ulaşım, vinç ve tekrar sevk gideri

Sözleşme ihlaline dayanan zarar hesabında her giderin saha gecikmesinden kaynaklandığı belgelenir. Otel faturası için kimlerin hangi gün kaldığı, ulaşım giderinde yeniden gidişin neden gerekli olduğu, vinçte iptal edilemeyen rezervasyonun koşulları açıklanır. Normal kurulum bedeline zaten dahil masraf, aynı içerikle ikinci kez talep edilmez.

Ekibin bekleme döneminde başka projede çalışıp çalışmadığı önemlidir. Aynı personelin bütün günleri hem başka işte verimli çalışılmış saat hem bu projede tamamen boş bekleme zararı olarak gösterilemez. İşverenin personeline olağan ücret ödediği bilgisi, her durumda aynı tutarın ek zarar olduğunu kanıtlamaz; kaynakların bu gecikme nedeniyle nasıl kullanılamadığı veya hangi ek maliyetin doğduğu açıklanmalıdır.

TBK m. 114/2 ve m. 52 uyarınca zararın artmasına katkı da değerlendirilir. Engelin uzun süre giderilemeyeceği açıkken ekibi belirsiz süre otelde tutmak yerine yeniden planlama seçeneği incelenir. Ekibi geri çekmenin ve sonra tekrar göndermenin maliyetiyle makul bekleme seçeneği karşılaştırılır. Bu değerlendirme olayın bilinen koşullarına göre yapılır; sonradan öğrenilen bilgilerle geçmişteki her karar hatalı sayılmaz.

Kurulum ve teslim tarihi kaç gün uzar?

Saha gecikmesi, sözleşmenin bütün tarihlerinin kendiliğinden sınırsız uzaması demek değildir. Hangi hazırlığın hangi faaliyetin başlamasını engellediği ve bu faaliyetin son teslimi ne kadar etkilediği belirlenir. Montaj, bağlantı, test ve eğitim aşamalarının birbirine bağlı sırası incelenmeden salt beklenen gün sayısı bütün işe eklenemez.

Yüklenicinin kendi gecikmesi ile alıcının hazırlık eksikliği aynı döneme denk geliyorsa ortak takvim gerekir. Bir engelin giderilmesinden sonra diğer engel sürüyorsa sonraki günlerin sebebi ayrıca gösterilir. Tarafların yeniden başlama protokolünde, önceki gecikmenin etkisi, yeni erişim tarihi, ekip organizasyonu ve devam eden çekinceler açıkça yazılmalıdır.

Alıcının sebep olduğu dönem için yükleniciye gecikme cezası uygulanması iddiası, sözleşmedeki risk dağılımı ve cezai şartın koşullarıyla birlikte incelenir. Yüklenicinin geç geldiği bağımsız dönemler ise saha engeli gerekçesiyle silinmez. Yeni programın imzalanması, önceki zarar ve cezai şart taleplerinin tamamından vazgeçildiği anlamına ancak protokolün içeriği bunu gösteriyorsa gelir.

Makine nereye bırakılır, muhafaza gideri nasıl ayrılır?

Teslim alınmayan ticari makine ile yapılmayan montaj aynı edim değildir. TBK m. 107, alacaklı temerrüdünde teslim edilecek şeyin hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere tevdi edilerek borçtan kurtulmayı düzenler. Tevdi yerini ifa yerindeki hâkim belirler; ticari mallar bakımından hâkim kararı olmadan ardiyeye tevdi imkânı vardır. İşlemin gerçekten kanuni tevdi niteliği taşıması gerekir.

Makinenin fabrikanın açık alanına veya kapısının önüne bırakılması otomatik tevdi değildir. Uygun muhafaza, teslim belgesi, seri numarası ve ambalaj durumu kaydedilir. Makine teslim borcundan kurtulma sağlansa bile montaj ve çalışır hâlde devreye alma borcunun ayrıca bulunması mümkündür. Bir edimin tevdi edilmesi diğer edimi kendiliğinden tamamlamaz.

Yüklenicinin kendi deposunda geçici saklama gideri, sözleşmede kararlaştırılmış bedel veya ispatlanan zarar esasına dayanılarak değerlendirilir. Kanuni tevdi gideri ile tek taraflı depo tarifesi aynı değildir. Makineyi başka müşteriye satmak veya kullanmak da alacaklı temerrüdünün otomatik sonucu değildir; teslim, mülkiyet ve sözleşmenin sona erme şartları ayrıca incelenir.

Geçici engel, proje iptali ve imkânsızlık farklı sonuç doğurur

Borcun konusu teslim gerektirmeyen bir yapma edimiyse TBK m. 110, alacaklı temerrüdünde borçlu temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönme imkânı tanır. M. 123–125 uyarınca uygun süre verilmesi ve süreyi gereksiz kılan hâller ayrı değerlendirilir. Bir günlük gecikmeden hareketle her montaj sözleşmesinin derhâl sona erdiği söylenemez.

İş sahibi eserin tamamlanmasından önce projeden vazgeçiyorsa TBK m. 484 yapılan kısmın karşılığı ve yüklenicinin bütün zararlarının giderilmesi koşulunu düzenler. Buna karşılık iş sahibiyle ilgili beklenmedik olay işi gerçekten imkânsızlaştırmışsa m. 485’teki yapılan işin değeri, bu değere girmeyen giderler ve kusur varsa ek tazminat rejimi uygulanır. İş sahibi nedeniyle imkânsızlık rehberi bu kalıcı engeli açıklar.

Giderilebilir altyapı eksikliği, yalnız uzun sürdüğü için m. 485 anlamında imkânsızlık olarak adlandırılmaz. İfanın artık neden gerçekleştirilemediği teknik ve hukuki belgelerle ortaya konmalıdır. Devam eden işte bekleme gideri, sona ermiş sözleşmede tasfiye bedeli ve imkânsızlıktaki hesap aynı talep listesinde sebepsiz şekilde birleştirilmemelidir.

Talep dosyası ve ticari başvuru yolu

Talep dosyası, görev paylaşımı tablosu, kurulum programı, hazır olunduğunu gösteren kayıt, engel tutanağı ve gider dökümünden oluşur. Her masraf hangi gecikme gününe bağlandığıyla gösterilir. HMK m. 194 somutlaştırma, m. 199 elektronik belge ve m. 266 teknik bilirkişi düzeni bu incelemenin usul temelidir. Teknik bilirkişi takvim etkisini ve gereken iş adımlarını açıklar; borcun hukuki nitelendirmesi mahkemeye aittir.

Temerrüt veya sözleşmenin sona ermesine ilişkin tacirler arası bildirimin TTK m. 18/3 usulü gözetilerek gönderilmesi gerekir. Ticari işletmeler arasındaki uyuşmazlıkta görev TTK m. 4–5’e göre belirlenir. Para ödenmesine ilişkin ticari alacak veya tazminat davasından önce m. 5/A uyarınca arabuluculuk tamamlanır. Görüşmede yalnız toplam fatura değil, kabul edilen günler, tartışmalı giderler ve yeniden kurulum koşulları ayrı başlıklarla ele alınmalıdır.

Sık sorulan sorular

Saha hazır değilse alıcı otomatik temerrüde düşer mi?

TBK m. 106 için hazırlığın alıcıya ait olması, ifanın gereği gibi önerilmesi ve haklı sebep olmadan gerekli hazırlıktan kaçınılması gerekir. Yüklenicinin kendisi kuruluma hazır değilse yalnız saha eksikliğine dayanılarak bütün sonuçlar alıcıya yüklenemez.

Anahtar teslim sözleşmede bütün altyapıyı satıcı mı yapar?

Kapsam yalnız sözleşme başlığından belirlenmez. Teknik teklif, kapsam dışı işler, sorumluluk tablosu ve gerçek ortak irade TBK m. 19 uyarınca birlikte değerlendirilir. Sonradan gönderilen hazırlık listesi mevcut borcu tek taraflı olarak karşı tarafa aktarmaya yetmez.

Bekleme tarifesi imzalanmamışsa fatura hiç istenemez mi?

Önceden anlaşılmış tarife bulunmaması, ispatlanan zarar talebini her durumda ortadan kaldırmaz. Ancak tek taraflı tarife otomatik sözleşme hükmü değildir. Bağımsız hazırlık borcunun ihlali, zarar, nedensellik ve TBK m. 112 koşulları veya başka uygulanabilir hukuki dayanak gösterilmelidir.

Alacaklı temerrüdü bütün otel ve personel masrafını ödetir mi?

Hayır. TBK m. 106 tek başına her gider için tazminat hükmü değildir. Sözleşmesel hazırlık borcu, kararlaştırılmış bekleme bedeli veya kanuni gider dayanağı ayrıca belirlenir. Her kalemin engelle bağlantısı, gerçekliği ve başka bedel içinde bulunup bulunmadığı incelenir.

Fabrika çalışanının tutanak imzası ek bedeli kabul sayılır mı?

İmzanın hukuki etkisi belge içeriğine ve kişinin yetkisine bağlıdır. Saha durumunun tespiti, kusurun üstlenilmesi ve yeni bedel kabulü farklı işlemlerdir. Sadece kurulum yerini gösteren çalışanın imzası her durumda şirket adına sınırsız ücret anlaşması oluşturmaz.

Eksik sahada montaja devam eden yüklenici sorumlu olur mu?

TBK m. 472/3 yükleniciye uygun olmayan yer veya işin zamanında ve gereği gibi yapılmasını tehlikeye düşüren durum hakkında hemen bildirim borcu yükler. Bildirim yapılmaması nedeniyle doğan sonuçlardan yüklenici sorumludur. Tehlikeli yöntem konusunda alınan genel talimat zorunlu kuralları kaldırmaz.

Beklenen bütün günler teslim tarihine eklenir mi?

Her hazırlık eksikliğinin hangi işi ve son teslimi ne kadar geciktirdiği belirlenir. Yüklenicinin kendi gecikmesi, paralel yürütülebilen işler ve yeniden başlama ihtiyacı ayrı hesaplanır. Teslim tarihi, saha eksikliği gerekçesiyle kendiliğinden sınırsız uzamaz.

Makineyi fabrika kapısına bırakmak teslim borcunu bitirir mi?

Tek başına bitirmez. Kanuni tevdi TBK m. 107 koşullarına göre yapılmalıdır. Ticari mallar hâkim kararı olmadan ardiyeye tevdi edilebilir; fakat rastgele bir yere bırakma bu işlem değildir. Makine teslimi ve ayrıca üstlenilen montaj borcu da birbirinden ayrılmalıdır.

Altyapı gecikmesi doğrudan ifa imkânsızlığı mıdır?

Giderilebilir ve geçici engel, tek başına TBK m. 485 anlamında imkânsızlık değildir. Tamamlamanın gerçekten artık mümkün olmaması gerekir. İş sahibinin projeyi isteyerek iptal etmesi ise m. 484 kapsamında farklı tasfiye koşulları doğurur.

Bekleme bedeli davasından önce arabuluculuk gerekir mi?

Uyuşmazlık TTK m. 4 kapsamında ticari dava ise para ödenmesine ilişkin alacak veya tazminat davasından önce m. 5/A uyarınca arabuluculuk gerekir. Görüşmede görev paylaşımı, fiilî engel günleri ve gider belgeleri birlikte değerlendirilmelidir.

İstanbul ve Mersin’de kurulum uyuşmazlığı dosyası

İstanbul veya Mersin’deki tesiste engelin saptanması için sözleşme ekleri ile sahadaki gerçek durum aynı tarih üzerinden karşılaştırılır. Makinenin bulunduğu depo, kurulum yapılacak alan ve teknik ekibin hareketleri ayrı kaydedilir. Şehir, giderlerin otomatik kabulünü sağlamaz; talep kanuni dayanak, sözleşme ve gerçek harcamaya dayanır. Avukat incelemesinde bekleme ücretinin hangi bölümü anlaşılmış bedel, hangi bölümü ihlal zararı ve hangi bölümü tevdi gideri olduğu ayrıştırılır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.19–25,52,97,106–107,110,112,114,117,123–125,472/3,484–485
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.4–5,5/A,18/3,21/2
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.194,199,266

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →