Mimari Projenin Telif Hakkı Kime Aittir? FSEK’e Göre Proje ve Yapı Koruması 2026

Mimari Proje Ne Zaman FSEK Anlamında Eserdir?

FSEK, mimari üretimleri tek bir başlık altında değil niteliklerine göre farklı eser kategorilerinde korur. FSEK m.2 kapsamında estetik değeri olmayan her çeşit mimarlık ve şehircilik tasarım ve projeleri, mimari maketler, çevre ve sahne tasarım ve projeleri ilim ve edebiyat eserleri arasında yer alabilir. FSEK m.4 ise estetik değere sahip mimarlık eserlerini güzel sanat eserleri arasında açıkça sayar.

Bu nedenle “mimari proje ancak bina çok güzel ise korunur” veya “estetik olmayan teknik proje hiç korunmaz” şeklindeki genellemeler doğru değildir. Projenin hangi eser kategorisine girdiği, eserin hususiyeti ve somut özellikleri değerlendirilir. Teknik ve işlevsel zorunluluklarla belirlenen sıradan çözümler ile mimarın kişisel fikrî tercihlerini yansıtan unsurlar birbirinden ayrılmalıdır.

Bir apartman projesinin mevzuat gereği bulunması zorunlu merdiven, sığınak, yangın çıkışı veya taşıyıcı sistem çözümü üzerinde tek başına telif tekeli kurulamaz. Ancak planlama, cephe, kütle kompozisyonu, mekânsal kurgu ve özgün tasarım tercihlerinin birleşimi hususiyet taşıyabilir. Koruma, teknik zorunluluğu değil yaratıcı mimari ifadeyi kapsar.

Mimari Projenin Eser Sahibi Kimdir?

FSEK m.8’e göre eserin sahibi onu meydana getiren kişidir. Mimari projeyi yaratıcı biçimde meydana getiren mimar veya mimarlar eser sahibidir. Projenin çizilmesinde yalnız teknik hizmet veren, ölçüm yapan, çıktı alan veya yaratıcı katkı taşımayan kişinin eser sahipliği doğmaz. Birden fazla mimarın yaratıcı katkısı varsa FSEK m.9 ve m.10 hükümleri çerçevesinde birlikte eser sahipliği gündeme gelebilir.

Mimarlık şirketinin ticaret unvanının projede yer alması, şirket tüzel kişiliğini kendiliğinden eser sahibi yapmaz. Eseri meydana getiren gerçek kişiler ile şirketin mali hakları kullanma yetkisi birbirinden ayrılmalıdır. Çalışanların görev kapsamında oluşturduğu projelerde FSEK m.18 bu ayrım bakımından önem taşır.

Projenin belediyeye ruhsat için sunulması, müteahhide teslim edilmesi veya yapı malikine verilmesi de eser sahipliğini değiştirmez. Bu işlemler projenin belirli amaçla kullanılmasını sağlar; telif haklarının devri için ayrıca hukuki dayanak gerekir.

Arsa veya Bina Sahibi Mimari Eserin Telif Hakkına Sahip midir?

Hayır. Taşınmaz mülkiyeti ile fikrî mülkiyet farklı haklardır. Bina maliki taşınmazın mülkiyetine sahiptir; mimar ise şartları varsa eser üzerindeki manevi haklarını ve devretmediği mali hakları taşır. Aynı fiziksel yapı üzerinde iki farklı hukuki hak alanı birlikte bulunabilir.

Bu ayrım özellikle tadilat, cephe değişikliği, yıkım, genişletme ve yeniden kullanım uyuşmazlıklarında önemlidir. Malik, taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkını kullanırken mimarın FSEK m.16’daki eserde değişiklik yapılmasını men etme hakkıyla karşılaşabilir. Buna karşılık eser sahibinin manevi hakkı da mülkiyet hakkını hiçbir koşulda tamamen ortadan kaldıran sınırsız bir veto yetkisi değildir. Somut uyuşmazlıkta yapı güvenliği, kullanım zorunluluğu, teknik gereklilik, eserin bütünlüğü ve hakkın kötüye kullanılması yasağı birlikte değerlendirilir.

Bina satın alan yeni malik de önceki malikten taşınmazı devralır; mimari eserin telif haklarını otomatik olarak devralmaz. Tapu devri ile FSEK mali hak devri aynı işlem değildir.

Mimara Proje Bedeli Ödenince Bütün Telif Hakları İşverene Geçer mi?

Hayır. Hizmet bedelinin ödenmesi ile mali hakların tamamen devri aynı değildir. FSEK m.52 mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olmasını ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesini şart koşar. Mimarlık hizmet sözleşmesinde kullanım amacı, projenin hangi yapı için hazırlandığı, tekrar kullanım, çoğaltma, yayın, tanıtım ve değişiklik yetkileri açıkça düzenlenmelidir.

Bir konut projesi için ödenen mimarlık hizmet bedeli, iş sahibine o projeyi kararlaştırılan yapı için uygulama yetkisi verebilir; fakat aynı projeyi on farklı arsada çoğaltma, üçüncü kişiye satma veya proje kataloğunda ticari olarak yeniden kullanma hakkının otomatik geçtiği sonucu çıkarılamaz. Sözleşme kapsamı belirleyicidir.

“Tüm haklar iş sahibine aittir” gibi genel ifadeler de FSEK m.52 açısından risklidir. Hangi mali hakların devredildiği veya hangi kullanım lisansının verildiği ayrı ayrı ve açık biçimde yazılmalıdır.

Çalışan Mimarın Hazırladığı Projede Hakları Kim Kullanır?

FSEK m.18, çalışanların işlerini görürken meydana getirdikleri eserler bakımından özel düzenleme getirir. Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, bu eserler üzerindeki hakları kullanma yetkisi işveren tarafından kullanılır. Ancak eser sahibi kavramı ile mali hakların kullanım yetkisi yine birbirinden ayrıdır.

Mimarlık ofisinde bordrolu çalışan mimarın proje üzerindeki yaratıcı katkısı eser sahipliği bakımından önem taşır. İşveren şirket ise FSEK m.18 ve iş sözleşmesi çerçevesinde hakları kullanabilir. Buna karşılık dışarıdan bağımsız hizmet veren mimar için aynı sonuç otomatik doğmaz; taraflar arasındaki hizmet ve telif sözleşmesi ayrıca incelenir.

İşverenler proje ekibindeki katkıları, imza yetkilerini, portföy kullanımını ve mali hak kullanımını yazılı düzenlemelidir. Böylece çalışan ayrıldıktan sonra proje görsellerinin portföyde kullanılması veya projenin sonraki fazlarının devam ettirilmesi gibi konularda belirsizlik azalır.

Mimarın Adının Yapıda Yazılması Zorunlu mu?

FSEK m.15 eser sahibinin adının belirtilmesi yetkisini düzenler. Kanunda mimari eserler bakımından ayrıca özel hüküm vardır: eser niteliğindeki mimari yapılarda, eser sahibinin yazılı istemi üzerine eserin görülen bir yerine eser sahibinin adı, onun uygun göreceği malzeme ile silinmeyecek biçimde yazılır.

Bu düzenleme, mimari eserin yalnız proje dosyasındaki bir çizimden ibaret olmadığını; yapının kendisinin de eser niteliği taşıyabileceğini gösterir. Mimarın adının kullanılmasına ilişkin hak manevi haktır. Mali hak devri yapılmış olması, manevi hakların ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Bununla birlikte her yapının FSEK m.4 anlamında eser niteliği taşıdığı kabul edilemez. Önce yapının eser şartları ve estetik değer unsuru belirlenmelidir.

Mimari Projede veya Yapıda İzinsiz Değişiklik Yapılabilir mi?

FSEK m.16’ya göre eser sahibinin izni olmadıkça eserde veya eser sahibinin adında kısaltma, ekleme ve başka değişiklik yapılamaz. Kanunun veya eser sahibinin izniyle eseri kullanan kişi, kullanım tekniği gereği zorunlu değişiklikleri ayrıca özel izin olmadan yapabilir. Ancak eser sahibi, kayıtsız ve şartsız yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan değişiklikleri menedebilir.

Mimari yapılarda bu hüküm, mülkiyet hakkıyla birlikte değerlendirilir. Deprem güvenliği, yangın mevzuatı, erişilebilirlik zorunluluğu, taşıyıcı sistem problemi veya yapının işlevinin sürdürülebilmesi için zorunlu müdahaleler ile yalnız estetik tercih nedeniyle yapılan köklü değişiklik aynı değildir.

Bir otelin cephe karakterini tamamen değiştirmek, özgün mimari kompozisyonu bozmak veya proje üzerinde mimarın adını koruyarak başkasının tasarımını uygulamak manevi hak sorunları doğurabilir. Tadilat öncesinde proje müellifiyle hak ve teknik sorumluluk alanları ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Mimari Projeyi Başka Arsada Tekrar Kullanmak Serbest mi?

Kural olarak hayır. Projenin bir yapı için hazırlanmış olması, iş sahibine aynı projeyi sınırsız sayıda başka projede çoğaltma yetkisi vermez. Proje eser niteliğindeyse tekrar kullanım, çoğaltma ve uygulama yetkisi tarafların sözleşmesinde açıkça düzenlenmelidir.

Bir müteahhidin daha önce satın aldığı proje dosyasını başka ilçedeki arsa için kopyalaması, yalnız belediye mevzuatı değil telif hukuku yönünden de incelenir. Projedeki teknik unsurlar yeni arsa koşullarına göre değiştirilse dahi özgün mimari ifade korunuyorsa eser sahibinin hakları gündeme gelir.

Tip proje veya katalog proje modelinde ise başlangıçtan itibaren çoklu kullanım lisansı kurulabilir. Bu durumda lisansın kaç uygulamayı kapsadığı, coğrafi alanı, proje revizyon yetkisi ve üçüncü kişilere kullanım verilip verilemeyeceği açıkça yazılmalıdır.

Belediyedeki Ruhsat Dosyasında Bulunan Proje Herkes Tarafından Kullanılabilir mi?

Hayır. Bir projenin kamu kurumuna ruhsat, onay veya arşiv amacıyla verilmiş olması telif haklarını kamu malı hâline getirmez. Kamu kurumunun mevzuat gereği projeyi incelemesi ve saklaması ile üçüncü kişinin projeyi kopyalayıp ticari kullanması farklı işlemlerdir.

Bilgi edinme veya idari dosyaya erişim hakkı da elde edilen belgenin telif haklarını ortadan kaldırmaz. Projenin erişilebilir olması, FSEK m.22 ve devamındaki mali hakların serbest bırakıldığı anlamına gelmez.

İhale, yarışma veya kamu projesinde ise şartname ve sözleşmede telif haklarına ilişkin özel hükümler bulunabilir. Yarışmaya proje teslim etmek, bütün mali hakların idareye geçtiği anlamına gelmez; şartname ve FSEK’in emredici hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.

Mimari Projede Eser Sahipliği Nasıl İspatlanır?

Proje paftalarının tarihli sürümleri, CAD/BIM dosyaları, model geçmişi, e-postalar, müşteri sunumları, revizyon kayıtları, mesleki imza ve mühürler, belediye teslim tarihleri ve sözleşmeler eser sahipliği ispatında önemlidir. Yalnız son PDF dosyasını saklamak yerine tasarım sürecinin gelişimini gösteren kaynak dosyalar korunmalıdır.

Birden fazla mimarın çalıştığı projelerde hangi kişinin hangi yaratıcı bölüme katkıda bulunduğu proje yönetim sistemi ve toplantı tutanaklarıyla kayıt altına alınmalıdır. Teknik çizim yapan personel ile yaratıcı tasarım kararı veren ekip üyeleri arasındaki ayrım özellikle birlikte eser sahipliği uyuşmazlıklarında önem taşır.

FSEK m.13 kapsamındaki isteğe bağlı kayıt-tescil, eser sahipliğinin ispatını kolaylaştırabilir; ancak hak kurucu değildir. Mimari proje teslimlerinde ayrıca dijital zaman damgası, KEP veya güvenli elektronik imza gibi ispat araçları kullanılabilir.

Mimari Proje Telif Hakkı İhlal Edilirse Hangi Talepler Vardır?

İhlalin niteliğine göre FSEK m.66 ve devamındaki tecavüzün kaldırılması, önlenmesi ve tazminat yolları gündeme gelir. Projenin izinsiz çoğaltılması, başka yapıda uygulanması, mimarın adının kaldırılması veya eserin mahiyetini bozan değişiklikler farklı hak ihlalleri oluşturabilir. Bu nedenle talep yalnız “telif ihlali” şeklinde genel bırakılmamalıdır.

Şartları varsa FSEK m.68 kapsamındaki bedel talebi ve m.70 kapsamındaki maddi-manevi tazminat talepleri değerlendirilir. Yapı devam ederken ihtiyati tedbir talebi önem taşıyabilir; çünkü inşaat tamamlandıktan sonra eski hâle dönüş fiziksel ve ekonomik olarak çok daha zor olur.

Mimari uyuşmazlıklarda bilirkişi incelemesi genellikle merkezî öneme sahiptir. Korunan özgün unsurlar ile teknik zorunlulukların ayrılması, iki projenin benzerliğinin hangi alanlarda bulunduğunun belirlenmesi ve değişikliğin eserin hususiyetini bozup bozmadığının teknik olarak ortaya konulması gerekir.

Mimarlık Sözleşmelerinde Bulunması Gereken Telif Maddeleri

1. Projenin hangi eser ve dokümanlardan oluştuğu.
2. Hangi arsa ve yapı için kullanım izni verildiği.
3. Projenin başka projelerde tekrar kullanılıp kullanılamayacağı.
4. Çoğaltma, yayın, tanıtım ve dijital paylaşım yetkileri.
5. Proje revizyonunu kimin yapabileceği.
6. Mimarın portföy ve yarışma kullanım hakkı.
7. Mali hak devri varsa FSEK m.52’ye uygun olarak hakların ayrı ayrı gösterilmesi.
8. Mimarın adının projede ve yapıda nasıl gösterileceği.
9. Çalışan ve alt danışmanların fikrî hak zinciri.
10. Uyuşmazlık hâlinde proje kaynak dosyalarının ve sürüm geçmişinin saklanması.