Ortak Patentte Lisans İçin Oybirliği ve Patentin Bölünmezliği | SMK 112/2-3

Kısa ve net cevap: Ortak patentte üçüncü kişiye lisans verilmesi, ortaklardan birinin tek başına verebileceği bir karar değildir. SMK m.112/2, buluşun kullanılması amacıyla üçüncü kişilere lisans verilmesi için hak sahiplerinin oybirliğini şart koşar. Oybirliği sağlanamazsa mahkeme mevcut şartları ve hakkaniyeti değerlendirerek lisans verme yetkisini ortaklardan birine veya birkaçına verebilir. SMK m.112/3 ise ortak sayısı ne olursa olsun patent başvurusunun veya patentin, devir ya da üzerinde hak tesisi amacıyla teknik parçalara bölünemeyeceğini düzenler.

Ortak patentte lisans neden oybirliğine bağlanmıştır?

Bir patent birden fazla kişiye ait olduğunda üçüncü kişiye lisans verilmesi bütün ortakların ekonomik konumunu etkiler. Lisans alan rakip bir işletme olabilir, lisans bedeli patentin pazar değerini belirleyebilir veya inhisari lisans verilmesi hâlinde ortakların kendi ticari faaliyetleri dahi etkilenebilir. SMK 112/2 bu nedenle lisans kararını sıradan bir yönetim işlemi gibi değil, bütün hak sahiplerinin iradesini gerektiren özel bir işlem olarak düzenler.

Oybirliği şartı yalnız patentin tamamının devriyle ilgili değildir; “buluşun kullanılması amacıyla üçüncü kişilere lisans verilmesi” ifadesi lisans işleminin kendisini hedef alır. Ortaklardan birinin “ben yalnız kendi yüzde 30 payımı lisanslıyorum” diyerek üçüncü kişiye patentli buluşu kullanma yetkisi vermesi, patent hakkının bölünmez niteliği nedeniyle hukuken dikkatle değerlendirilmelidir.

Ortağın kendi payında tasarruf yetkisi ile üçüncü kişiye patent kullanım yetkisi verme yetkisi farklıdır. Pay devri yeni bir ortak yaratır; lisans ise üçüncü kişiye patent konusu buluşu kullanma yetkisi verir. Bu iki işlem SMK 112’de ayrı kurallara bağlanmıştır.

Oybirliği hangi ortaklardan alınmalıdır?

Oybirliği, patent veya patent başvurusu üzerindeki bütün hak sahiplerinin lisans iradesini ifade eder. Güncel ortaklık yapısı TÜRKPATENT sicilinden ve varsa pay devri belgelerinden doğrulanmalıdır. Eski bir ortaklık sözleşmesindeki imza listesine güvenmek, yakın tarihte pay devri yapılmışsa hatalı olabilir.

Tüzel kişi ortaklarda lisans onayını verecek temsilcinin imza yetkisi de kontrol edilmelidir. Patent ortağı bir şirketin iç imza yönergesine göre yönetim kurulu kararı veya çift imza şartı varsa, görünürde bir temsilcinin tek imzası geçerli oybirliği oluşturmayabilir.

Ortaklık sözleşmesinde lisans kararının nasıl alınacağına ilişkin toplantı veya yazılı onay prosedürü bulunabilir. Kanunun aradığı sonuç bütün hak sahiplerinin ortak iradesidir; bunun hangi kurumsal yöntemle belgeleneceği somut sözleşme ve temsil kurallarına göre belirlenir.

İnhisari ve inhisari olmayan lisans bakımından oybirliği değişir mi?

SMK 112/2, lisans türleri arasında ayrım yapmadan üçüncü kişiye lisans için oybirliği arar. Bu nedenle “inhisari olmayan lisans daha hafif olduğu için tek ortak verebilir” şeklinde genel bir istisna kanun metninde yer almaz.

İnhisari lisansın ekonomik etkisi daha ağır olabilir; fakat oybirliği zorunluluğu bakımından maddenin lafzı bütün üçüncü kişi lisanslarını kapsar. Lisansın inhisari olup olmadığı, süresi, ürün alanı, bölgesi ve alt lisans yetkisi daha sonra lisans sözleşmesinin kapsamını belirler.

Ortaklar kendi aralarında lisans görüşmelerini bir kişiye yürütme yetkisi verebilir; ancak bu temsil yetkisi ile lisans kararının kanuni oybirliği birbirinden ayrılmalıdır. Temsilci görüşme yapabilir, taslak hazırlayabilir ve imza sürecini yönetebilir; fakat ortaklık sözleşmesinde geçerli bir vekâlet/önceden verilmiş yetki yoksa tek başına oybirliği şartını ortadan kaldıramaz.

Oybirliği sağlanamazsa patent ekonomik olarak kilitlenir mi?

Kanun tam da bu riski önlemek için ikinci bir yol kurmuştur. Ortaklardan biri ekonomik olarak makul bir lisans fırsatı bulunduğunu düşünüyor, diğer ortak ise haklı bir gerekçe göstermeksizin lisansı engelliyorsa mahkemeden lisans verme yetkisinin bir veya birkaç ortağa verilmesi talep edilebilir.

Mahkeme otomatik olarak lisans izni vermek zorunda değildir. SMK 112/2, mahkemenin mevcut şartları göz önünde tutmasını ve hakkaniyet gereğince karar vermesini emreder. Bu nedenle talep sahibi lisansın ekonomik gerekçesini, teklif edilen koşulları, patentin kullanılma biçimini, diğer ortakların menfaatini ve ret gerekçelerini somutlaştırmalıdır.

Mahkemeye başvururken hangi hususlar açıklanmalıdır?

Mahkeme talebi, “diğer ortak imza atmıyor” cümlesiyle sınırlı kalmamalıdır. Aşağıdaki başlıklar dosyada açıklanmalıdır:

• Patent veya başvuru numarası ve güncel ortaklar.
• Teklif edilen lisans alanın kimliği ve faaliyet alanı.
• Lisansın inhisari olup olmayacağı.
• Coğrafi alan, ürün grubu, süre ve kullanım kapsamı.
• Teklif edilen lisans bedeli veya royalty yapısı.
• Diğer ortaklara yapılan teklif ve aldıkları tutum.
• Lisans verilmemesinin patentin ekonomik değerine etkisi.
• Diğer ortakların lisans verilmemesine ilişkin somut menfaatleri.

Mahkemenin hakkaniyet değerlendirmesi, yalnız en yüksek lisans bedelini kimin teklif ettiğine indirgenemez. Patent sahibinin kendi üretimi, pazardaki rekabet, teknoloji transferinin etkisi ve lisansın geri döndürülemez ticari sonuçları birlikte dikkate alınabilir.

Mahkeme lisans verme yetkisini kime verebilir?

SMK 112/2 mahkemenin lisans verme yetkisini “hak sahiplerinden birine veya birkaçına” verebileceğini açıkça düzenler. Dolayısıyla mahkeme doğrudan üçüncü kişi adına lisans sözleşmesinin bütün maddelerini yazmak zorunda değildir; gerekli şartlar oluşmuşsa lisans kararını yürütmek üzere ortaklardan belirli kişileri yetkilendirebilir.

Karar sonrası yapılacak lisans sözleşmesinin mahkeme kararının sınırlarına uygun olması gerekir. Yetkilendirilen ortak, mahkemenin öngördüğü ekonomik ve hukuki çerçeveyi aşan koşullarla sözleşme yaparsa yeni bir ortaklık uyuşmazlığı doğabilir.

Patent neden “bölünmez” kabul edilir?

SMK 112/3, üzerinde birden fazla hak sahibi bulunsa dahi patent başvurusu veya patentin devir ya da üzerinde hak tesisi için bölünemeyeceğini söyler. Buradaki bölünmezlik ortakların pay sahibi olamayacağı anlamına gelmez; zaten m.112/1 paylı hak sahipliğini kabul eder.

Bölünmezlik, patentin teknik koruma konusunun “istem 1 A ortağının, istem 2 B ortağının” veya “ürünün mekanik kısmı bir ortağın, yazılım kısmı diğerinin” şeklinde aynı patent belgesi içinde ayrı bağımsız haklara parçalanamayacağını ifade eder. Patent hukuki bir bütün olarak kalır; ortakların bu bütün üzerinde payları bulunur.

Teknik konuların gerçekten ayrı haklar olarak yönetilmesi isteniyorsa bunun çözümü pay devri adı altında patentin içini bölmek değildir. Başvuru aşamasında şartları varsa bölünmüş başvuru gibi patent hukukuna özgü mekanizmalar ayrı değerlendirilir.

Pay devri ile patentin bölünmezliği nasıl bağdaştırılır?

Bir ortak kendi yüzde 40 payını üçüncü kişiye devredebilir. Bu işlemde patent yine tek patenttir; yalnız ortaklık yapısı değişir. Yeni ortak patent hakkının yüzde 40 paydaşı olur. Patent istemlerinin yüzde 40’ı ona ait olmaz.

Benzer biçimde pay üzerinde rehin veya başka hak kurulması hâlinde de patent teknik olarak bölünmez. İşlemin konusu ortağın payı veya patent üzerindeki ortak hukuki menfaattir; patent korumasının teknik kapsamı parçalanmaz.

Lisans sözleşmesinde patent ortaklığı nasıl gösterilmelidir?

Birden fazla hak sahibi bulunan patent lisanslanıyorsa lisans sözleşmesinin giriş ve imza bölümlerinde bütün lisans verenler doğru sıfatla gösterilmelidir. Patent numarası, ortakların payları, temsil yetkileri ve varsa mahkemenin lisans verme yetkisine ilişkin kararı açıkça belirtilmelidir.

Lisans bedelinin ortaklara nasıl dağıtılacağı SMK 112/2’de düzenlenmez. Ortaklık sözleşmesi, pay oranı ve lisans anlaşmasındaki ödeme talimatı bu konuda belirleyici olabilir. Lisans alanın tek ödeme ile borcundan kurtulabilmesi için ödeme mekanizması sözleşmede tereddütsüz kurulmalıdır.

Oybirliği çıkmazında ortaklık sözleşmesinin önemi

Kanun mahkeme yolunu açsa da her lisans görüşmesinde dava açılması ticari olarak verimsizdir. Ortaklık sözleşmesinde lisans tekliflerinin nasıl değerlendirileceği, cevap süresi, değerleme yöntemi, bağımsız uzman görüşü, lisans bedelinin alt sınırı veya çıkar çatışması prosedürü düzenlenebilir.

Bununla birlikte sözleşmede “çoğunluk lisans verebilir” denilmesinin SMK 112/2’deki açık oybirliği kuralı karşısındaki etkisi dikkatle değerlendirilmelidir. Kanunun açık emredici sınırını sözleşmeyle bertaraf ettiği varsayılmamalıdır. Güvenli yöntem, sözleşmeyi kanundaki oybirliği rejimiyle uyumlu kurmak ve çıkmaz hâlinde mahkeme mekanizmasını öngörmektir.

Somut senaryolar

Senaryo 1: Üç ortaktan ikisi lisans vermek istiyor

A, B ve C ortak patent sahibidir. A ve B teknoloji şirketine lisans vermek ister, C karşı çıkar. İki ortak pay çoğunluğuna sahip olsa bile SMK 112/2 oybirliği arar. A ve B, şartları varsa mahkemeden lisans verme yetkisinin kendilerine verilmesini talep edebilir.

Senaryo 2: Ortak kendi payını “lisans” adıyla üçüncü kişiye kullandırıyor

A, “yalnız yüzde 50 payımı lisanslıyorum” diyerek üçüncü şirkete patentli ürünü üretme hakkı veriyor. İşlemin gerçek niteliği patent kullanma lisansı ise m.112/2’deki oybirliği sorunu ortaya çıkar. Pay üzerinde tasarruf yetkisi, üçüncü kişiye patent kullanım yetkisini tek başına verme yetkisiyle aynı değildir.

Senaryo 3: Patent istemleri ortaklar arasında paylaşılmak isteniyor

Ortaklar “istem 1-5 A’ya, istem 6-10 B’ye ait olsun” şeklinde aynı patenti hukuken iki bağımsız patent gibi devretmek ister. SMK 112/3 buna izin vermez. Patent, devir veya üzerinde hak tesisi amacıyla bölünemez.

Senaryo 4: Mahkeme bir ortağa lisans verme yetkisi veriyor

C’nin lisansı ekonomik gerekçe olmaksızın engellediği ve teklifin hakkaniyete uygun olduğu değerlendirilirse mahkeme A’ya veya A ile B’ye lisans verme yetkisi tanıyabilir. Yetkilendirilen ortakların imzalayacağı sözleşme mahkeme kararının kapsamına uygun olmalıdır.

Lisans çıkmazında delil listesi

• Güncel TÜRKPATENT sicil kaydı ve ortak payları.
• Ortaklık sözleşmesi ve değişiklikleri.
• Üçüncü kişinin lisans teklifi.
• Lisansın ekonomik değerlemesi ve piyasa karşılaştırmaları.
• Diğer ortaklara gönderilen teklif ve cevaplar.
• Oybirliği sağlanamadığını gösteren toplantı tutanakları.
• Patent sahibinin kendi üretim ve ticari kullanım verileri.
• Lisans verilmemesinden doğduğu ileri sürülen ekonomik kaybın belgeleri.

SMK 112/2-3 bakımından sık yapılan hatalar

Ortaklardan birinin lisans alan şirketle ilişkili olması hâlinde çıkar çatışması

Lisans teklifini destekleyen ortak aynı zamanda lisans alacak şirketin ortağı, yöneticisi veya ilişkili kişisi olabilir. SMK 112/2 bu özel duruma ayrı bir oy oranı kuralı getirmez; yine oybirliği esastır. Ancak mahkemeden lisans verme yetkisi istenirken hakkaniyet değerlendirmesi yapılacağından ilişkili taraf bağlantısının gizlenmemesi gerekir. Teklif edilen bedelin ve diğer koşulların emsallere uygunluğu bağımsız değerleme ile desteklenebilir.

Çıkar çatışması bulunan bir ortak, lisans teklifinin patent ortaklığının yararına olduğunu yalnız kendi şirketinin ticari beklentileriyle açıklamamalıdır. Piyasa lisans bedelleri, alternatif teklifler, patentli teknolojinin mevcut kullanım biçimi ve diğer ortakların ekonomik menfaatleri karşılaştırılmalıdır. Bu çalışma, mahkemenin “mevcut şartlar” ve “hakkaniyet” değerlendirmesine somut veri sağlar.

Mahkeme kararı olmadan lisans verilirse üçüncü kişinin riski nedir?

Oybirliği sağlanmamış ve mahkeme de yetki vermemişken yalnız bir ortağın imzasıyla yapılan lisans sözleşmesi, lisans alan açısından ciddi yetki riski taşır. Lisans alan, sözleşme imzalamadan önce patentin birden fazla kişiye ait olup olmadığını ve bütün hak sahiplerinin iradesinin mevcut olup olmadığını sicil ve sözleşme belgeleri üzerinden incelemelidir.

“İmzayı atan ortak çoğunluk payına sahipti” savunması, SMK 112/2’nin oybirliği şartını kendiliğinden bertaraf etmez. Lisans alanın yatırım, üretim ve satış faaliyetlerine başlamadan önce lisans verenlerin yetkisini kontrol etmesi özellikle yüksek bedelli teknoloji transferlerinde temel due diligence adımıdır.

Patent ailesinin farklı ülkelerde farklı ortaklara ait olması

Türkiye’de aynı patentin birden fazla hak sahibi olması SMK 112’ye tabidir. Ancak aynı buluşun Avrupa, ABD veya başka ülkelerdeki patent ailesi üyelerinde sahiplik yapısı farklı olabilir. Türkiye’deki ortakların oybirliğiyle verdiği lisans, sözleşmede yabancı patent hakları ayrıca ve geçerli biçimde kapsanmamışsa diğer ülkelerde otomatik kullanım yetkisi yaratmaz.

Uluslararası lisans sözleşmesinde her ülke hakkı, kayıtlı sahipler ve gerekli imza düzeni ayrı kontrol edilmelidir. Böylece Türkiye patentindeki oybirliği sağlanmış olsa bile yabancı ülkede yetkisiz lisans verme riski önlenir.

Sonuç: Ortak patentte lisans kararı pay çoğunluğu değil oybirliğiyle alınır; oybirliği çıkmazının kanuni çözümü mahkemenin hakkaniyet denetimidir.

Sık sorulan sorular

Ortak patentte üçüncü kişiye lisans için kaç kişinin onayı gerekir?

Bütün hak sahiplerinin oybirliği gerekir.

Yüzde 70 paya sahip ortak tek başına lisans verebilir mi?

Hayır. SMK 112/2 pay çoğunluğu değil oybirliği arar.

İnhisari olmayan lisans için de oybirliği gerekli mi?

Kanun lisans türü ayrımı yapmadan üçüncü kişi lisansı için oybirliği düzenler.

Oybirliği çıkmazında ne yapılabilir?

Mahkemeden hakkaniyet gereği lisans verme yetkisinin bir veya birkaç ortağa verilmesi talep edilebilir.

Mahkeme mutlaka lisans izni verir mi?

Hayır. Mevcut şartları ve hakkaniyeti değerlendirir.

Patent ortaklar arasında istem bazında bölünebilir mi?

Hayır. SMK 112/3 devir veya hak tesisi için bölünmeye izin vermez.

Kendi payımı üçüncü kişiye devredebilir miyim?

SMK 112/1-a pay üzerinde tasarrufa izin verir; bu, patentin teknik olarak bölünmesi değildir.

Lisans gelirinin paylaşım oranını kanun belirliyor mu?

SMK 112/2 özel bir gelir paylaşım formülü koymaz; ortaklık sözleşmesi ve paylı mülkiyet ilişkisi değerlendirilir.

Mahkeme lisans yetkisini bütün ortaklara mı verir?

Kanun yetkinin ortaklardan birine veya birkaçına verilebileceğini düzenler.

Ortaklardan biri patentli ürünü kendi kullanmak isterse oybirliği gerekir mi?

Bu konu SMK 112/1-b’dedir; diğer ortaklara bildirimden sonra kendi kullanımına izin verilir.

Resmî kaynaklar ve ilgili yazılar

Resmî kaynak: TÜRKPATENT – 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu · TÜRKPATENT Mevzuat.

İlgili içerikler: SMK 112/1 – Ortakların kendi kullanım ve dava yetkileri · Patent lisans sözleşmesi · SMK 106 – Sicil ve lisans kaydı · Fikri Mülkiyet Hukuku.