Serbest Bölgede Bitkisel Ürün İşleme: Karantina Kontrolü, Dolaşım Formu ve Yeniden İhracat

Serbest bölgeye getirilen bitki ve bitkisel ürünler sağlık denetimi dışında değildir. 5996 sayılı Kanun m.34/3, Bakanlığın izni olmadan bu ürünlerin serbest bölgeye girişine veya orada işleme tabi tutulmasına izin verilmemesini düzenler. 2026 Bitki Karantinası Yönetmeliği m.10 ise ilk giriş kontrolü, bölgeden çıkış, Türkiye’ye ithalat ve belirli riskli ürünlerin yalnız yeniden ihracat için işlenmesi arasında ayrım yapar. Ürünün hangi yoldan kabul edildiği, sonradan hangi yere gönderilebileceğini belirler.

Özellikle Serbest Bölgeye Dolaşım Formuyla kabul edilen belirli ürünlerde, malın başka antrepoya veya başka serbest bölgeye taşınması ve Türkiye’de serbest dolaşıma sokulması yasaktır. Normal serbest bölge hareketleri için öngörülen kontrol istisnası bu özel yasağı kaldırmaz. Bu yazı; genel serbest bölge ruhsatı ve vergi rejiminden farklı olarak, bitkisel hammaddenin sağlık statüsü, işleme dosyası ve yeniden ihracat koşullarını inceler.

5996 sayılı Kanun serbest bölgeye hangi sınırı koyar?

5996 sayılı Kanun m.34/3, gümrük ve serbest bölge müdürlükleri bakımından açık bir sağlık izni sınırı getirir. Bitki ve bitkisel ürünlerin bölgeye kabulü, orada işlem görmesi ve muhafazası Bakanlığın yetki alanıyla birlikte yürütülür. Serbest bölgedeki gümrük veya ticaret kolaylığı, zararlı organizma riskini denetleme görevini ortadan kaldırmaz. Şirket faaliyet izni ile ürün bazındaki sağlık uygunluğu ayrı değerlendirilir.

Kanun aynı fıkrada Bakanlığa gümrük depoları ve serbest bölgelerde giriş, çıkış ve depolamada sağlık için ilave tedbir getirme yetkisi verir. Bilinen veya yeni ortaya çıkan riskte ilgili malların girişinin engellenmesi de düzenlenir. Bu nedenle geçmişte aynı ticari isimle yapılan işlemin bugün bütün şartları karşılayacağı varsayılamaz. Ürün kimliği, geldiği ülke, işlem amacı ve güncel sağlık şartı yeniden eşleştirilir.

Bitki Karantinası Yönetmeliği m.2 ve m.5, serbest bölgeleri kapsam ve resmî kontrol düzenine açıkça dahil eder. Dosya hazırlanırken “serbest bölge malı” tek bir sağlık kategorisi gibi kullanılmamalıdır. Önceden kontrol edilerek kabul edilmiş ürün, işlemden sonra oluşan ürün ve m.10/6 kapsamındaki özel riskli ürün birbirinden farklı hareket koşullarına sahiptir.

Yurt dışından serbest bölgeye gelen ürün nerede kontrol edilir?

M.10/1 uyarınca yurt dışından getirilen bitki, bitkisel ürün ve diğer maddelerin giriş kontrolleri, serbest bölgeler dahil Türkiye Gümrük Bölgesine giriş noktasında yapılır. Satın alma sözleşmesinde teslim yerinin serbest bölge deposu gösterilmesi, sınırdaki sağlık kontrolünü kaldırmaz. Taşıma programı, ürünün ilk giriş noktasıyla işlem göreceği serbest bölgenin aynı veya farklı yerde bulunmasına göre hazırlanmalıdır.

Kontrol dosyasında yabancı sağlık sertifikası, ürünün tanımlayıcı bilgileri ve sevkiyatın gümrük kaydı aynı partiye bağlanır. Genel giriş kontrolündeki belge, beyan ve sağlık aşamaları m.8 çerçevesinde yürütülür. Serbest bölgeye gidecek olması, eksik sertifikalı veya yasak ürünü kendiliğinden kabul edilebilir hâle getirmez. Bir işlemin gümrükte serbest bölge yönünde açılması, Bakanlığın olumlu sağlık kararının yerine geçmez.

Bölgeye kabul sırasında ürünün hangi kontrol yazısıyla girdiği stok kaydına işlenir. Sonradan Türkiye’ye ithalat veya yeniden ihracat talebinde bu geçmiş bilgi belirleyicidir. Yalnız ticari fatura numarasını saklamak, ilk sağlık kontrolünün yapıldığını ve hangi miktarı kapsadığını göstermeye yetmez. Kontrol müdürlüğü, uygunluk kaydı, sertifika ve depo teslim miktarı başlangıçta birbirine bağlanmalıdır.

Önceden kontrol edilmiş ürün Türkiye’ye alınırken tekrar kontrol edilir mi?

M.10/3, yurt dışından getirilen ve bitki sağlığı kontrolü yapılarak serbest bölgeye kabul edilen ürünün Türkiye’ye ithalatında bitki sağlığı kontrolü yapılmayacağını düzenler. Bu hükmün ön şartı, ürünün ilk kabulünde sağlık kontrolünün gerçekten yapılmış olmasıdır. Bölge stokunda bulunmak tek başına bu geçmişi kanıtlamaz. Başvuruda hangi sevkiyatın hangi olumlu kontrol kaydına dayandığı somut olarak gösterilmelidir.

Bu bitki sağlığı kontrolü istisnası, bütün ithalat işlemlerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Serbest bölgeden Türkiye’ye mal satışının ithalat rejimi ayrı kurallara tabidir. Gümrük işlemi, ürüne göre gıda veya yem güvenliği ve diğer gerekli izinler kendi dayanaklarına göre incelenir. Hangi kontrolün yapılmadığı ile hangi işlemin devam ettiği dosyada açık tutulur.

M.10/4, Türkiye Gümrük Bölgesinden serbest bölgeye veya bir serbest bölgeden diğerine girişte bitki sağlığı kontrolü yapılmamasını düzenler. Ancak aynı maddenin altıncı fıkrasıyla kabul edilmiş özel ürünlerde başka serbest bölgeye sevk yasağı bulunur. Genel kontrol istisnası ile özel hareket yasağı birlikte okunmalıdır. “İkinci kontrolden muaf” olmak, yasaklanmış bir sevki yapma izni değildir.

İşleme sonrası GTİP değişirse sağlık dosyası nasıl okunur?

M.10/5, kontrol edilerek serbest bölgeye kabul edilmiş ürünün işlenmesi sonucunda yeni ürünün GTİP’inin EK-5 kapsamındaki bitki, bitkisel ürün veya diğer madde hâlini almasını düzenler. Bu durumda yeni ürünün Türkiye’ye ithalatında bitki sağlığı kontrolü yapılmaz. Hüküm, başlangıç ürününün kontrolünü ve işleme sonucunda oluşan yeni ürünü birlikte tanımlar; sırf GTİP değişikliği bütün koşulları karşılamaz.

İşletme dosyasında gelen hammaddenin tanımı, işleme yöntemi, yeni ürünün tanımı ve sınıflandırması aynı üretim kaydıyla eşleştirilir. Karışım veya ayrıştırma yapılmışsa hangi giriş partilerinin kullanıldığı, çıkan ürün miktarı ve kalan maddeler açıklanır. Sağlık kontrolüne bağlanan girdi ile çıktının ilgisi kurulmadan yalnız yeni bir ticari isim kullanılması, hükmün ön şartlarının sağlandığını göstermez.

M.10/6 kapsamındaki özel ürünün Türkiye’de serbest dolaşıma girmesi yasağı, işleme sonrasında ürünün adını veya stok kodunu değiştirmekle aşılmaz. Önce başlangıç kabulünün hukuki yolu belirlenir. Genel işlenmiş ürün hükmü, özel yeniden ihracat şartlı kabulün bütün sınırlamalarını kaldırıyormuş gibi uygulanamaz. İşleme planı hazırlanırken son satış pazarı ve ürünün bölgeden hangi belgeyle çıkacağı baştan açıklanmalıdır.

Zararlı risk analizine tabi her ürün serbest bölgeye getirilebilir mi?

M.11, zararlı risk analizi gereken ürünlerde analiz tamamlanmamış veya olumlu sonuçlanmamışsa ithalata izin verilmemesini düzenler. M.10/6-a ise bu ürünler arasından Bakanlıkça belirlenenler için, yalnız serbest bölgede işlenerek başka ülkeye yeniden ihraç edilmek üzere özel başvuru yolu tanır. Bakanlığın belirlediği ürünlerin dışındaki sevkiyatların başvuruları kabul edilmez. Risk analizine tabi olma, bu özel yola tek başına yeterli değildir.

Şirket başvurusunda ürünün Bakanlıkça belirlenen kapsamda olduğunu gösteren güncel dayanağı ortaya koymalıdır. Satıcının daha önce başka alıcıya mal göndermesi veya ürünün başka ülkede serbestçe ticarete konu olması bu belirlemenin yerine geçmez. Botanik ad, menşe, işlenme düzeyi ve kullanım amacı, izin verilen ürün kapsamıyla karşılaştırılır. Kapsam dışındaki ürüne benzerlikten hareketle izin sonucu çıkarılmaz.

Özel yolun amacı malın Türkiye piyasasına sunulması değildir. Başvurunun işleme ve yeniden ihracat planıyla tutarlı olması gerekir. Üretim hattının yeri, işleme kapasitesi, depolanacak bölüm ve yabancı varış bilgileri somutlaştırılır. Türkiye’deki bir alıcıya teslim alternatifi planın içine sıradan bir satış seçeneği gibi eklenmez. İşletme bu ürünün kabul şartlarını kendi sipariş ve stok sisteminde ayırt edebilmelidir.

Serbest Bölgeye Dolaşım Formu neyi sağlar?

M.10/6-a uyarınca özel kapsam içindeki ürünün belge, beyan ve bitki sağlığı kontrolleri uygun sonuçlandığında Serbest Bölgeye Dolaşım Formu düzenlenir. Bu form ürünün belirtilen serbest bölgeye geçişini sağlar. İlk giriş noktası serbest bölge değilse m.20/15, resmî kontrolün ilk girişte tamamlanmasını ve ürünün bu formla işleneceği serbest bölgeye sevkini öngörür. İlk kontrol atlanarak doğrudan üretim tesisine teslim planlanamaz.

Bu belge, Serbest Bölge İşlem Formu ile aynı değildir. İşlem formu bölge hareketi ve hizmet düzenine ilişkindir; Serbest Bölgeye Dolaşım Formu ise özel sağlık kabulünün ve sevk yolunun belgesidir. İsimlerindeki benzerlik nedeniyle birinin numarası diğerinin hanesine yazılmamalıdır. Dosyada her formun düzenleyeni, tarihi, kapsadığı ürün ve hukuki görevi ayrı gösterilir.

M.10/6-b bu formla geçişine izin verilen ürün için bitki sağlık sertifikası düzenlenmemesini belirtir. Bu aşamadaki belge, ürünün bütün ülkeler veya bütün kullanım amaçları için serbestçe dolaşabileceğini doğrulamaz. Taşıyıcıya verilen talimatta varış serbest bölgesi, ürünün kimliği ve form numarası belirtilir. Depoya kabul kaydı da aynı form ve partiyle ilişkilendirilir; form farklı sevkiyatta yeniden kullanılacak genel izin gibi saklanmaz.

Başka antrepoya veya serbest bölgeye sevk yasağı

M.10/6-b, özel dolaşım formuyla kabul edilen ürünü yurt içinde gümrük gözetimindeki başka yere veya başka serbest bölgeye sevk etmeyi yasaklar. Aynı hüküm Türkiye’de serbest dolaşıma girişine de izin vermez. Başka deponun gümrük gözetiminde bulunması, bu özel yasağı ortadan kaldıran bir gerekçe değildir. Malın ekonomik sahibi değişse bile ürünün kabul edildiği sağlık statüsü bu işlemle kendiliğinden değişmez.

İşleme tesisinin kapasite yetersizliği, ekipman arızası veya başka tesisten daha düşük fiyat alınması hâlinde şirket, ürünü kendi talimatıyla yeni adrese gönderemez. İstenen değişiklik yetkili makama somut dosyayla açıklanmalıdır; mevzuatta bulunmayan genel taşıma hakkı varsayılmamalıdır. Planlama aşamasında işleme ve depolama kapasitesinin doğru belirlenmesi, sonradan bu yasakla karşılaşılmasını önleyen önemli hazırlıktır.

Normal stokla özel kabul ürününün aynı depo içinde fiziksel veya kayıt bakımından karışması, çıkışta yanlış parti seçilmesine yol açar. Stok kartında kabul rejimi görünür tutulur, sevk onayında ilgili kayıt kontrol edilir. Ticari satış yazılımındaki müşteriye teslim seçeneği, hukuken yasak olan yurt içi teslimi mümkün kılan izin değildir. Ürün statüsü sevk emri hazırlanırken ayrıca kontrol edilmelidir.

İşleme sonrasında yeniden ihracat şartları

M.20/15, Bakanlıkça belirlenen risk analizine tabi ürünün serbest bölge sahasında sağlık kontrolleri tamamlanarak kabul edilmesini, yalnız serbest bölgede işlenmesini ve alıcı ülke şartlarını karşıladığının tespitini arar. Bu koşullarla yeniden ihracat bitki sağlık sertifikası düzenlenir. İhracatçının ürün için yabancı müşteri bulması, işleme ve sağlık uygunluğu koşullarının tamamlandığını tek başına göstermez.

M.10/6-b, özel ürünün bölgeden yurt dışına yalnız yeniden ihracat sertifikası beraberinde çıkmasını düzenler. Dolaşım formu çıkış sertifikası yerine kullanılamaz. Gelen ürün miktarı, uygulanan işleme, çıkan parti ve yeni çıkış miktarı arasında izlenebilirlik kurulur. İşlem sırasında oluşan fire veya ayrılan maddeler kayıtta açıklanır; bütün giriş miktarının değişmeden ihraç edildiği yönünde gerçeğe aykırı belge hazırlanmaz.

Yönetmelik m.10/2, serbest bölgeden yurt dışına giden ürünün çıkış kontrollerinin serbest bölgede yapılmasını öngörür. Ürünün önce başka yere çıkarılıp orada sağlık sertifikası alınacağı bir operasyon, özel hareket sınırıyla birlikte değerlendirilmelidir. Başvuru temsilcisi, kontrol yeri ve çıkış gümrüğü arasındaki belge akışını yük sevk edilmeden kurar. Kontrol edilen parti ile yüklenen parti aynı kalmalıdır.

Üretim ve stok kayıtlarında hangi bağlantılar kurulmalıdır?

İşleme dosyasının omurgası, giriş partisini üretim emrine ve çıkış partisine bağlayan kayıttır. Hammadde miktarı, işleme tarihi, kullanılan hat, oluşan ürün ve kalan miktar aynı çizelgede gösterilir. Kayıt ürünün gerçek hareketini açıklamalıdır; yalnız muhasebe bedelleri fiziksel miktar takibini karşılamaz. Farklı menşeli hammaddeler aynı üretimde kullanılıyorsa her giriş belgesinin çıktıdaki ilişkisi korunur.

Serbest bölgede izin verilen faaliyetler, tesisin hangi ticari işi yapabileceği bakımından ayrıca incelenir. Faaliyet ruhsatında üretim veya depolama bulunması, m.10/6’daki ürünün yer ve çıkış sınırını kaldırmaz. Sağlık kontrolünden geçen ürün de tesisin kendi faaliyet yetkisindeki eksikliği gidermez. Ruhsat dosyası ile ürün kabul dosyası aynı işletmeyle ilişkili, fakat ayrı koşulları gösteren kayıtlardır.

Hizmet veya fason işleme sözleşmesinde sağlık belgelerini kimin sunacağı, depodaki ürünü kimin koruyacağı, kontrol sırasında kimin temsil edeceği ve belge asıllarını kimin saklayacağı açıklanır. Tarafların görev paylaşımı idarenin kanuni yetkisini değiştirmez. Buna karşılık eksik belge veya yanlış sevk nedeniyle oluşan uyuşmazlıkta, hangi işin hangi işletmeye verildiğinin ve fiilen nasıl yürütüldüğünün gösterilmesini sağlar.

Serbest bölgedeki ISPM 15 işaretli ahşap ambalaj

M.10/7, serbest bölgeye eşya beraberinde gelen ISPM 15 işaretli ahşap ambalajın Türkiye Gümrük Bölgesine girişinde sağlık sertifikası aranmamasını, fakat bitki sağlığı kontrolü yapılarak uygun bulunmasını düzenler. Sertifika aranmayışı kontrol yapılmayacağı anlamına gelmez. Palet ve sandığın üzerinde işaret bulunması, ürünün fiziksel durumunun değerlendirilmesini ortadan kaldırmaz. Ambalajın ticari maldan ayrı izlenmesi gereken yönü budur.

Bölge içinde biriken paletlerin kendi kullanımına alınması veya başka yere gönderilmesi planlandığında, hangi malın beraberinde geldiği ve işaretin durumu belirlenir. Ambalajın kaynağına ilişkin kayıtlar ticari ürünün faturasından tamamen koparılmamalıdır. Bununla birlikte burada açıklanan hüküm, yabancı damgalı paletin yeniden ihracatta kullanılmasına ilişkin bütün koşulları tek başına karşılamaz; o kullanımın ayrı ahşap ambalaj mevzuatı vardır.

Sevkiyatın kapanışında bitkisel ürün, kalan stok ve ambalaj hareketleri birbirinden ayrı fakat bağlantılı izlenir. Kabul edilen ürünle farklı statüdeki ürünün karışması, yanlış iç piyasaya satış veya eksik belgeyle çıkış riski doğurur. İşletme son dosyada kabul dayanağını, kontrolleri, işleme kaydını, yeni sertifikayı ve fiilî çıkışı bir araya getirir. Böylece bölgeye giriş izni ile ürünün nihai kullanımının aynı koşullara uygun yürüdüğü denetlenebilir.

Serbest bölgede bitkisel ürünlere ilişkin sorular

Serbest bölge sağlık denetiminden muaf mı?

Hayır. 5996 sayılı Kanun m.34/3, Bakanlık izni olmadan bitkisel ürünün serbest bölgeye girişine veya orada işleme tabi tutulmasına izin verilmemesini düzenler. Yönetmelik m.10 giriş, işleme ve çıkışa özel kurallar getirir.

İlk kontrolü yapılmış ürün Türkiye’ye alınırken tekrar kontrol edilir mi?

M.10/3’e göre yurt dışından getirilip bitki sağlığı kontrolüyle serbest bölgeye alınmış ürünün Türkiye’ye ithalatında bitki sağlığı kontrolü yapılmaz. Önceki kontrolün ürünle bağlantısı gösterilmelidir. Diğer ithalat yükümlülükleri bundan ayrı değerlendirilir.

Serbest Bölgeye Dolaşım Formu işlem formuyla aynı mı?

Değildir. Dolaşım formu belirli risk analizine tabi ürünün sağlık kontrolü sonrasında işleneceği serbest bölgeye sevkini gösterir. Serbest Bölge İşlem Formu bölgenin mal hareketi ve hizmet düzenine ilişkindir; birbirlerinin yerine kullanılamazlar.

Risk analizine tabi bütün ürünler işleme için kabul edilir mi?

M.10/6-a yalnız Bakanlıkça belirlenen ürünler için özel başvuru yolunu kabul eder. Bu kapsamın dışındaki sevkiyatın başvurusu kabul edilmez. Ürünün risk analizine tabi olması ve yabancı müşterisinin bulunması tek başına yeterli değildir.

Özel formla alınan ürün başka serbest bölgeye gönderilebilir mi?

Hayır. M.10/6-b, bu ürünün başka serbest bölgeye veya yurt içinde gümrük gözetimindeki başka yere sevkine izin vermez. M.10/4’teki genel kontrol istisnası, özel ürünün hareket yasağını kaldıran bir hak değildir.

Bu özel ürün Türkiye’de satılıp serbest dolaşıma sokulabilir mi?

M.10/6-b yurt içinde serbest dolaşıma girişine izin vermez. Kabul yolu yalnız serbest bölgede işleme ve yeniden ihracat amacı taşır. Ticari alıcının veya ürün stok kodunun değişmesi, sağlık statüsündeki bu sınırlamayı kendiliğinden değiştirmez.

İlk girişte serbest bölge yoksa işlem yapılamaz mı?

M.20/15 bu durumu düzenler. Resmî kontroller ilk giriş noktasında tamamlanır ve ürün Serbest Bölgeye Dolaşım Formuyla işleneceği serbest bölgeye sevk edilir. İlk giriş kontrolü atlanarak doğrudan tesis teslimi yapılması öngörülmez.

İşlenmiş ürünün GTİP değişikliği her yasağı kaldırır mı?

Hayır. M.10/5’in şartları, önceden kontrol edilmiş girdi ve işleme sonucunda oluşan ürüne ilişkindir. M.10/6 kapsamındaki özel kabulün serbest dolaşım ve başka yere sevk yasağı, yalnız GTİP veya ticari isim değişikliğiyle ortadan kalkmaz.

ISPM 15 işaretli palet kontrolsüz Türkiye’ye alınır mı?

M.10/7 sağlık sertifikası aranmamasını düzenler; bitki sağlığı kontrolü yapılmasını ve sonucun uygun olmasını arar. İşaretli ahşap ambalajın sertifika istisnası, ürün ve ambalaj yönünden bütün denetimlerin kaldırıldığı anlamına gelmez.

Özel kabul ürünü yurt dışına hangi belgeyle çıkar?

M.10/6-b ve m.20/15 gereğince işleme ve alıcı ülke şartları sağlandıktan sonra yeniden ihracat bitki sağlık sertifikasıyla çıkar. İlk sevkte kullanılan dolaşım formu çıkış sertifikası yerine geçmez. Giriş ve çıkış partileri kayıtlarla bağlanmalıdır.

Mersin ve diğer serbest bölgelerde ürün dosyası

Mersin veya başka bir serbest bölgede bitkisel hammadde işleyecek şirket, ilk giriş noktası ile işleme tesisi arasındaki güzergâhı ürünün kabul statüsüne göre kurar. İşleme yeri, stok bölümü ve planlanan dış satış önceden belirlenir. Genel serbest bölge işlem yetkileri ile özel sağlık koşullarının aynı dosyada ayrı dayanaklarla gösterilmesi, hatalı sevk talimatını önler.

Hukuki değerlendirme için iletişim

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →