Serbest Bölgede Gemi ve Liman Hizmetlerini Kim Yürütür? 3218 m.9 | 2026
3218 m.9 liman hizmetleri için ne diyor?
3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanununun 9. maddesi kambiyo ve hizmetler başlığını taşır. Ödeme para birimi düzenlemesinin hemen ardından serbest bölgede gemi ve liman hizmetlerinin işletici tarafından yapılacağını veya kamu kurum ve kuruluşlarına, gerçek veya tüzel kişilere yaptırılacağını hükme bağlar. Bu yapı, serbest bölge rıhtımlarındaki ticari hizmetlerin merkezi bir işletme organizasyonu altında yürütülmesini sağlar.
Kanun, işleticiye denizcilik mevzuatındaki bütün kamu yetkilerini devretmez. Liman başkanlığı, kıyı emniyeti, gümrük, sınır ve güvenlik hizmetleri ilgili kamu kurumlarının kendi mevzuatındaki görevlerine tabidir. İşletici daha çok serbest bölgenin ticari/operasyonel liman hizmetlerini koordine eder veya yetkili sağlayıcıya gördürür.
Bu nedenle bir geminin serbest bölge rıhtımına yanaşması sırasında tek bir sözleşme ilişkisi değil, birden fazla hukuki ilişki doğabilir: gemi acentesi, kılavuzluk/römorkaj kuruluşu, terminal veya bölge işleticisi, yük elleçleme şirketi, taşıyan, yük sahibi ve gümrük idaresi farklı görev ve sorumluluklara sahiptir.
Serbest bölge işleticisinin liman hizmetlerindeki rolü
İşletici, serbest bölgenin günlük operasyonunu yürüten veya bölge kurucu ve işletici sıfatıyla altyapı ve ortak hizmetleri yöneten şirkettir. Liman bulunan serbest bölgelerde rıhtım planlaması, saha tahsisi, yükleme-boşaltma organizasyonu, ortak alan kullanımı, depolama ve terminal hizmetleri işleticinin görev alanına girebilir.
İşletici hizmeti kendi personeli ve ekipmanıyla verebileceği gibi kanunun açık izniyle kamu kurumuna veya özel kişiye de yaptırabilir. Alt hizmet sağlayıcı kullanılması, işletici ile kullanıcı arasındaki sözleşme hükümlerine göre sorumluluk dağılımını etkiler. Hizmet sağlayıcının kusuru, taşıma veya yük hasarı halinde kime başvurulacağı somut sözleşme zincirine göre belirlenir.
Faaliyet ruhsatı sahibi kullanıcı, işleticinin liman hizmetleri tarifesine ve bölge kurallarına uymak zorundadır. Kullanıcının kendi forkliftini veya yükleme ekibini kullanıp kullanamayacağı, hangi sahalarda işlem yapabileceği ve ortak hizmete zorunlu katılımı bölge uygulaması ve sözleşmelerle belirlenir.
Gemi ve liman hizmetleri hangi işlemleri kapsar?
Liman hizmetleri somut bölgenin fiziki altyapısına göre değişmekle birlikte kılavuzluk, römorkaj, palamar, yanaşma/kalkma, yükleme-boşaltma, terminal hizmeti, vinç, forklift, tartım, saha kullanımı, depolama, kapı işlemleri, su/elektrik gibi gemi ihtiyaçları ve atık alımı gibi hizmetleri kapsayabilir. Her hizmetin yetkili sağlayıcısı ve tarife yöntemi aynı olmayabilir.
Kılavuzluk ve römorkaj gibi seyir emniyetine ilişkin hizmetler denizcilik mevzuatı ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı yetkilendirmesine tabidir. İşletici bu hizmetlerin serbest bölge operasyonuna entegrasyonunu sağlar; ancak hizmeti kimin vereceğini kamu otoritesinin yetkilendirmesi belirleyebilir.
Yük elleçleme sırasında eşyanın gümrük statüsü de korunmalıdır. Serbest bölgeye giriş yapmayan veya gümrük işlemi tamamlanmayan malın sahada yanlış yere alınması gümrük sorunu doğurabilir. Liman operasyon planı ile serbest bölge işlem kayıtları aynı sevkiyatı göstermelidir.
İşletici liman hizmetini özel şirkete yaptırabilir mi?
Evet. 3218 m.9 bunu açıkça mümkün kılar. Hizmet kamu kurum ve kuruluşlarına, gerçek veya tüzel kişilere yaptırılabilir. Ancak hizmetin kendisi özel lisans veya yetkilendirme gerektiriyorsa, işi alan kişinin bu yetkiye sahip olması gerekir. İşleticinin sözleşme yapması kamu hukuku lisansının yerine geçmez.
Örneğin kılavuzluk hizmeti deniz emniyeti bakımından özel yetkilendirme gerektirir. Aynı şekilde tehlikeli yük elleçleme veya gemi atıklarının alınması özel izinlere tabi olabilir. İşletici hizmet sağlayıcı seçerken mevzuata uygunluk, personel yeterliliği, ekipman, sigorta ve mali sorumluluk şartlarını kontrol etmelidir.
Alt yüklenici sözleşmesinde hizmet standardı, çalışma saatleri, acil durum, hasar sorumluluğu, sigorta, fiyatlandırma, denetim ve fesih hükümleri açık olmalıdır. Kullanıcılara yansıtılan ücretlerin de yürürlükteki tarife ve sözleşmeyle uyumlu olması gerekir.
Mersin Serbest Bölge Limanında uygulama
Mersin Serbest Bölge, doğrudan deniz bağlantısı bulunan önemli serbest bölgelerden biridir. Bölge işletici şirketi MESBAŞ, 2026 hizmet tarifelerini yayımlamaktadır. Güncel tarifede gemi ile ilgili hizmetler ayrı bölümde düzenlenmiş, Mersin Serbest Bölge Limanının bulunduğu hizmet sahasında kılavuzluk işlemlerinin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı yetkilendirmesi çerçevesinde yürütüleceği belirtilmiştir.
MESBAŞ’ın 2026 tarife sayfasında serbest bölge rıhtımlarına yanaşacak gemiler için acentelerin ilgili kılavuzluk, römorkaj ve diğer hizmet tarifelerine göre başvuru yapması gerektiği açıklanmaktadır. Bu bilgi, 3218 m.9’daki ‘işletici tarafından yapılır veya yaptırılır’ sisteminin Mersin’deki somut uygulamasını gösterir.
Güncel tarife için MESBAŞ Hizmet Tarifeleri (2026) sayfası işlem tarihindeki ücret ve şartlar yönünden kontrol edilmelidir. Tarife değişebileceği için eski fiyat listesiyle sözleşme veya maliyet hesabı yapılmamalıdır.
Liman hizmet bedelleri nasıl belirlenir?
Hizmet bedeli, ilgili hizmetin niteliğine göre serbest bölge işleticisinin yayımladığı tarife, yetkili kamu kuruluşunun tarifesi veya hizmet sağlayıcı sözleşmesi üzerinden belirlenebilir. Tek bir ‘liman ücreti’ yoktur. Kılavuzluk, römorkaj, palamar, terminal, vinç, depolama ve ortak hizmetler ayrı kalemler olabilir.
Gemi acentesi veya yük sahibi operasyon öncesinde tahmini masraf hesabı çıkarmalıdır. Gemi büyüklüğü, gros tonaj, kalış süresi, yük miktarı, ekipman kullanımı, fazla mesai ve tehlikeli yük niteliği bedeli etkileyebilir. Tarifenin asgari ücret, saatlik bedel veya ton başına hesap esasları dikkatle okunmalıdır.
Fatura geldiğinde hizmetin gerçekten verilip verilmediği, miktar ve süre hesaplarıyla tarife eşleştirilmelidir. Hatalı ücretlendirme iddiasında operasyon kayıtları, vardiya raporları, kantar fişleri ve acente yazışmaları temel delildir.
Gemi acentesi hangi işlemleri yürütür?
Gemi acentesi taşıyan veya gemi sahibi adına liman çağrısının yerel organizasyonunu yürütür. Liman başkanlığı bildirimleri, kılavuzluk/römorkaj talebi, rıhtım planı, gemi ihtiyaçları ve belgelerin koordinasyonunda rol alır. Ancak acentenin yetkisi vekalet ve acentelik sözleşmesiyle sınırlıdır.
Serbest bölgeye gelen yükün sahibi veya alıcısı, gemi acentesiyle terminal işleticisinin görevlerini birbirine karıştırmamalıdır. Gecikme veya hasar halinde olayın hangi aşamada ve kimin kontrolünde gerçekleştiği tespit edilmelidir. Konşimento, terminal fişi, hasar tutanağı, yükleme planı ve kamera kayıtları sorumluluğun belirlenmesinde önemlidir.
Liman sahasında yük zarar görürse kim sorumlu olur?
Sorumluluk tek bir kanun maddesiyle otomatik belirlenmez. Zararın gemide mi, tahliye sırasında mı, terminal sahasında mı yoksa depoda mı oluştuğu saptanır. Taşıma sözleşmesi, Türk Ticaret Kanununun deniz ticareti hükümleri, terminal/hizmet sözleşmesi ve kusur durumu birlikte değerlendirilir.
Hasar görüldüğünde derhal tutanak düzenlenmeli, fotoğraf/video alınmalı, ambalaj durumu kaydedilmeli ve gerekiyorsa bağımsız eksper çağrılmalıdır. Taşıyana, terminale ve sigortacıya ihbar süreleri kaçırılmamalıdır. Yük teslim alınırken çekince konulması gereken durumlarda çekincesiz teslim ileride ispat sorununa yol açabilir.
Sigorta poliçesi taşıma risklerini kapsıyorsa hasar bildirimi poliçe süresinde yapılmalıdır. Sigortacının ödeme yapması sorumlu kişiye rücu hakkını gündeme getirebilir.
Liman hizmeti sözleşmesinde kontrol edilecek hükümler
- Hizmetin kapsamı ve yetkili sağlayıcı.
- Tarife ve fiyat güncelleme yöntemi.
- Minimum hizmet veya bekleme ücretleri.
- Çalışma saatleri ve fazla mesai.
- Tehlikeli yük şartları.
- Ekipman arızası ve hizmet kesintisi.
- Yük hasarı ve sorumluluk limiti.
- Sigorta yükümlülüğü.
- Gecikme ve demuraj bağlantısı.
- İtiraz/fatura düzeltme süresi.
- Uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme/tahkim.
- Alt yüklenici kullanımı.
Resmî ve birincil kaynaklar
- 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu m.9: gemi ve liman hizmetlerinin işletici tarafından yapılması veya yaptırılması.
- Ticaret Bakanlığı – Serbest Bölgeler Mevzuatı
- MESBAŞ – 2026 Hizmet Tarifeleri
- Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
Sık sorulan sorular
Serbest bölgede liman hizmetlerini kim verir?
3218 m.9’a göre işletici verir veya kamu kurumuna, gerçek ya da tüzel kişiye yaptırır.
İşletici her denizcilik hizmetini kendisi verebilir mi?
Hizmet özel kamu yetkilendirmesi gerektiriyorsa ilgili lisans ve yetkilendirme şartları ayrıca uygulanır.
Mersin Serbest Bölge’de kılavuzluğu kim verir?
2026 MESBAŞ tarifesine göre ilgili hizmet sahasında Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yetkilendirilen kuruluş üzerinden işlem yapılır.
Liman hizmet ücretleri sabit mi?
Tarifeler zaman içinde değişebilir; işlem tarihinde yürürlükteki işletici ve yetkili kuruluş tarifesi kontrol edilmelidir.
Gemi acentesi ile işletici aynı kişi mi?
Hayır. Gemi acentesi gemi/taşıyan adına yerel işlemleri yürütür; işletici serbest bölge hizmet organizasyonunu yönetir.
Yük hasarında işletici otomatik sorumlu mu?
Hayır. Hasarın nerede ve kimin kontrolünde oluştuğu, sözleşme ve kusur durumu belirlenir.
Serbest bölge liman hizmeti gümrükten bağımsız mı?
Hayır. Malın serbest bölgeye giriş ve çıkışında gümrük gözetimi ve bölge işlem kayıtları sürer.
Güncel Mersin tarifesi nereden kontrol edilir?
MESBAŞ’ın güncel hizmet tarifeleri sayfasından kontrol edilmelidir.
Gemi ve liman hizmetlerinde 3218 m.9 organizasyon yetkisini belirler; deniz emniyeti, kılavuzluk, gümrük ve özel lisans kuralları ayrıca uygulanır. Ücret ve sorumluluk değerlendirmesi güncel tarife ile somut hizmet sözleşmesine göre yapılmalıdır.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin
Güncelleme: 17 Eylül 2026.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
