Sistem İşletmecisi Piyasa Gözetimi İçin Hangi Verileri Piyasa İşletmecisine Vermeli? | Yönetmelik m.11/4 (2027)
Kısa ve net cevap: Yönetmelik m.11/4, sistem işletmecilerinin piyasa gözetim faaliyetinin yürütülmesi için gerekli verileri piyasa işletmecilerine sunmasını zorunlu kılar. Bu yükümlülüğün amacı, piyasa gözetiminin yalnız teklif ve işlem ekranındaki ticari veriye dayanmasını önlemektir. Fiziksel sistem durumu, kapasite, kullanım, kısıt, dengeleme veya ilgili diğer teknik veriler; olağandışı teklif ve işlemlerin gerçek operasyonel gerekçeye mi yoksa piyasa bozucu davranışa mı dayandığını değerlendirmede kritik olabilir. Verinin kapsamı gözetim ihtiyacına göre belirlenmeli; doğru, güvenilir, zamanında ve teknik olarak eşleştirilebilir biçimde sağlanmalıdır.
- m.11/4’ün hukuki dayanağı
- Sistem işletmecisi kimdir?
- Piyasa gözetiminde fiziksel veri neden gerekli?
- Hangi veri türleri önemli olabilir?
- Kapasite ve kullanım verileri
- Kısıt ve arıza verileri
- Dengeleme ve sistem durumu
- Veri kalitesi ve zaman damgası
- Piyasa verisiyle teknik verinin eşleştirilmesi
- Dâhilî bilgi ve açıklama bağlantısı
- Gerçek zamanlı erişimle m.11/5 farkı
- Denetim ve kayıt sistemi
Yürürlük tarihi ve resmî kaynak
Enerji Piyasalarında ve Çevresel Piyasalarda Şeffaflığa ve Piyasa Bozucu Davranışlara İlişkin Yönetmelik 14 Şubat 2026 tarihli ve 33168 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. 23 Mayıs 2026 tarihli değişiklikle yürürlük tarihi 1 Ocak 2027 olarak değiştirildi. m.11/4’teki sistem işletmecisi veri sunma yükümlülüğü bu tarihten itibaren uygulanacaktır.
Resmî metin için 14 Şubat 2026 tarihli Resmî Gazete, EPDK’nın güncel mevzuat sayfası için EPDK Yönetmelik sayfası ve yürürlük değişikliği için 23 Mayıs 2026 tarihli Resmî Gazete esas alınmalıdır.
m.11/4 neden sistem işletmecisini gözetim zincirine dahil eder?
Enerji piyasalarında teklif ve işlem davranışının gerçek ekonomik gerekçesi çoğu zaman fiziksel sistem koşullarıyla bağlantılıdır. Üretim kapasitesi, iletim kısıtı, sistem dengesi, tesis elverişsizliği veya operasyonel ihtiyaç teklif fiyatını ve miktarını etkileyebilir. Piyasa işletmecisi yalnız ticari emir verisini görürse bu davranışın gerçek fiziksel temeli olup olmadığını her zaman anlayamaz.
m.11/4 bu veri boşluğunu kapatır. Sistem işletmecisi, gözetim faaliyetinin gerektirdiği teknik verileri piyasa işletmecisine sunar; piyasa işletmecisi de bu veriyi kendi işlem kayıtlarıyla karşılaştırarak şüpheli davranışı daha doğru analiz eder.
Sistem işletmecisi neyi ifade eder?
Yönetmelikteki kavram, ilgili enerji piyasasında fiziksel sistemin işletiminden sorumlu kurumu ifade eder. Hangi sistem işletmecisinin hangi veriyi sunacağı, ilgili piyasanın yapısına ve gözetim faaliyetinin konusuna bağlıdır. Elektrik ve doğal gaz piyasalarında fiziksel sistem verilerinin niteliği farklı olabilir.
Şirketler ve piyasa işletmecileri bu nedenle veri sözlüğünü piyasa bazında oluşturmalıdır. Aynı alan adı farklı sistemlerde farklı ölçüm veya zaman granülerliğine sahip olabilir.
Fiziksel veri piyasa manipülasyonu incelemesinde neden önemlidir?
m.9/1-b yapay fiyat davranışını değerlendirirken teklifin haklı gerekçeye ve genel kabul görmüş piyasa uygulamalarına dayanıp dayanmadığı önemlidir. Sistem verisi gerçek kapasite kısıtı veya operasyonel zorunluluk bulunduğunu gösterebilir. Bu durumda alışılmadık fiyat davranışı meşru fiziksel koşulla açıklanabilir.
Tersine, katılımcı teknik kısıt gerekçesi ileri sürüyor ancak sistem verisi böyle bir olay göstermiyorsa şüphe güçlenebilir. Bu nedenle sistem verisi hem ihlal tespiti hem hukuka uygun ticari davranışın doğrulanması açısından tarafsız referans işlevi görür.
Kapasite verileri hangi amaçla kullanılabilir?
Üretim, depolama, tüketim ve iletim kapasitesi enerji ürünlerinin arz-talep dengesini doğrudan etkiler. m.5/2 de bu alanlardaki bilgileri dâhilî bilgi bağlamında açıkça önemser. Piyasa gözetimi kapasite verisini teklif miktarı ve fiyatıyla karşılaştırabilir.
Örneğin katılımcının yüksek fiyat veya düşük arz teklifini “kapasite düştü” gerekçesine bağlaması hâlinde sistem verisi bu açıklamanın fiziksel gerçeklikle uyumunu gösterebilir. Burada somut olay verisi esas alınır; kapasite düşüşü her zaman belirli bir fiyat davranışını otomatik haklı çıkarmaz.
Kullanım verileri neden önemlidir?
Kurulu veya nominal kapasite ile fiilen kullanılan kapasite farklı olabilir. Gözetim sistemi bu nedenle yalnız maksimum kapasiteyi değil, olay anındaki fiilî kullanım ve sistem koşullarını da dikkate almalıdır. Teklif davranışının fiziksel portföyle tutarlı olup olmadığı bu karşılaştırmayla daha iyi anlaşılır.
Veri farklı zaman çözünürlüklerinde tutuluyorsa piyasa emriyle doğru zaman aralığına eşleştirilmelidir. Dakikalık, saatlik veya günlük veri karışıklığı yanlış sonuca yol açabilir.
Kısıt verileri hangi manipülasyon riskini açıklayabilir?
İletim veya sistem kısıtı belirli bölgede veya teslim döneminde fiyat davranışını etkileyebilir. Kısıtın gerçek olması, fiyat farkının fiziksel temelini açıklayabilir. Buna karşılık kısıt bulunmadığı hâlde kısıt varmış gibi davranış veya bilgi yayımı ayrı piyasa bütünlüğü sorunu yaratabilir.
Gözetim birimi kısıtın başlangıç ve bitiş zamanını, hangi ürün veya bölgeyi etkilediğini ve teklif davranışının bu zamanla ilişkisini analiz etmelidir.
Arıza ve elverişsizlik verileri nasıl kullanılır?
Tesis arızası veya planlı/plansız elverişsizlik m.5/2 bakımından dâhilî bilgi niteliği taşıyabilecek önemli veri gruplarındandır. Piyasa işletmecisi Dâhilî Bilgi Platformu açıklamasıyla teknik sistem verisini karşılaştırabilir.
Arızanın sistem kaydında görüldüğü zaman, piyasa katılımcısının öğrendiği zaman, platform açıklaması ve ilgili hesapların işlem zamanları birlikte incelenirse m.7 açıklama ve m.8 dâhilî bilgi suistimali riskleri daha doğru değerlendirilebilir.
Dengeleme verisi neden önemlidir?
Sistem dengesi, gerçek zamanlı üretim-tüketim ihtiyacı ve dengeleme aksiyonları bazı piyasa davranışlarının ekonomik gerekçesini açıklayabilir. Piyasa işletmecisi ilgili teknik veriyi teklif ve işlem zamanlarıyla eşleştirerek davranışın sistem ihtiyacına dayanıp dayanmadığını inceleyebilir.
Dengeleme verisinin farklı piyasa ve ürünlerle bağlantısı doğru kurulmalıdır. Yanlış ürün eşleşmesi veya farklı teslim dönemlerinin karıştırılması gözetim alarmını hatalı hale getirebilir.
Veri “gerekli” olmalı: kapsam nasıl belirlenir?
m.11/4 bütün sistem verisinin sınırsız biçimde her durumda aktarılmasını değil, piyasa gözetim faaliyetinin yürütülmesi için gerekli verilerin sunulmasını düzenler. Bu nedenle piyasa işletmecisi hangi gözetim senaryosu için hangi teknik alana ihtiyaç duyduğunu veri mimarisinde belirlemelidir.
Veri minimizasyonu ile gözetim etkinliği arasında denge kurulabilir. Ancak gerçekten gerekli alanların eksik bırakılması sistemin şüpheli davranışı doğru değerlendirmesini engeller.
Veri kalitesi hangi unsurları kapsar?
Gözetim için kullanılan veri doğru, eksiksiz, zaman damgalı ve tutarlı olmalıdır. Eksik ölçüm, yanlış birim, gecikmiş aktarım veya senkronize olmayan saat sistemi piyasa davranışının yanlış yorumlanmasına yol açabilir.
Sistem işletmecisi veri kalite kontrolleri kurmalı; düzeltme yapıldığında eski ve yeni değerler versiyonlanmalıdır. Piyasa işletmecisi de veri hatası alarmını manipülasyon alarmından ayırabilmelidir.
Zaman damgası neden kritik?
Bir arıza 14:05’te başlamış, piyasa katılımcısı 14:08’de öğrenmiş, teklif 14:10’da değişmiş ve açıklama 14:15’te yapılmış olabilir. Bu kronoloji dâhilî bilgi ve işlem davranışı bakımından farklı sonuçlar yaratır. Teknik sistem verisinin saniye/dakika hassasiyetindeki zaman damgası olay zincirini kurmak için gereklidir.
Sistemler aynı zaman standardını kullanmıyorsa dönüşüm açıkça tanımlanmalıdır. Yaz/kış saati veya UTC/yerel saat farkı analiz hatasına neden olmamalıdır.
Piyasa verisi ile sistem verisi nasıl eşleştirilir?
Ortak ürün, tesis, portföy, teslim dönemi veya başka benzersiz anahtarlar kullanılmalıdır. Veri sözlüğünde her alanın kaynağı ve eşleştirme kuralı tanımlanır. Böylece alarm analisti yanlış tesise veya farklı teslim dönemine ait veriyi kullanmaz.
Otomatik veri eşleştirme yapılabiliyorsa manuel hatalar azalır. Ancak eşleştirme kuralları değiştiğinde versiyon kontrolü yapılmalıdır.
Dâhilî Bilgi Platformu ile teknik veri çelişirse ne olur?
Çelişki otomatik ihlal değildir; veri güncelleme zamanı veya teknik düzeltme nedeni olabilir. Ancak piyasa işletmecisi farkı incelemeli, gerekirse m.11/2 uyarınca katılımcıdan açıklama istemelidir.
Dâhilî bilgi açıklamasının tam, doğru ve gecikmeksizin yapılması m.7/1’in açık şartıdır. Platform verisi sistem verisiyle uyumsuzsa açıklama yükümlülüğü ve yanlış/yanıltıcı bilgi riski birlikte değerlendirilir.
m.11/4 ile m.11/5 arasındaki fark nedir?
m.11/4 sistem işletmecilerinin gözetim faaliyeti için gerekli verileri piyasa işletmecilerine sunmasını düzenler. m.11/5 ise piyasa ve sistem işletmecilerinin sahip oldukları verileri EPDK’nın sürekli ve gerçek zamanlı erişimine açmasını ve gerekli altyapıyı kurup işletmesini düzenler.
Dolayısıyla m.11/4 yatay gözetim veri akışını, m.11/5 ise düzenleyici otoriteye teknik erişim altyapısını kurar. İki hüküm birlikte veri zincirini tamamlar.
Veri aktarımı güvenliği nasıl sağlanmalı?
Sistem verileri kritik altyapı ve ticari hassasiyet içerebilir. Aktarım kanalı kimlik doğrulama, şifreleme, erişim kontrolü ve loglama gibi güvenlik tedbirleriyle korunmalıdır. Yetkisiz erişim hem sistem güvenliği hem piyasa bütünlüğü bakımından risklidir.
Hangi kullanıcının hangi veri setine ne zaman eriştiği izlenmeli; veri aktarım hataları ve kesintiler için olay yönetimi uygulanmalıdır.
Aktarım kesilirse ne yapılmalı?
Gözetim için gerekli veri akışının kesilmesi piyasa işletmecisinin alarm ve analiz kapasitesini azaltabilir. Sistem işletmecisi kesintiyi tespit etmeli, piyasa işletmecisini bilgilendirmeli, kök neden analizi yapmalı ve güvenli şekilde veri akışını geri yüklemelidir.
Kesinti dönemindeki veriler mümkünse sonradan eksiksiz tamamlanmalı ve hangi zaman aralığının etkilenmiş olduğu açıkça işaretlenmelidir.
EPDK bu veri akışını denetleyebilir mi?
Evet. m.12/2 EPDK’ya elektronik bilgi ve sistemleri inceleme, erişim isteme ve gerektiğinde yerinde inceleme yetkisi verir. Ayrıca m.11/5 EPDK’nın sürekli ve gerçek zamanlı veri erişimini özel olarak düzenler.
Bu nedenle veri aktarım mimarisi, yetki modeli, loglar ve kalite kontrolleri denetlenebilir olmalıdır.
Kontrol listesi
- Gözetim için gerekli teknik veri envanterini oluşturun.
- Kapasite, kullanım, kısıt ve operasyon alanlarını tanımlayın.
- Veri sözlüğü ve benzersiz eşleştirme anahtarları oluşturun.
- Sistem ve piyasa verisini ortak zaman standardına getirin.
- Veri kalite ve eksiklik kontrolleri kurun.
- Düzeltmeleri eski/yeni değerlerle versiyonlayın.
- Güvenli aktarım ve erişim loglaması uygulayın.
- Aktarım kesintisi için olay müdahale süreci kurun.
- Dâhilî Bilgi Platformu verisiyle teknik veriyi gerektiğinde karşılaştırın.
- EPDK denetimine uygun veri ve sistem dokümantasyonu tutun.
Sık Sorulan Sorular
Sistem işletmecisi piyasa işletmecisine veri vermek zorunda mı?
Evet. m.11/4 gözetim faaliyetinin yürütülmesi için gerekli verilerin sunulmasını zorunlu kılar.
Bütün sistem verisi sınırsız aktarılır mı?
Madde gözetim için gerekli verileri esas alır; kapsam gözetim ihtiyacına göre belirlenir.
Kapasite verisi neden önemlidir?
Teklif davranışının gerçek fiziksel gerekçesini ve dâhilî bilgi olaylarını değerlendirmeye yardım eder.
Arıza verisi platform açıklamasıyla karşılaştırılabilir mi?
Evet. Olay zamanı, açıklama ve işlem zamanları birlikte analiz edilebilir.
Zaman damgası neden kritik?
Dâhilî bilgi öğrenme, işlem ve açıklama kronolojisini doğru kurmak için.
Veri yanlışsa gözetim alarmı etkilenir mi?
Evet. Veri kalite sorunu yanlış pozitif veya yanlış negatif üretebilir.
m.11/5 ile farkı nedir?
m.11/4 sistem işletmecisinden piyasa işletmecisine; m.11/5 piyasa ve sistem işletmecilerinden EPDK’ya sürekli/gerçek zamanlı erişimi düzenler.
Aktarım kesintisi kayıt altına alınmalı mı?
Evet. Etkilenen zaman aralığı, neden ve düzeltme adımları kaydedilmelidir.
EPDK altyapıyı inceleyebilir mi?
Evet. m.12/2 elektronik sistem inceleme yetkisi verir.
Yönetmelik ne zaman yürürlüğe girer?
1 Ocak 2027 tarihinde.
Sonuç
m.11/4, piyasa gözetiminin fiziksel enerji sistemi gerçekliğinden kopmamasını sağlar. Sistem işletmecileri gözetim için gerekli teknik veriyi piyasa işletmecilerine sunmalı; kapasite, kullanım, kısıt ve operasyon verileri doğru zaman damgası ve veri kalitesiyle işlem verisine bağlanmalıdır. Bu yapı hem manipülatif davranışın tespitini hem haklı ticari gerekçenin doğrulanmasını güçlendirir.
Yazar: Av. Halil Bakırcı
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
