Sözleşmeli Üretimde Alıcı Ürünü Almıyor: Haklar

1. Sözleşmeli üretim ile hasat sonrası satışın ayrılması

Ürün alıcısıyla yaşanan her uyuşmazlık sözleşmeli üretim uyuşmazlığı değildir. Üretim başlamadan önce belirlenen çeşit, miktar, kalite, girdi ve alım koşullarına göre yetiştiricilik yapılması ile hasat edilmiş ürünün pazarda satılması farklı ilişkilerdir. İlk dosyada imzalı üretim sözleşmesi, ekleri, üretim alanı ve teslim programı bir araya getirilir. Yalnız sonradan düzenlenen satış faturası üzerinden değerlendirme yapılması, kanunun üreticiye tanıdığı özel usul hükümlerinin gözden kaçmasına neden olur.

Tarım Kanunu m.13, tarafların sorumlulukları, ürünün teslim ve tesellüm koşulları, fiyat ve miktardaki değişimler ile avanslara ilişkin genel çerçeveyi kurar. Bakanlığın yayımladığı bitkisel üretim tip sözleşmeleri bireysel üretici, tarımsal amaçlı örgüt ve üretici grubu ilişkilerini ayrı ele alır. Kooperatifin sözleşmede bulunması hâlinde, kendi adına mı yoksa üreticiyi temsilen mi hareket ettiği açıklanmalıdır.

İmzalı metnin tarihi ve kullanılan örneğin sürümü kontrol edilir. Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik için 9 Aralık 2025 tarihli değişiklik duyurusu bulunmaktadır. Eski bir internet örneğindeki kayıt veya bildirim süresi, güncel metin görülmeden bugünkü işlem takvimine aktarılmamalıdır. Bu rehber bitkisel ürünü teslim almama sorununa odaklanır; çiğ süt, tiftik veya su ürünlerine ait özel sözleşme hükümleri birbirinin yerine kullanılmaz.

2. Alıcının reddi hangi belgelerle somutlaştırılır?

Üretici bakımından en önemli soru, sözleşmeye uygun ifanın önerilip önerilmediğidir. Sözleşmede ürünün işletmeden alınması kararlaştırılmışsa üreticinin hasada hazır olduğunu ve erişim sağladığını bildirmesi önemlidir. Teslim alıcının tesisinde yapılacaksa sevk zamanı, araç, tartım ve tesis kabul kayıtları incelenir. Teslim yerini tek taraflı değiştirmek veya henüz olgunlaşmamış ürünü hazır kabul etmek doğru değildir.

Teslimden kaçınma açık bir ret mesajıyla, randevunun iptaliyle veya alıcının yapması gereken hazırlığı yerine getirmemesiyle ortaya çıkar. Üretici tarihli mesajları saklar; telefon görüşmesindeki açıklamayı yazılı olarak teyit eder. “Bu sezon almıyoruz” cevabı ile “bu parti sözleşmedeki kaliteye uymuyor” cevabı aynı savunma değildir. Birincisinde alım taahhüdü, ikincisinde teknik uygunluk ayrıca araştırılır.

Teslim tutanağında ürünün cinsi, çeşidi, parti veya parsel bilgisi, brüt ve net miktar, ambalaj, hazır edilme zamanı ve varsa ret gerekçesi bulunmalıdır. Tartımın hangi kantarda yapıldığı ve aracın darasının nasıl belirlendiği yazılmalıdır. Boş kasa veya ambalaj ağırlığının ürün miktarına eklenmesi, hem bedel hem ceza koşulu hesabını yanlışlaştırır. İmzadan kaçınan kişinin unvanı ve yetkisi biliniyorsa kayda geçirilir; imzalamadığı belge karşılıklı kabul olarak sunulmaz.

3. Kalite itirazı mı, piyasa fiyatından vazgeçme mi?

Sözleşmedeki kalite ölçütünün ölçülebilir olması gerekir. Boy, sınıf, nem, yabancı madde, olgunluk veya kalıntı iddiası ileri sürülüyorsa hangi ölçütün hangi parti bakımından karşılanmadığı belirtilmelidir. Alıcıdan numune alma yöntemi, analiz sonucu ve ret kararının dayanağı istenir. Bir partide tespit edilen özellik, hiç incelenmemiş diğer parsellerin tamamına gerekçesiz biçimde yayılmamalıdır.

Bağımsız teknik inceleme, sözleşmeye uygun ürünün haksız yere reddedilmesiyle gerçekten uygun olmayan ürünün ayrılmasını sağlar. Üretici, üretim ve bakım kayıtlarını da sunmalıdır. Alıcının üretim sürecinde verdiği teknik talimatlar ile sonradan ileri sürdüğü kalite itirazı arasında bağlantı varsa yazışmalar değerlendirmeye alınır. Talimat veren kişinin sahaya gelmesi, her sonucun alıcı tarafından garanti edildiği anlamına gelmez.

Piyasa fiyatının düşmesi, imzalı sözleşmedeki alım borcunu tek başına kaldırmaz. Fiyat güncelleme formülü veya belirli değişim aralığı varsa ilgili hüküm uygulanır. Mücbir sebep savunmasında sözleşmenin ilgili maddesi, olayın gerçekleşmesi ve ifaya etkisi incelenir. Her ticari zarar veya kârlılık azalması mücbir sebep olarak adlandırılmaz. Gerçek ifa engeli de yalnız alıcının işine geldiği gerekçesiyle yok sayılmaz.

4. Yüzde yirmi ile yüzde elli arasındaki ceza koşulu

Tarım Kanunu m.13/2-d uyarınca sözleşmede belirtilen mücbir sebepler dışında ürünün alımından veya satımından vazgeçen taraf için ceza koşulu belirlenir. Kanuni alt ve üst sınır, alımından veya satımından kaçınılan ürün miktarının sözleşmedeki bedeli üzerinden hesaplanır. Yalnız teslimin bir kısmı reddedilmişse bütün sezon bedelini esas almak doğru değildir. Üretici ve alıcı bakımından kural karşılıklıdır; yalnız çiftçinin aleyhine çalışan tek yönlü yaptırım gibi okunmaz.

Varsayımsal olarak birim fiyat 20 TL, toplam miktar 50.000 kilogram ve kabul edilmeyen miktar 10.000 kilogram olsun. Kaçınılan kısmın sözleşme bedeli 200.000 TL’dir. Sözleşmede geçerli biçimde yüzde otuz ceza koşulu kararlaştırılmışsa bu kalemin başlangıç hesabı 60.000 TL olur. Toplam sözleşme değeri olan 1.000.000 TL üzerinden yüzde otuz hesaplanması, reddedilmeyen kısmı da hesaba katmış olur.

Hesap örneği tek başına tahsil hakkını kanıtlamaz. Uygun teslim önerisi, vazgeçme, mücbir sebep ve ceza koşulunun sözleşmedeki düzeni incelenir. Oran bulunmaması veya kanuni sınırla çatışan oran yazılması hâlinde doğrudan en yüksek oran seçilmez; hükmün hukuki sonucu belirlenir. Kanunda Et ve Süt Kurumunun taraf olduğu sözleşmelerde üretici lehine özel istisna bulunmaktadır. Bu istisna özel bitkisel ürün alıcısına otomatik uygulanmaz.

Ceza koşulu ile ayrıca istenen zarar kalemleri TBK m.179–182 ve özel hüküm birlikte değerlendirilerek düzenlenir. Bütün kalemleri isim değiştirerek üst üste eklemek yerine hangi talebin hangi zararı veya sözleşme yaptırımını karşıladığı açıklanır. Cezayı aşan zarar iddiasında gerekli koşullar ve ispat ayrıca ele alınır.

5. Ürün bozulurken hangi koruma işlemleri yapılır?

Alıcıyla görüşme sürerken ürünün fiziksel durumu değişir. Hasat edilmiş üründe depolama imkânı ile dalındaki ürünün bekleme süresi aynı değildir. Ziraat uzmanının tespiti, fotoğraflar, miktar kayıtları ve uygun numune planı geciktirilmemelidir. Gıda ve bitki sağlığı bakımından gerekli işlemler sırf dava dosyası için durdurulmaz. Amaç ürün güvenliğini ve delili birlikte korumaktır.

HMK m.400–403 kapsamında delil tespitinde, incelenecek alan veya ürün, kaybolma tehlikesi ve uzman tarafından cevaplanması istenen sorular somut gösterilir. Dava öncesinde esas davaya bakacak mahkeme veya inceleme konusu şeyin bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesi değerlendirilir. Dava açıldıktan sonra talep davayı gören mahkemeye yöneltilir. Delil tespiti, alıcının borçlu olduğuna ilişkin kesin tahsil kararı değildir.

TBK m.106–108 bakımından gereği gibi önerilen teslimi haklı sebep olmaksızın kabul etmeme, tevdi ve şartları varsa satış yoluyla bedelin tevdi edilmesi gündeme gelir. Kanundaki hâkim izni, ihtar ve satış biçimi koşulları atlanmamalıdır. Üreticinin ürünü herhangi bir kişiye satıp buna sonradan “mahkeme izniyle tevdi satışı” demesi doğru değildir. Normal ticari satış ile kanuni tevdi satışı farklı işlemlerdir.

Zararı azaltmak için yapılan yeni satışın miktarı, fiyatı ve masrafı belgelenir. Ürün güvenliğine aykırı biçimde pazarlama yapılamaz. Reddedilen ürünlerin bir kısmı kurtarılmışsa durum gizlenmez; zarar hesabına yansıtılır. Geçici depolama ücreti veya ek nakliye gideri için olayla bağlantıyı gösteren belgeler korunur. Ürün sahibinin zarar hesabı, fiilen gerçekleşen işlemlerle tutarlı olmalıdır.

6. Bedel, avans, girdi ve zarar hesabı

Ürün bedelinden mahsup edilecek avanslar bulunuyorsa her avansın tarihi, tutarı ve hangi teslimata ait olduğu gösterilir. Alıcının sağladığı tohum, gübre veya başka girdinin bedelsiz destek mi, ayni avans mı olduğu belirlenmelidir. Aynı girdi hem bedelden düşülüp hem ayrı borç gibi ikinci kez yazılmamalıdır. Girdiler üzerindeki özel kullanım sınırlamaları da kontrol edilir.

Zarar hesabı, yalnız ödenmeyen brüt satış tutarını yazmak değildir. Başka alıcıdan alınan bedel, yapılmayan teslim masrafları, fiilen doğan ek koruma gideri ve tamamen kaybedilen ürün ayrı satırlarda gösterilir. Her kalem için miktar, birim değer ve belge numarası belirtilirse hesap denetlenebilir hâle gelir. Ceza koşulu bu tablodan ayrı gösterilmeli; hangi hukuki tercihle birlikte istendiği açıklanmalıdır.

Alıcının üreticiden başka sözleşme için alacaklı olduğunu söylemesi üzerine borç takasının koşulları incelenir. Farklı kişilere ait borçlar yalnız aynı şirket grubunda bulunulduğu gerekçesiyle kendiliğinden karşılıklı hâle gelmez. Alacak başka kişiye devredilmişse alacağın devri bildirimi ve hak sahibi ayrıca kontrol edilir. Üretici yanlış kişiye ödeme yaparak ikinci ödeme riskiyle karşılaşmamalıdır.

7. Dava şartı arabuluculuk ve geçici gider muafiyeti

Tarım Kanunu m.13/2-e, tarımsal üretim sözleşmesinden doğan davalarda arabulucuya başvurulmasını dava şartı yapar. Yalnız iki tarafın tacir olup olmadığına bakılarak karar verilmez; özel hüküm uygulanır. Kanun, arabulucunun görevlendirilmesinden itibaren iki haftalık sonuçlandırma süresi ve zorunlu hâllerde en çok bir haftalık uzatma öngörür. Alıcının personeliyle yapılan telefon pazarlığı, resmî başvurunun yerine geçmez.

Başvuruda doğru üretici, alıcı ve varsa temsil ilişkisi gösterilir. Konu yalnız “ticari anlaşmazlık” diye bırakılmamalı; reddedilen parti, bedel, ceza koşulu ve tartışılan ek zararlar açıklanmalıdır. Anlaşma sağlanırsa ödeme tarihi, miktar, ürünün kime teslim edileceği ve avansların durumu netleştirilir. “Taraflar anlaştı” cümlesi tek başına uygulanabilir çözüm planı değildir.

Maddenin f bendi, bu sözleşmeden doğan davalarda basit yargılama usulünü ve ivedi görülmeyi düzenler. Üretici, dava ve icra takibindeki yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muaf tutulur; gerekli giderler Devlet tarafından avans olarak karşılanır. Ertelenen giderler ve ödenen avanslar süreç sonunda haksız çıkan taraftan alınır. Bu düzenleme, sonuçtan bağımsız kalıcı masraf muafiyeti veya özel avukatlık ücretinin otomatik olarak Devletçe ödenmesi değildir.

8. Görevli mahkeme, talep türü ve süre çizelgesi

Sözleşmeli üretim uyuşmazlıkları için her durumda tek isimli mahkeme gösterilmez. Tarafların sıfatı ve ticari işletme ilişkisi gibi görev unsurları, özel usul hükümleriyle birlikte incelenir. Mahkemenin hangi şehirde yetkili olduğu ayrıca belirlenir. Üretim yerinin Mersin olması veya avukatın Mersin’de çalışması, bütün davaların kendiliğinden Mersin’de görüleceği anlamına gelmez.

Ödenmiş avansın iadesi, ürün bedelinin tahsili, ceza koşulu ve tazminat taleplerinin dayanakları ayrılır. Genel zamanaşımı, muacceliyet ve varsa özel süreler talep bazında değerlendirilir. Arabuluculuk başvuru ve son tutanak tarihleri çizelgede tutulur. Tarım müdürlüğüne şikâyet etmek, alıcıya mesaj göndermek veya delil tespiti istemek aynı usul işlemi değildir; süreye etkileri birbirinin yerine kabul edilmez.

Kısmi teslim, farklı alıcıya satış ve avans bir arada nasıl belgelenir?

Üretim sözleşmesinin aynı sezon içinde birkaç teslimata bölünmesi durumunda her sevkiyat ayrı izlenmelidir. İlk teslimatın eksiksiz kabul edilmesi, sonraki teslimatların da alınmış sayılması sonucunu doğurmaz. Öte yandan alıcının ilk partiyi aldığı hâlde bütün ürünün reddedildiğini ileri sürmek de doğru değildir. Bir tabloda kararlaştırılan miktar, fiilen sunulan miktar, kabul edilen bölüm, ret gerekçesi ve başka alıcıya satılan bölüm birbirinden ayrılır. Her satıra tartım ve teslim belgesinin tarihi eklenir; aynı ürün iki farklı sevkiyatta yeniden sayılmaz.

Üreticinin avansı başka bir sezon için aldığı ileri sürülüyorsa ödeme açıklaması ile ilgili sözleşmeler karşılaştırılır. Aynı taraflar arasında birden fazla üretim sözleşmesi bulunması, her ödemenin son sözleşmeye ait olduğu anlamına gelmez. Alıcı hangi borçtan mahsup yaptığını açıklamalı; üretici de aldığı ödemeyi görmezden gelmemelidir. Ürün karşılığı verilen girdilerin miktarı ve fiyatlandırması ayrıca gösterilir. Hangi yılın hangi alacağının kapatıldığı anlaşılmadan imzalanan genel mutabakat, ileride hesap tartışmasını büyütür.

Bir başka alıcıya yapılan satışta bedel düşmüşse yalnız iki fiyat arasındaki farkı yazmak yeterli değildir. Ürünün aynı sınıfta ve aynı miktarda olup olmadığı, nakliye koşulları, vade ve üstlenilen ek hizmetler açıklanır. Peşin satışla uzun vadeli satışın fiyatları bağlamından koparılarak eşit kabul edilmez. Alternatif satış belgesi, ceza koşulundan ayrı olan gerçek zarar hesabına hizmet eder. Karşı tarafın sorumlu olmadığı bir ticari indirim, yalnız bu satışta yapıldığı için otomatik olarak tazminata eklenmez.

Anlaşma görüşmesinde teslim edilen malın iadesi de konuşuluyorsa iadenin miktarı, ürünün mevcut hâli ve taşıma gideri ayrıca yazılır. Geri dönen ürün, hiç teslim edilmemiş ürünle aynı satırda tutulmaz. Ürün güvenliği nedeniyle yeniden satış mümkün değilse gerekli resmî işlem ve tespit belgeleri dosyaya eklenir. Böylece tarafların ödeme üzerinde anlaşamaması ile ürünün fiziksel akıbeti birbirine karıştırılmaz. Ceza koşulu, avans, bedel ve ek zarar için hazırlanan hesaplar aynı teslimat listesi üzerinden denetlenir.

9. Mersin’de bir bitkisel üretim dosyasının hazırlanması

Mersin’deki üreticinin belirli sınıfta yetiştirdiği ürünün yarısının kalite gerekçesiyle reddedildiğini varsayalım. Çalışma önce sözleşmedeki kalite ölçütünü, kabul edilen teslimatları ve reddedilen partiyi eşleştirir. Daha önce kabul edilen ürün, yeni partinin mutlaka uygun olduğunu kanıtlamaz; ancak uygulanan ölçütün değişip değişmediğini araştırmak için yararlı karşılaştırmadır. Her teslimat kendi tarihi ve miktarıyla kaydedilmelidir.

Dosyada sözleşmenin bütün sayfaları, ekim ve hasat kayıtları, alıcının talimatları, randevu ve ret mesajları, tartım, analiz, alternatif satış ve avans çizelgesi bulunmalıdır. Ticari sözleşme incelemesi, bu belgelerden hangi talebin kurulacağını ve hangi acil işlemin bekletilmemesi gerektiğini belirlemeye yöneliktir. Yetkili kurum, mahkeme ve üretim alanına ilişkin işlemler somut dosyaya göre planlanır.

Başvuru dosyasını hazırlayan üretici, yalnız kendisini destekleyen belgeyi değil, teslim sırasında tartışılan kalite kayıtlarını ve aldığı kısmi ödemeleri de sunmalıdır. Eksik kronoloji, aynı tutarın iki kez istenmesine veya aslında kabul edilmiş ürünün reddedilmiş gibi gösterilmesine yol açar. Her teslimatı bir satırda izleyen düzen, miktar ile talep arasındaki bağın görülmesini sağlar. Yazışmaların orijinalleri korunur; okunaklı çalışma kopyaları ayrıca hazırlanır.

Dosyanın uzaktan gönderilmesi, teknik numunenin uzaktan incelendiği anlamına gelmez. Yerinde ölçüm veya ürün incelemesi gerekiyorsa bunun konusu ve yeri belirlenir. Üreticinin elindeki fotoğraflar başlangıç değerlendirmesine yardımcıdır; uzman raporunda araştırılması gereken soruların yerine geçmez. Makul koruma gideri ile olağan üretim masrafının farklı olması, hem delil listesinde hem hesap tablosunda açık tutulmalıdır.