Su Çıkmayan veya Ayıplı Açılan Kuyuda Sondaj Ücreti, Bedel İadesi ve Onarım

Sondaj sonunda su çıkmaması, tek başına yüklenicinin bütün ücretini kaybettiği veya iş sahibinin ödediği bedeli her durumda geri alacağı anlamına gelmez. Önce sözleşmeyle hangi sonucun üstlenildiği belirlenir. Belirli teknik özelliklerde kuyu açılması, belirli derinliğe kadar araştırma yapılması ve belirli debide su sağlayan tesis teslimi aynı edim değildir. Sonuçla birlikte işin teknik özenle yapılıp yapılmadığı da incelenir.

Hukuki dayanak, Türk Borçlar Kanunu m.470–481’deki eser sözleşmesi hükümleridir. Ayıplı kuyu, bildirilmeyen zemin riski, eksik iş, bedelin hesabı ve teslim farklı hükümlerle değerlendirilir. Kuyuya ilişkin idari belgeler ise bu özel hukuk incelemesine eklenir. Bu yazı, komşu suyundan yararlanmayı veya yeni kuyu izni almayı değil, sondaj hizmetinin bedeli ve ayıplı ifası nedeniyle doğan hakları açıklar.

Önce sözleşmedeki sonuç belirlenir

TBK m.470, yüklenicinin eser meydana getirmeyi, iş sahibinin bunun karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmeyi düzenler. Sondaj dosyasında eserin kapsamı yalnız kuyu kelimesiyle bırakılmamalıdır. Derinlik, çap, borulama, filtre, temizlik, test ve teslim edilecek teknik kayıtlar sözleşmede açıklanır. Belirli su miktarı taahhüt edilmişse bu taahhüdün hangi ölçüm koşullarına dayandığı belirtilir. Bir hizmet teklifindeki fiyat satırları, teknik şartname ve yazışmalar birlikte okunarak yüklenicinin üstlendiği sonuç belirlenir.

Sözleşmedeki su garantisi açık ve kapsamı belirli olmalıdır. Günlük su miktarı ile anlık debi, suyun bulunması ile kullanılabilir niteliği ve pompalanabilir miktarı farklı kavramlardır. Bu ayrımlar yazılmadan yalnız su bulunacak ifadesinden her teknik sonucun garanti edildiği çıkarılamaz. Bununla birlikte yüklenici, teklifindeki somut taahhüdü sonradan sıradan delgi hizmetine dönüştüremez. Hukuki inceleme, belgenin adı yerine tarafların üstlendiği gerçek edimi ve yapılan işin bu edimle uyumunu esas alır.

Su bulunmaması ile teknik ayıp aynı şey değildir

Belirli kapsamda araştırma veya delgi işi üstlenilmişse, su çıkmayan sonuç ile işin kusurlu yapılması ayrı incelenir. Yetkili proje ve tekniğe uygun uygulama, seçilen derinlik ve yapılan testler dosyadan anlaşılmalıdır. Yüklenicinin yalnız suyu garanti etmediğini söylemesi, hatalı borulama veya gerekli uyarıyı yapmama gibi başka ihlalleri ortadan kaldırmaz. Sözleşmede su miktarı garanti edilmemiş olması, bütün teknik özen borcundan kurtuluş anlamına gelmez. Her talep hangi aykırılığa dayandığını somutlaştırmalıdır.

Ayıp değerlendirmesi, tamamlanan kuyunun kararlaştırılan veya hukuken beklenen özellikleri taşıyıp taşımadığına yönelir. Debi yetersizliği, yanlış filtre yerleşimi, kullanılamayan donanım veya sözleşmede üstlenilmiş testin yapılmaması aynı teknik sorun değildir. İddianın niteliğine göre gerekli inceleme de değişir. Suyun sonradan azalması halinde başlangıçtaki test kaydıyla sonraki ölçüm karşılaştırılmalıdır. Yalnız sonuçta suyun az bulunduğu bilgisi, kusurun kime ait olduğunu ve hangi hukuki hakkın doğduğunu tek başına göstermez.

Yüklenicinin özen borcu hangi belgelerle incelenir?

TBK m.471, yüklenicinin iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle davranmasını arar. Aynı alandaki işleri üstlenen basiretli yüklenicinin mesleki ve teknik kurallara uygun davranışı değerlendirmede esas alınır. Sondajda bu inceleme, yalnız makinenin çalışmış olmasına indirgenemez. Kullanılan ekip, uygun teknik yöntem, malzeme, uygulama kaydı ve teknik sorumlunun görevi birlikte değerlendirilir. Özenli çalışma ile sonuç hakkında verilen özel garanti birbirini ortadan kaldıran kavramlar değildir.

Yeraltı Suları Tüzüğü m.7, gerekli etüt ve projelerle bunların yetkili teknik sorumluluk altında uygulanmasını; m.9 ise fiilî uygulayıcının yeterliğini düzenler. Bu belgeler sözleşmenin ifasının incelenmesinde önemlidir. İş sahibinin belgeyi baştan kontrol etmemiş olması yüklenicinin kendi mesleki borcunu kaldırmaz. Buna karşılık ruhsatın varlığı da yapılan işin ayıpsızlığını tek başına kanıtlamaz. Teknik izin, kişisel yeterlik ve fiilen tamamlanan uygulama ayrı delil başlıklarıdır.

Zemin ve malzeme riski ortaya çıkınca uyarı gerekir

TBK m.472, iş sahibinin sağladığı malzemenin veya gösterdiği yerin ayıplı olduğunun anlaşılması ya da işin zamanında veya gereği gibi yapılmasını tehlikeye düşüren başka durumların ortaya çıkması halinde yüklenicinin bunu hemen bildirmesini düzenler. Bildirim yapılmaması sonuçlarından sorumluluk doğurur. Sondajda teknik engelin ortaya çıktığı tarih, bulgunun niteliği ve iş sahibine verilen bilgi kayda alınmalıdır. Çalışma bittikten sonra ilk kez risk ileri sürmek, zamanında uyarı yükümlülüğünün yerine getirildiğini göstermez.

Uyarı, yalnız sahada sorun var cümlesinden oluşmamalıdır. İşin hangi bölümünün etkilendiği, mevcut projeyle devamın sonucu ve değerlendirilmesi gereken değişiklik açıklaştırılır. İş sahibinin cevabı ve devam talimatı da saklanır. Bu kayıt, sözleşmede bulunmayan yeni bir masrafı tek taraflı kabul ettirme aracı değildir; teknik riskin ve tarafların kararının belirlenmesini sağlar. Yüklenicinin uyarıdan sonra yaptığı iş de mevzuat ve sözleşme sınırları içinde kalmalıdır. Gerçekleştirilmemiş bildirimin sonradan düzenlenen belgeyle yapılmış gibi gösterilmesi kabul edilemez.

İş tamamlanmadan ayıplı uygulamaya müdahale

TBK m.473, iş devam ederken eserin yüklenicinin kusuruyla ayıplı veya sözleşmeye aykırı meydana getirileceğinin açıkça görülmesi halinde uygulanacak yolu düzenler. İş sahibi, aykırılığın giderilmesi için uygun süre verir ve aksi halde onarımın veya işin devamının yüklenicinin hasar ve masraflarıyla üçüncü kişiye yaptırılacağını ihtar eder. Bu özel mekanizma, henüz teslim edilmemiş işteki açık uygunsuzluğa yöneliktir. İşin hangi nedenle aykırı ilerlediği teknik olarak ortaya konulmalıdır.

Uygun süre ve ihtarın kapsamı, eksikliğin niteliğine göre belirlenir; kanunda bulunmayan her kuyuya uygulanacak sabit bir gün sayısı oluşturulmaz. Bildirim, tespit edilen aykırılığı ve beklenen düzeltmeyi göstermelidir. Başka yükleniciye geçildiğinde önceki işin durumu, çıkarılan malzeme ve yeni işin kapsamı belgelenir. Bu belgeler olmadan ikinci firmanın bütün faturasını ilk yükleniciye yüklemek yeterli bir gerekçe değildir. Talep, ilk aykırılıkla düzeltme gideri arasındaki ilişkiyi açıklamalıdır.

Teslimden sonra inceleme ve ayıp bildirimi

TBK m.474’e göre iş sahibi, teslimden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirip ayıpları uygun süre içinde yükleniciye bildirmelidir. Bildirimin kapsamı kuyuya özgü tespitleri içermelidir. Teslim tarihi, yapılan test, gözlenen sorun ve yükleniciden istenen işlem açık yazılır. Yalnız bedeli ödememek ayıp bildirimini her durumda yerine getirmiş sayılmaz. Ödeme uyuşmazlığı ile teknik ayıp iddiası aynı açıklamaya indirgenmemelidir.

Aynı madde, taraflardan her birine giderini karşılayarak eserin bilirkişi tarafından gözden geçirilmesini ve sonucun raporla belirlenmesini isteme imkânı verir. Teknik değerlendirmede kuyu projesi, derinlik ve boru kayıtları, test yöntemi ve mevcut durum karşılaştırılır. İnceleme soruları hukuki sonucu önceden kabul eden biçimde kurulmaz. Önce hangi teknik özelliğin eksik olduğu ve bunun sözleşmedeki edime etkisi belirlenir. Sonra uygun hukuki talep değerlendirilir; bilirkişiden doğrudan taraf yerine seçimlik hak kullanması istenmez.

Bedel iadesi, indirim ve ücretsiz onarımın koşulları

TBK m.475, ayıplı eserde farklı sonuçlar öngörür. Eser kullanılamayacak veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacak ölçüde ayıplıysa ya da sözleşmeye aynı ölçüde aykırıysa dönme hakkı gündeme gelir. İş sahibi ayrıca eseri alıkoyup ayıp oranında bedel indirimi veya aşırı masraf gerektirmediği takdirde ücretsiz onarım isteyebilir. Bu haklar her olayda aynı anda ve koşulsuz biçimde uygulanmaz. Ayıbın ağırlığı, giderilebilirliği ve seçilen talebin koşulları belirlenmelidir.

Genel çerçeve TBK m.475 kapsamında ayıplı eserde seçimlik haklar incelemesinde açıklanır. Sondaj dosyasında talebin karşılığı somutlaştırılmalıdır: onarım hangi kuyu unsurunu düzeltecek, indirim hangi değer farkına dayanacak, dönme hangi ağır aykırılık nedeniyle istenecektir? Kanun, genel hükümlere göre tazminat hakkını da saklı tutar. Ancak aynı zarar iki farklı ad altında mükerrer talep edilmemelidir. Ayıp giderim bedeli ile kullanım kaybı iddiasının dayanakları ayrı gösterilir.

Arazi üzerindeki eserde dönmeye ilişkin özel sınır

TBK m.475’in son fıkrası, eser iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmış ve sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa dönme hakkının kullanılamayacağını düzenler. Kuyu ve tesisin araziyle ilişkisi bu nedenle ayrıca incelenir. Suyun bulunmamasından doğrudan bütün bedelin iadesine geçmek bu hükmü atlar. Kuyunun teknik niteliği, sökülüp kaldırılabilecek unsurlar ve kaldırmanın taşınmaza etkisi değerlendirilmelidir. Hangi seçimlik hakkın uygulanacağı belirlenirken bu somut teknik durum hesaba katılır.

Dönmenin sınırlanması, her türlü ayıp talebinin sona ermesi anlamına gelmez. Bedel indirimi veya koşulları bulunan onarım talebi kendi hükümleriyle incelenir; tazminat da hukuki dayanağına göre değerlendirilir. Talepte bulunan kişi yalnız iade kelimesini kullanmakla bütün koşulları sağlamış olmaz. Sözleşmeden dönme, fazla ödenen bedelin geri istenmesi ve hiç yapılmamış iş karşılığının hesabı farklı taleplerdir. Hangi ödeme için hangi hukuki nedenin ileri sürüldüğü açık olmalıdır.

İş sahibinin talimatı yükleniciyi her durumda kurtarır mı?

TBK m.476, ayıbın yüklenicinin açık ihtarına rağmen iş sahibinin verdiği talimattan veya iş sahibine yüklenebilen başka sebepten doğması halinde ayıptan doğan hakların kullanılamamasını düzenler. Bu hüküm için talimat, uyarı ve ayıp arasındaki ilişki ortaya konulmalıdır. İş sahibinin kuyu yerini göstermiş olması tek başına bütün teknik kusurları ona yüklemez. Yüklenicinin kendi uygulama hatası ile uyarıya rağmen verilen talimatın sonucu birbirinden ayrılır.

Yazılı uyarı, hangi talimatın hangi riski doğurduğunu açıklamalıdır. Genel sorumluluk kabul etmiyorum cümlesi, somut risk ve neden bağının yerine geçmez. İş sahibinin cevabı, teknik sorumluya yapılan bildirim ve uygulamanın hangi nedenle sürdürüldüğü dosyada korunur. Talimatın mevzuata aykırı iş yapılmasını gerektirmesi, yükleniciye böyle bir uygulamayı gerçekleştirme yetkisi vermez. Kamu hukuku belge koşulları, özel sözleşmedeki sorumluluk paylaşımıyla kaldırılmaz. Bu ayrım hem teknik dosyanın hem hukuki savunmanın kapsamını belirler.

Teslim tutanağı gizli ayıp haklarını sona erdirir mi?

TBK m.477, eserin açık veya örtülü kabulü halinde yüklenicinin sorumluluğunun sınırlarını düzenler; kasten gizlenen ve usulüne uygun incelemede fark edilemeyen ayıplar için istisna getirir. Sonradan ortaya çıkan ayıp gecikmeksizin bildirilmelidir. Bu nedenle teslim tutanağının bulunması, kuyu içindeki bütün gizli kusurların bilinerek kabul edildiği anlamına gelmez. Tutanakta yapılan test ve gözle görülebilen durum ile sonradan belirlenen teknik sorun ayrı açıklanmalıdır.

TBK m.477 bakımından teslim ve gizli ayıp ayrımı, sondaj dosyasındaki bildirim tarihleriyle birlikte uygulanır. Ayıbın ne zaman öğrenildiği ve hangi incelemeyle ortaya çıktığı belgelenir. Başlangıçta hiç yapılmamış bir kontrol, yapılmış gibi kabul tutanağına yazılmamalıdır. Sonradan tespit edilen sorun hakkında yükleniciye ulaşan bildirim de saklanır. Zamanaşımının henüz dolmamış olması, kanunun aradığı inceleme ve bildirim yükümlülüklerinin her durumda yerine getirildiği anlamına gelmez.

Metre bedeli, götürü bedel ve ödeme zamanı

TBK m.479, bedelin eserin teslimi sırasında muaccel olmasını esas alır; sözleşmedeki özel ödeme düzeni ayrıca incelenir. Sondajda avans, metre başına delgi, boru malzemesi, pompa, test ve nakliye kalemleri farklılaştırılmalıdır. Metre hesabının hangi ölçüme göre yapıldığı kayıtla gösterilir. Ödeme makbuzu, hangi işin yapıldığını tek başına kanıtlamaz; aynı şekilde faturanın düzenlenmiş olması bütün edimin ayıpsız teslim edildiği sonucunu doğurmaz. Teslim kapsamı ile hesap birbiriyle eşleştirilir.

TBK m.480’de götürü bedel, kural olarak yüklenicinin kararlaştırılan bedelle işi tamamlama borcunu içerir. Öngörülemeyen veya dikkate alınmayan durumların işi engellemesi ya da son derece güçleştirmesi için maddede ayrıca uyarlama ve devamı düzenlenmiştir; her maliyet artışı kendiliğinden ek ücret doğurmaz. Bedel önceden belirlenmemiş veya yaklaşık belirlenmişse m.481 uyarınca yapılan yer ve zamandaki eserin değeri ile yüklenicinin giderleri dikkate alınır. Bir fiyat yöntemi diğerinin yerine gerekçesiz uygulanmamalıdır.

Kuyu ayıbında iki, beş ve yirmi yıllık süre ayrımı

TBK m.478, ayıplı eserden doğan davalarda teslimden başlayarak taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki, taşınmaz yapılarda beş yıl; yüklenicinin ağır kusurunda eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıl öngörür. Her kuyu uyuşmazlığına açıklamasız biçimde tek süre uygulanamaz. Yapılan işin hukuki niteliği, hangi eserin teslim edildiği ve talebin ayıptan doğup doğmadığı belirlenmelidir. Bağımsız pompa satışıyla arazi üzerinde kurulan bütün tesisin sözleşmesi aynı incelemeye indirgenmez.

Ayıplı eserde TBK m.478 zamanaşımı hesabında teslim tarihi ve ağır kusur iddiasının dayanakları önemlidir. Yirmi yıllık sürenin adı anılarak ağır kusurun varlığı ispatlanmış olmaz. İnceleme ve bildirim süreleri ile zamanaşımı da farklı konulardır. Dosyada teslim, ayıbın öğrenilmesi, bildirim ve sonradan yapılan onarım ayrı tarihlerle kaydedilir. Uyuşmazlığın yalnız ücret alacağına veya başka bir sözleşme ihlaline dayanması halinde uygulanacak hüküm ayrıca belirlenir.

Kuyu işi tüketici işlemi olduğunda hangi farklar doğar?

6502 sayılı Kanun m.3, ticari veya mesleki olmayan amaçla hareket eden tüketiciyle sağlayıcı arasındaki eser sözleşmelerini de tüketici işlemi kapsamında değerlendirir. Kuyu yaptıran herkes otomatik tüketici değildir. Tarımsal işletme veya fabrikanın mesleki kullanım amacı ile kişisel kullanım amacı ayrı incelenir. Tarafların sıfatı ve işin gerçek amacı belirlenmeden görevli başvuru yolu veya tüketicinin seçimlik hakları hakkında sonuç kurulmaz. Sözleşmeye kişisel kullanım yazılması fiilî ticari amacı tek başına değiştirmez.

Tüketici işlemi varsa ayıplı hizmet için m.13–15 uygulanır. Yeniden hizmet veya ücretsiz onarımın orantısız güçlük doğurması halinde diğer seçimlik haklara ilişkin koşullar gözetilir. Onarım veya yeniden hizmet talebi makul sürede, tüketici için ciddi sorun doğurmadan ve her halde sağlayıcıya yöneltilmesinden itibaren otuz iş gününü aşmadan yerine getirilmelidir. Bu özel süre bütün ticari sondaj sözleşmelerine genellenmez. M.16’daki sorumluluk süresi ve daha uzun süre hükümleri de işlemin niteliğine göre ayrıca incelenir.

Su çıkmayan ve ayıplı kuyunun bedeline ilişkin sorular

Kuyudan su çıkmazsa sondaj parasını mutlaka geri alır mıyım?

Hayır. Önce yüklenicinin taahhüdü belirlenir: teknik delgi işi ile belirli su debisini sağlayan tesis farklı edimlerdir. Bunun yanında teknik özen, risk uyarısı ve ayıp incelenir. Su çıkmayan sonuç tek başına bütün bedelin iadesi için yeterli değildir.

Su garantisi yoksa yüklenici hiçbir sorumluluk taşımaz mı?

Yüklenicinin TBK m.471’deki özen ve m.472’deki uyarı borcu devam eder. Garantinin bulunmaması, yanlış uygulamayı veya bildirilmeyen teknik riski hukuka uygun kılmaz. İddia edilen sorun, sözleşme kapsamı ve mesleki uygulama kayıtlarıyla birlikte değerlendirilir.

İş devam ederken hatalı borulama görülürse ne yapılır?

TBK m.473’ün koşullarında uygun giderim süresi verilerek, aksi halde işin yüklenicinin hasar ve masraflarıyla üçüncü kişiye yaptırılacağı ihtar edilir. Teknik aykırılık ve yapılması gereken düzeltme somutlaştırılmalıdır. Her dosya için kanunda bulunmayan sabit bir süre kullanılamaz.

Teslimden sonra ayıp ne zaman bildirilmelidir?

TBK m.474, işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz inceleme ve uygun sürede bildirim öngörür. Sonradan ortaya çıkan ayıp bakımından m.477’deki gecikmeksizin bildirim kuralı önemlidir. Teslim, tespit ve bildirimin yükleniciye ulaştığı tarihler ayrı saklanmalıdır.

Ayıplı kuyunun mutlaka yeniden yapılmasını isteyebilir miyim?

TBK m.475’te ücretsiz onarım aşırı masraf gerektirmeme koşuluna bağlıdır. Dönme ve bedel indirimi de kendi şartlarıyla değerlendirilir. İstenen teknik çözümün uygulanabilirliği ve maliyeti belirlenmelidir. Tüketici işlemi varsa 6502 sayılı Kanun’daki özel haklar ayrıca uygulanır.

Arazi üzerindeki kuyu için sözleşmeden dönme sınırlı mı?

TBK m.475’in son fıkrası, taşınmaz üzerindeki eserin sökülüp kaldırılmasının aşırı zarar doğurması halinde dönmeyi engeller. Bu durum bütün ayıp haklarını kaldırmaz. Onarım, indirim ve koşulları bulunan tazminat talepleri ayrı değerlendirilmelidir.

İş sahibinin gösterdiği yerde sondaj yapılması sorumluluğu kaldırır mı?

Tek başına kaldırmaz. TBK m.476 bakımından iş sahibine yüklenebilen neden, somut talimat ve gerektiğinde yüklenicinin açık uyarısı incelenir. Ayıbın bu nedenle doğduğu gösterilmelidir. Yüklenicinin kendi teknik hatası yalnız yerin iş sahibince gösterilmesiyle açıklanamaz.

Teslim tutanağına imza atınca gizli ayıp hakkı biter mi?

TBK m.477, kasten gizlenen veya usulüne uygun incelemede görülemeyen ayıpları kabulün genel sonucundan ayrı tutar. Sonradan öğrenilen ayıp gecikmeksizin bildirilmelidir. Tutanağın kapsamı, yapılan test ve ayıbın ne zaman ortaya çıktığı birlikte incelenir.

Kuyu uyuşmazlığında her zaman beş yıllık zamanaşımı mı vardır?

TBK m.478’de iki, beş ve ağır kusurda yirmi yıllık süreler ayrılmıştır. Eserin taşınmaz yapı niteliği, talebin dayanağı ve ağır kusur durumu belirlenmelidir. Ayrıca ayıp bildirimi zamanaşımından ayrı bir yükümlülüktür; yalnız süre hesabıyla dosya tamamlanmaz.

Her sondaj işinde otuz iş günü içinde onarım zorunlu mu?

Bu özel üst sınır, 6502 m.15 kapsamındaki tüketici işleminde ücretsiz onarım veya hizmetin yeniden görülmesi talebi için düzenlenmiştir. Ticari veya mesleki sondaj sözleşmelerine otomatik uygulanmaz. Önce iş sahibinin sıfatı ve kullanımın gerçek amacı belirlenmelidir.

İstanbul, Mersin ve Türkiye genelinde sondaj bedeli uyuşmazlığı

Sondaj işinin İstanbul, Mersin veya başka bir ilde yapılması temel sözleşme kurallarını değiştirmez. Teknik inceleme işin bulunduğu kuyu, sözleşme ve gerçek uygulama üzerinden hazırlanır. Yüklenicinin başka ilde bulunması halinde de teklif, ödeme, personel, proje ve teslim kayıtlarının aynı dosyada birleştirilmesi gerekir. Görevli başvuru yolu, tarafların sıfatı ve talebin hukuki niteliği belirlenerek değerlendirilir.

Hukuki değerlendirme için iletişim

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →