Su Ürünleri Kooperatifinin Kiralamada Öncelik Hakkı | 1380 m.4 ve 5 Yıl Şartı (2026)

Su Ürünleri Kooperatifinin Kiralama Önceliğinin Kanuni Dayanağı Nedir?

1380 sayılı Su Ürünleri Kanununun 4. maddesi, Devlete ait su ürünleri istihsal yerleri ile buralardaki üretim hakkının kiraya verilmesini düzenler. Maddenin temel tercihinden biri, kaynağın bulunduğu yerde uzun süredir su ürünleri üretimi yapan kişilerin kooperatifleşmesini desteklemektir. Bu nedenle kanundaki şartları taşıyan su ürünleri kooperatifleri ve kooperatif birlikleri kiralamada öncelikli gruba alınmıştır.

Buradaki “öncelik” idarenin kanuni kriteri görmezden gelerek herhangi bir üçüncü kişiye serbestçe tahsis yapamayacağı anlamına gelir. Ancak kooperatifin yalnız tüzel kişilik olarak kurulmuş olması öncelik için yeterli değildir. Kanunun öngördüğü yerleşiklik ve üreticilik bağı ile Bakanlığın somut kiralama için belirlediği teknik ve mali şartlar birlikte karşılanmalıdır.

İstihsal hakkı kiralamasının genel sistemi için Su Ürünleri İstihsal Hakkı Nasıl Kiralanır? rehberimiz ayrıca incelenebilir. Bu yazı yalnız kooperatif önceliğinin şartlarına odaklanır.

1380 m.4’teki “En Az Beş Yıl Yerleşik Olma” Şartı Ne Anlama Gelir?

Kanun, önceliği rastgele kurulmuş veya kiralama ilanından hemen önce oluşturulmuş bir kooperatife vermek yerine, üretim alanıyla gerçek ve sürekli bağı bulunan yerel üreticilerin örgütlenmesine bağlar. Bu nedenle kiralanacak istihsal yerinin bulunduğu yerde en az beş yıldır yerleşik olma koşulu önemlidir.

Beş yıllık şartın ispatında kooperatifin kuruluş tarihi tek başına belirleyici değildir. Kanun, kooperatifi kuran su ürünleri üreticilerinin bölgeyle ve üretim faaliyetiyle bağını esas alır. Bu nedenle üye listeleri, adres/yerleşim kayıtları, ruhsat tezkereleri, avcılık veya yetiştiricilik faaliyet kayıtları, geçmiş dönem üretim belgeleri ve ilgili idare kayıtları birlikte değerlendirilir.

İlanda veya Bakanlık uygulamasında beş yıllık şartın hangi tarih itibarıyla aranacağı açık olmalıdır. Başvuru son günü, ilan tarihi veya kiralama kararı gibi tarihlerden hangisinin ölçü alındığı şartnamede gösterilmelidir. İdarenin bir başvuruda farklı, diğerinde farklı tarih kullanması eşitlik ve hukuki güvenlik sorununa yol açar.

Her Kooperatif Bu Öncelikten Yararlanabilir mi?

Hayır. Öncelik, faaliyet konusu ve üye yapısı su ürünleri üretimiyle ilgili olan kooperatiflere yöneliktir. Başka sektörde faaliyet gösteren bir kooperatifin yalnız kiralama ilanına girmek amacıyla ana sözleşmesine su ürünleri ibaresi eklemesi, m.4’teki yerel üretici önceliğini kendiliğinden yaratmaz.

Kooperatifin ortaklarının fiilen su ürünleri üreticisi olması, gerekli ruhsat ve belgelerinin bulunması, kiralanacak alanla coğrafi bağının kanundaki ölçüyü karşılaması ve tüzel kişiliğin faal durumda olması gerekir. Kooperatifin tasfiye halinde bulunması, organlarının oluşmaması veya temsil yetkisinin belirsizliği başvuru bakımından ayrıca sorun yaratabilir.

Başvuru kararının yetkili kooperatif organı tarafından alınması ve imza yetkisine sahip temsilcilerce yapılması gerekir. Yönetim kurulu kararının bulunmaması veya temsil süresinin sona ermiş olması, esas yönünden öncelik hakkı mevcut olsa bile başvurunun usulden sorun yaşamasına yol açabilir.

Su Ürünleri Kooperatif Birlikleri de Öncelik Hakkından Yararlanır mı?

Evet. 1380 m.4 yalnız tek tek kooperatifleri değil, bunların birliklerini de öncelik sistemi içinde değerlendirir. Birliğin başvurusu halinde üye kooperatiflerin ilgili bölge ve üretim hakkıyla ilişkisi, birliğin temsil yetkisi ve ana sözleşmesindeki amaç/faaliyet alanı incelenir.

Birliğin varlığı, üye kooperatiflerin kanuni koşullarını otomatik olarak tamamlamaz. Özellikle yerel bağ ve beş yıllık yerleşiklik şartı somut kiralama alanı bakımından belgelenmelidir. Birlik geniş bir coğrafyada faaliyet gösteriyorsa kiralanacak istihsal yeriyle ilgili üyelerin hangileri olduğu dosyada gösterilmelidir.

Kooperatif Öncelik Hakkını Hangi Belgelerle İspatlamalıdır?

İlk belge kooperatifin güncel sicil ve ana sözleşme kayıtlarıdır. İkinci olarak ortak/üye listesi ve yetkili organ kararları sunulmalıdır. Üçüncü olarak üyelerin su ürünleri üreticisi olduğunu gösteren ruhsat tezkereleri veya Bakanlık kayıtları dosyaya eklenmelidir.

Dördüncü belge, kanundaki en az beş yıllık yerleşiklik koşulunu gösteren yerleşim veya idari kayıtlardır. Beşinci olarak kooperatifin önceki dönem üretim ve faaliyet kayıtları, varsa kira sözleşmeleri ve teslim/üretim tutanakları önem taşır. Altıncı olarak şartnamenin istediği mali yeterlilik, teminat ve borcu yoktur belgeleri hazırlanmalıdır.

Yedinci olarak kiralama alanının hangi üyelerin fiili üretim bölgesi olduğunu gösteren harita veya kayıtlar faydalıdır. Sekizinci olarak kooperatifin temsil ve imza yetkisi güncel sicil belgeleriyle doğrulanmalıdır. Eksik belge, esasa ilişkin öncelik hakkının değerlendirilmeden başvurunun reddedilmesine yol açabilir.

Kooperatif Önceliği İhaleyi veya Kiralamayı Otomatik Kazanma Hakkı mıdır?

Hayır. Kanuni öncelik, kooperatifi teknik, mali ve hukuki şartlardan muaf tutmaz. İlan edilen üretim kapasitesi, çevresel tedbirler, kira bedeli, teminat, kayıt ve denetim koşulları kooperatif için de geçerlidir. Kooperatif, önceliğe dayanarak sözleşmeye aykırı kullanım hakkı talep edemez.

Öncelik aynı zamanda su ürünleri kaynağının sürdürülebilirliğinin önüne geçmez. Bakanlık stok koruma, üretim miktarı, dönem, tür ve av aracı sınırlamalarını sözleşmeye koyabilir. Kooperatif üyelerinin kişisel veya gemi ruhsatları ayrıca geçerli olmalıdır. Kiralama hakkı, 1380 m.3 kapsamındaki ruhsat zorunluluğunu kaldırmaz.

Kooperatif sözleşme imzalandıktan sonra kira bedelini ödemek, alan sınırlarına uymak, kayıtları tutmak ve mevzuata uygun üretim yapmak zorundadır. İhlal halinde öncelik geçmişte tanınmış olsa bile sözleşmesel ve idari yaptırımlar uygulanabilir.

Şartları Taşıyan Kooperatif Bulunmazsa Üretim Hakkı Başkasına Kiralanabilir mi?

Evet. m.4’teki öncelik, üretim hakkının yalnız kooperatiflere kiralanabileceği anlamına gelmez. Kanundaki öncelik koşullarını taşıyan kooperatif veya birlik bulunmaması ya da usulüne uygun başvuru yapılmaması halinde Bakanlığın belirlediği kiralama usulü çerçevesinde diğer gerçek veya tüzel kişiler gündeme gelebilir.

Burada idarenin dosyasında “öncelikli grup neden yararlanmadı?” sorusunun cevabı bulunmalıdır. İlanın öncelikli kooperatiflere ulaşması, başvuru süresinin makul olması, varsa başvuruların hangi nedenle uygun görülmediği ve daha sonra üçüncü kişiye kiralama yapılmasının dayanağı belgelenmelidir.

Kooperatifin Öncelik Hakkı Dikkate Alınmazsa Ne Yapılabilir?

Kiralama sürecinde kanuni önceliğin göz ardı edildiği düşünülüyorsa ilk olarak ilan, şartname, başvuru ve ret/karar belgeleri temin edilmelidir. Kooperatifin m.4 şartlarını hangi belgelerle karşıladığı dosya halinde ortaya konulmalıdır. Salt “biz yerel kooperatifiz” beyanı yerine beş yıllık yerleşiklik ve üreticilik bağı somut kayıtlarla ispatlanmalıdır.

İdari başvuru yolu ve dava süresi, kiralama kararının hukuki niteliğine ve tebliğ/ilan biçimine göre belirlenir. İptal davasında kanuni önceliğin uygulanmaması, eşitlik, yetki, şekil, sebep, konu ve amaç yönlerinden hukuka aykırılık iddiaları somutlaştırılabilir. Başka başvurucuya tanınan avantaj ile kooperatifin koşulları karşılaştırılmalıdır.

İhale veya kiralama sözleşmesi çoktan imzalanmışsa yürütmenin durdurulması talebinin koşulları ayrıca değerlendirilir. Kamu kaynağının kullanımına başlanması, üçüncü kişilerin hakları ve sezon takvimi nedeniyle gecikme telafisi güç sonuçlar doğurabilir; dava süresi bu yüzden önemlidir.

Kooperatif Başvurusundan Önce Kontrol Edilecek 10 Nokta

Bir: Kooperatif ana sözleşmesinin su ürünleri üretimi ve ilgili faaliyetleri kapsadığını doğrulayın. İki: Güncel ortak listesini çıkarın. Üç: Ortakların su ürünleri üreticisi niteliğini ruhsat ve Bakanlık kayıtlarıyla belgeleyin. Dört: Beş yıllık yerleşiklik şartını kişi bazında ispatlayın.

Beş: Yönetim kurulunun kiralamaya başvuru kararını alın. Altı: Temsil ve imza yetkisini güncelleyin. Yedi: Şartnamede istenen teminat, mali yeterlilik ve diğer belgeleri tamamlayın. Sekiz: Kiralanacak alanın koordinat ve üretim kapasitesini inceleyin. Dokuz: Kira bedeli ve işletme giderleri için mali plan hazırlayın. On: Ruhsat, avcılık tebliği ve çevresel yükümlülüklerin kira hakkından ayrı olduğunu baştan kabul ederek faaliyet planını buna göre kurun.

Sık Sorulan Sorular

Su ürünleri kooperatifi kiralamada öncelikli midir?

Kanundaki şartları taşıyan yerel su ürünleri kooperatifleri ve birlikleri m.4 uyarınca önceliklidir.

Beş yıl şartı kooperatifin kuruluş tarihi mi?

Kanuni sistem yerel üreticilerin yerleşiklik bağını esas alır; yalnız kooperatifin kuruluş tarihiyle sınırlı okunmamalıdır.

Kooperatif yeni kurulmuşsa hiç başvuramaz mı?

Başvurunun hukuki durumu, kooperatifi oluşturan üreticilerin m.4’te aranan yerel ve beş yıllık bağını sağlayıp sağlamadığı ile şartname hükümlerine göre değerlendirilir.

Kooperatif birliği öncelikten yararlanır mı?

Evet. Kanun birlikleri de öncelik kapsamında sayar.

Öncelik kira bedeli ödememek anlamına gelir mi?

Hayır. Kooperatif mali ve sözleşmesel yükümlülüklerden muaf değildir.

Ruhsatı olmayan kooperatif üyesi üretime katılabilir mi?

Hayır. Kiralama hakkı, kişisel veya gemi ruhsatı zorunluluklarını ortadan kaldırmaz.

Kooperatif yoksa özel şirket kiralayabilir mi?

Öncelikli şartları taşıyan kooperatif veya birlik bulunmaması halinde Bakanlığın belirlediği usulle diğer gerçek veya tüzel kişiler kiralamaya katılabilir.

Öncelik hakkı reddedilirse dava açılabilir mi?

Kiralama kararının idari işlem niteliğine göre idari yargıda hukuka uygunluk denetimi istenebilir; süre işlem ve tebliğ biçimine göre ayrıca hesaplanır.

Üyelerin yerleşikliği nasıl ispatlanır?

Yerleşim kayıtları, ruhsatlar, faaliyet/üretim kayıtları ve diğer resmi belgeler birlikte kullanılır.

Kooperatif kiraladıktan sonra hakkı üçüncü kişiye devredebilir mi?

Devir, alt kiralama ve işletme yetkisi sözleşme ile ilgili mevzuata tabidir; sözleşmede izin verilmeyen devir yapılamaz.