TCK 90 İnsan üzerinde deney Suçu ve Cezası
İçerik güncellemesi: 29 Eylül 2026
TCK 90, insan üzerinde bilimsel deney ile hasta üzerinde tedavi amaçlı denemeyi ayrı koşullarla düzenler. Bilimsel deney için temel ceza 1–3 yıl; rıza olmadan tedavi amaçlı deneme için bir yıla kadar hapistir. Rıza ve izin tek başlarına değil, kanundaki diğer koşullarla birlikte değerlendirilir.
Kısa cevap: TCK 90/1 uyarınca insan üzerinde bilimsel deney yapmanın temel cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Rıza tek başına yeterli değildir; rızaya dayalı deneyde m.90/2’deki koşulların tamamı, çocuklarda bunlara ek olarak m.90/3’teki koşullar aranır. Hasta üzerinde tedavi amaçlı deneme m.90/4’te ayrı düzenlenir. Yaralanma veya ölümde m.90/5, tüzel kişi faaliyeti çerçevesindeki suçta m.90/6 uygulanır.
TCK 90 Madde Metni
Kanunun ikinci ve üçüncü fıkraları bilimsel deneyin ceza sorumluluğu doğurmaması için gereken koşulları; dördüncü fıkrası tedavi amaçlı denemeyi düzenler. Bu farklı alanları tek bir “rıza formu var/yok” sorusuna indirgememek gerekir.
Bilimsel Deney ile Tedavi Amaçlı Deneme Farkı
| Ölçüt | Bilimsel deney | Tedavi amaçlı deneme |
|---|---|---|
| Hüküm | TCK 90/1–3 | TCK 90/4 |
| Değerlendirme odağı | Bilimsel araştırma ve deney koşulları | Hasta için bilinen müdahalelerin sonuç vermeyeceğinin anlaşılması üzerine tedavi denemesi |
| Rıza | Yeterli bilgilendirmeye dayalı yazılı rıza; tek başına yeterli değil | Mahiyet ve sonuçlar açıklanarak alınmış yazılı rıza |
| Özel çerçeve | İzin, ön deney, bilimsel gereklilik, risk ve orantı koşulları | Bilimsel yönteme uygunluk, uzman hekim ve hastane ortamı |
| İlgili suçun cezası | 1–3 yıl hapis | Rızasız denemede bir yıla kadar hapis |
Her yeni tedavi veya olumsuz tıbbi sonuç otomatik TCK 90 değildir. İşlemin gerçek niteliği, protokolü, amacı ve uygulanan yöntem uzman değerlendirmesiyle belirlenir.
TCK 90/2’de Yedi Koşul Birlikte Aranır
- Yetkili kurul veya makamlardan gerekli izin.
- İnsan dışı ortamda veya yeterli sayıda hayvan üzerinde ön çalışma.
- Ön verilerin insan üzerinde araştırmayı bilimsel olarak gerekli kılması.
- İnsan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı etki bırakmama.
- İnsan onuruyla bağdaşmayacak derecede acı verici yöntem kullanmama.
- Amaç ile kişiye yüklenen külfet ve sağlık tehlikesi arasında kanunun aradığı üstünlük.
- Yeterli bilgilendirmeye dayalı, yazılı ve menfaat teminine bağlı olmayan rıza.
İzin bulunması diğer koşulların yerine geçmez; gönüllünün imzası da izinsiz veya koşulları karşılamayan deneyi kendiliğinden hukuka uygun yapmaz. Güncel klinik araştırma mevzuatının ek koşulları ayrıca kontrol edilmelidir.
Çocuk Üzerinde Deneyin Ek Şartları
TCK 90/3, 90/2 koşullarına ek olarak araştırmanın çocuk üzerinde yapılmasını bilimsel bakımdan gerekli kılan verileri arar. Rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanında ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakati alınmalıdır. İzin verecek kurulda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı bulunmalıdır.
Yalnız ebeveyn imzası veya yalnız kurul kararı, kalan şartları gereksiz kılmaz. Çocuk üzerinde bilimsel deney koşulları ayrı ve daha sıkı denetim gerektirir.
Adli para cezası, erteleme ve HAGB
TCK 90/1 doğrudan bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası öngörür; maddede seçimlik adlî para cezası yoktur. Hapis cezasının adlî para cezasına çevrilmesi, ertelenmesi veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması ancak sonuç ceza ile güncel maddi ve usul koşulları somut dosyada oluşursa ayrı ayrı değerlendirilebilir; bu kurumların uygulanacağına dair garanti verilemez.
Dosyada Hangi Belgeler İncelenir?
- Araştırma protokolünün uygulama tarihindeki sürümü ve değişiklikleri.
- Etik kurul ve yetkili makam izinlerinin kapsamı, tarihi ve koşulları.
- Ön çalışma verileri ve insan üzerinde uygulamanın bilimsel gerekçesi.
- Bilgilendirme formu, yazılı rıza ve bunların alınma zamanı.
- Katılımcı seçimi, sağlık kayıtları, izlem ve istenmeyen olay bildirimleri.
- Çocuklarda kendi rızası, yasal temsilci muvafakati ve kurulun uzmanlık yapısı.
- Uygulamayı kimin, hangi yetkiyle ve hangi ortamda yaptığı.
Belgenin dosyada bulunması yeterli değildir; fiilen yapılan uygulamanın izinli protokolle ve rızanın kapsamıyla örtüşüp örtüşmediği karşılaştırılmalıdır.
Yazılı Rıza Neden Tek Başına Yeterli Değildir?
Rıza yalnız imza değildir: kişi deneyin niteliği ve sonuçları hakkında yeterli bilgiye dayanarak açıklama yapmalıdır. Formun sonradan alınması veya genel bir tedavi onamının farklı araştırma protokolü için kullanılması, bilgilendirme ve kapsam bakımından incelenir.
Kanun rızanın menfaat teminine bağlı bulunmamasını da arar. Somut ödeme veya gider düzenlemesinin anlamı, güncel araştırma mevzuatı ve protokolle birlikte değerlendirilmelidir; tek cümleyle bütün ödeme türleri aynı kabul edilmemelidir. Rıza ve etik kurul onayı ayrı hukuki koşullardır.
Üç Varsayımsal İnceleme Örneği
İmza var, gerekli izin yok: Yazılı rıza tek başına 90/2’deki bütün koşulları karşılamaz. İzin eksikliği ve uygulamanın niteliği ayrıca incelenir.
İzinli ve koşulları karşılayan araştırma: Kanuni koşulların birlikte gerçekleşmesi, kendiliğinden suç şüphesini güçlendiren bir olgu değildir; ceza sorumluluğunun doğmaması yönünde değerlendirilir. Fiili uygulamanın izin sınırlarına uygunluğu yine kontrol edilir.
Hasta için alternatif tedavi iddiası: “Tedavi amaçlı” denmesi yeterli değildir; bilinen yöntemler, bilimsel uygunluk, yazılı rıza, uzman hekim ve hastane koşulları 90/4 kapsamında ayrı araştırılır.
Deney Sonucunda Yaralanma veya Ölüm
TCK 90/5, birinci fıkradaki suçun işlenmesi sonucunda yaralanma veya ölüm için kasten yaralama veya kasten öldürme hükümlerine gönderme yapar. Bu gönderme, her araştırmadaki her olumsuz sonucun otomatik aynı suç olduğu anlamına gelmez.
Önce hukuka aykırı deney fiili, ardından zarar ve nedensellik belirlenmelidir. TCK 23 çerçevesinde ağır netice bakımından en az taksir koşulu da gözetilir; kusursuz sorumluluk kurulamaz. Hukuka uygun araştırmadaki tıbbi komplikasyon, mesleki uygulama hatası ve 90/1’deki suç birbirinden ayrılmalıdır.
Araştırmacı ve Kurumun Sorumluluğu
Unvan veya araştırma ekibinde yer almak tek başına sorumluluk için yeterli değildir. Uygulamayı yapan, izin ve protokol sürecinde görev alan veya suça iştirak ettiği iddia edilen kişilerin fiili, yetkisi ve kastı bireyselleştirilmelidir.
TCK 90/6, bu suçların tüzel kişi faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirine hükmedilmesini düzenler. Bu, kuruma hapis cezası verilmesi veya bütün çalışanların otomatik fail sayılması anlamına gelmez.
Şikâyet, Uzlaştırma ve Mahkeme
TCK 90’daki suçlar şikâyete bağlı değildir. Yetişkin fail yönünden 90/1 temel şekli asliye ceza mahkemesinin görevindedir ve uzlaştırma kapsamında değildir. Çocuk fail hakkında 90/1 için CMK 253/1-c kapsamındaki özel uzlaştırma değerlendirmesi saklıdır; Adalet Bakanlığı tablosu bu ayrımı ayrıca gösterir.
90/4’teki suç ile 90/5’in gönderme yaptığı yaralama veya öldürme bakımından uygulanacak hüküm ve görev ayrı belirlenir. Aynı olayda farklı faillerin yaşı, özel görev hükümleri ve bağlantılı suçlar sonucu etkileyebilir.
Sağlık Kayıtları ve Mahremiyet
Katılımcının sağlık ihtiyacı, araştırma kaydının korunması ve ceza incelemesi birbirinden ayrı ele alınmalıdır. Sağlık kayıtları ile protokol ve izin belgeleri yetkili mercilere hukuka uygun yollardan sunulmalı; kişisel veriler kamuya açık yorum veya sosyal medya paylaşımlarına konulmamalıdır.
Hangi işlemin deney, hangisinin tedavi amaçlı deneme olduğu hukuki ve tıbbi uzmanlık gerektirir. Bu rehber bir klinik karar, etik kurul izni veya kişiye özel tıbbi tavsiye değildir.
Sonuç: Amaç, İzin ve Rıza Birlikte İncelenir
TCK 90 değerlendirmesi, işlem türünün belirlenmesiyle başlar. Bilimsel deneyde 90/2’nin tüm koşulları ve çocuklarda 90/3; hasta üzerinde tedavi amaçlı denemede 90/4 ayrı uygulanır. Sadece onam imzası, araştırmanın olumlu amacı veya olumsuz sonuç tek başına hukuki değerlendirmeyi tamamlamaz.
İlgili yazılar
- İnsan Üzerinde Bilimsel Deneyin Hukuka Uygunluk Şartları
- TCK 90’da Yazılı Rıza ve Etik Kurul Onayı
- Çocuk Üzerinde Bilimsel Deneyin Özel Koşulları
- Hasta Üzerinde Tedavi Amaçlı Deneme ile Bilimsel Deney Ayrımı
- İnsan Üzerinde Deney Sonucu Yaralanma veya Ölüm Hâli
Güncelleme: 29 Eylül 2026. Bu içerik genel hukuki bilgilendirmedir; sonuç garantisi içermez. Suç tarihi, somut deliller ve güncel mevzuat ayrıca incelenmelidir.
Görev, Yetki ve Süre Notu
Bu içerikte açıklanan genel kuralların uygulanması; uyuşmazlığın veya isnadın niteliğine, tarafların sıfatına, olay ya da işlemin yerine ve özel kanun hükümlerine göre değişebilir. Görevli ve yetkili merci ile başvuru süresi somut olay bakımından ayrıca belirlenir.
TCK 90 Hakkında Sık Sorulan Sorular
Bilimsel deney ile tedavi amaçlı deneme aynı mıdır?
Hayır. Bilimsel deney TCK 90/1-3, hasta üzerindeki tedavi amaçlı deneme ise TCK 90/4 çerçevesinde değerlendirilir; amaç, koşullar ve hukuka uygunluk ölçütleri ayrıdır.
TCK 90/1’in temel cezası nedir?
İnsan üzerinde bilimsel deney yapmanın cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir. TCK 90/1’de doğrudan seçimlik adlî para cezası öngörülmez.
Yazılı rıza tek başına deneyi hukuka uygun hâle getirir mi?
Hayır. Rızaya dayalı bilimsel deneyde TCK 90/2’nin (a) ila (g) bentlerindeki koşulların tamamı aranır; güncel klinik araştırma ve sağlık mevzuatı da ayrıca incelenir.
Çocuklar üzerinde bilimsel deney mutlak olarak yasak mıdır?
TCK 90 mutlak bir yasak kurmaz; ikinci fıkradaki bütün koşullara ek olarak üçüncü fıkranın (a) ila (c) bentlerindeki bilimsel gereklilik, rıza ve kurul koşulları da aranır. Güncel sektör mevzuatı ayrıca uygulanır.
Hasta üzerinde tedavi amaçlı deneme hangi koşullarda değerlendirilir?
TCK 90/4, rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemeyi suç olarak düzenler. Bilinen yöntemlerin sonuç vermeyeceğinin anlaşılması, bilimsel yönteme uygunluk, yeterli bilgilendirmeye dayalı yazılı rıza ve uzman hekimin hastane ortamındaki uygulaması dar istisnanın koşullarıdır.
Deney yaralanma veya ölüme yol açarsa ne olur?
TCK 90/5, birinci fıkradaki suç sonucunda yaralanma veya ölüm meydana gelirse kasten yaralama ya da kasten öldürme hükümlerine gönderme yapar. Netice, nedensellik bağı ve manevi unsur somut delille belirlenir.
Suç tüzel kişi faaliyeti çerçevesinde işlenirse ne olur?
TCK 90/6 uyarınca suçların tüzel kişi faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Bu hüküm tüzel kişiye hapis cezası verilmesi anlamına gelmez.
Adlî para cezası, erteleme veya HAGB otomatik uygulanır mı?
Hayır. TCK 90/1 doğrudan hapis cezası öngörür. Çevirme, erteleme veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması ancak sonuç ceza ile güncel maddi ve usul koşulları somut dosyada oluşursa ayrı değerlendirilir; uygulama garantisi verilemez.
TCK 90/1 uzlaştırma kapsamında mıdır?
Yetişkin failde kapsamda değildir. Çocuk fail yönünden 90/1 hakkında CMK 253/1-c koşullarıyla özel uzlaştırma değerlendirmesi yapılır.
Hasta üzerinde rızasız tedavi amaçlı denemenin cezası nedir?
TCK 90/4, hasta üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı deneme için bir yıla kadar hapis öngörür. Bilimsel deneyin 90/1’deki 1–3 yıllık cezasıyla karıştırılmamalıdır.
Resmî Kaynaklar
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin Ofisi
Adres: İhsaniye, 4903. Sk. Profit İş Merkezi No:23 Kat:3 Daire:14, 33070 Akdeniz/Mersin
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.