Ticari Havacılık Faaliyeti İçin SHGM İzni Zorunlu mu? 2920 m.18

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu m.18’in temel kuralı nedir?

Türk sivil havacılık hukukunda ticari faaliyete başlamak, yalnızca şirket kurmak veya bir hava aracı satın almakla mümkün değildir. 2920 sayılı Kanun, ticari havacılık faaliyetini kamu güvenliği, uçuş emniyeti, ulusal ulaşım politikası ve uluslararası yükümlülükler nedeniyle idari izne bağlamıştır. Madde 18 bu izin sisteminin başlangıç hükmüdür.

Kanunun açık ifadesiyle gerçek ve tüzel kişilerin ticari amaçla, ücret karşılığında hava araçlarıyla yolcu veya yük ya da yolcu ve yük taşıması yapmaları için izin almaları ön şarttır. Madde yalnız klasik tarifeli havayolu taşımacılığını saymakla yetinmez; ticari amaçla diğer faaliyetlerde bulunmayı da izin rejimine dahil eder. Bu nedenle faaliyet modelinin adı değil, hava aracı kullanılarak ticari amaçla yürütülen işin hukuki niteliği önemlidir.

İzin, işletmenin nihai olarak her türlü uçuşu yapabileceği anlamına gelmez. 2920 m.19 belirli hatlarda ücret karşılığı yolcu/yük taşımacılığı için ayrıca işletme ruhsatı öngörür. Bunun yanında faaliyet türüne göre SHGM tarafından çıkarılmış yönetmelik ve talimatlardaki işletme, personel, hava aracı, finansal yeterlilik, emniyet ve sigorta koşullarının da yerine getirilmesi gerekir.

Hangi ticari havacılık faaliyetleri m.18 kapsamındadır?

Madde 18’in birinci grubu, ücret karşılığında hava araçlarıyla yapılan yolcu taşımacılığıdır. Tarifeli havayolu seferleri bunun en bilinen örneğidir; ancak charter veya başka ticari organizasyon modelleri de faaliyet türüne göre izin rejimine girebilir. İkinci grup, ücret karşılığı yük taşımacılığıdır. Üçüncü grup ise aynı uçuşta yolcu ve yük taşınmasıdır.

Madde ayrıca “ticari amaçla diğer faaliyetler” ifadesini kullanır. Bu ifade, sivil havacılık sektöründeki faaliyet çeşitliliği nedeniyle önemlidir. Genel havacılık, hava taksi, iş jetleriyle ticari operasyon, çok hafif hava araçlarıyla belirli ticari faaliyetler veya özel amaçlı havacılık operasyonları bakımından hangi izin ve sertifikanın gerektiği, 2920 m.18 ile birlikte ilgili ikincil mevzuata göre belirlenir. Dolayısıyla yalnız “yolcu bileti satmıyorum” gerekçesi, faaliyetin izin dışı olduğu sonucunu doğurmaz.

Öte yandan her hava aracı kullanımı ticari faaliyet sayılmaz. Bir kişinin kendi özel hava aracını mevzuata uygun biçimde kişisel amaçla kullanması ile üçüncü kişilere ücret karşılığı hizmet sunması aynı hukuki kategori değildir. Faaliyetin ticari olup olmadığı; ücret alınması, hizmetin piyasaya sunulması, süreklilik, organizasyon biçimi ve ilgili SHGM düzenlemeleri birlikte değerlendirilerek belirlenir.

“Ücret karşılığı” ve “ticari amaç” neden ayrı ayrı önemlidir?

Kanun, yolcu ve yük taşımacılığında hem ticari amaç hem de ücret karşılığı ölçütünü birlikte kullanır. Bu ifade, taşımanın ekonomik faaliyet olarak üçüncü kişilere sunulduğu durumları hedefler. Ücret yalnız bilet bedeli biçiminde olmayabilir; bir paket hizmetin içine dahil edilen uçuş bedeli, charter bedeli veya başka bir sözleşmesel karşılık da faaliyet modeline göre ticari niteliğin değerlendirilmesinde dikkate alınır.

Ticari amacın tespiti, görünüşte ücretsiz olan fakat ekonomik ilişkinin parçası olan operasyonlarda özellikle önem taşır. Örneğin uçuşun bedeli ayrı fatura edilmese bile başka bir hizmet bedeli içinde fiilen karşılanıyorsa, yalnız “uçuş için ücret yazmadık” savunması faaliyeti kendiliğinden özel kullanım haline getirmez. Yetkilendirme analizi sözleşmelerin ve gerçek operasyon modelinin bütünü üzerinden yapılır.

Bu nedenle yeni bir havacılık girişimi kurulurken şirket ana sözleşmesindeki faaliyet konusu ile fiilen yapılacak operasyon ayrıntılı eşleştirilmelidir. İzin başvurusunda ticari modelin doğru tanımlanmaması, daha sonra ruhsat kapsamı dışına çıkılması ve idari yaptırım riski doğurabilir.

m.18 izni belirli şartlara ve süreye bağlanabilir mi?

Evet. 2920 m.18 açıkça iznin belirli şartlara ve süreye bağlanabileceğini düzenler. Bu nedenle izin belgesi, koşulsuz ve süresiz bir kazanılmış hak olarak değerlendirilmemelidir. İzin kapsamında faaliyet türü, operasyon alanı, süre, kapasite, hava aracı niteliği veya başka sınırlamalar bulunabilir. Sonraki işletme ruhsatında da m.22 uyarınca taşıma türü, faaliyet bölgesi veya hatlar ile izin belgesindeki sınırlama ve kısıtlamalar gösterilir.

İzin belgesindeki şartlara uymak, yalnız ilk başvuru aşamasında değil faaliyet devam ederken de önem taşır. İşletme faaliyeti değiştiğinde veya izin başvurusunda esas alınan teknik, mali ve idari koşullar değiştiğinde, ilgili mevzuatta bildirim veya onay yükümlülüğü doğabilir. 2920 m.29 özellikle taşımayı ilgilendiren genel şartlar ve tarifelerdeki değişikliklerin tasdikini düzenler.

İzin süresinin sona ermesi halinde faaliyetin otomatik olarak devam ettirilebileceği varsayılmamalıdır. Süre uzatımı veya yenileme için ilgili güncel SHGM düzenlemelerinin öngördüğü başvuru süreci takip edilmelidir.

Hangi hallerde ticari havacılık izni verilmez?

Madde 18’in ikinci fıkrası iki ana ret nedeni öngörür. Birincisi, milli güvenliğin veya kamu düzeninin tehlikeye girebileceği durumlardır. Havacılık, doğrudan hava sahası egemenliği ve ulaştırma güvenliğiyle ilişkili olduğu için kanun idareye bu alanda açık bir koruma yetkisi verir.

İkinci grup, başvuru sahibi gerçek kişi veya tüzel kişinin kurucu ortakları ve temsile yetkili yöneticileri bakımından belirli mahkûmiyetlerdir. Güncel m.18/2-b; Türk Ceza Kanunu m.53’teki süreler geçmiş olsa dahi, bankacılık, sermaye piyasası ve kaçakçılık mevzuatında tanımlanan hapis cezasını gerektiren suçlar ile hırsızlık, yağma, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas, belirli sahtecilik suçları, ihaleye veya edimin ifasına fesat karıştırma, tefecilik, zimmet, irtikâp, rüşvet, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar ile ulaşım araçlarının kaçırılması veya alıkonulması gibi kanunda sayılan suçlardan mahkûmiyeti izin engeli olarak düzenler.

Bu liste nedeniyle şirket başvurusunda yalnız şirketin kendisi değil, kurucu ortak ve temsile yetkili yönetici yapısı da hukuki ön incelemeye tabi tutulmalıdır. Pay devri veya yönetici değişikliği sırasında da izin şartlarını etkileyebilecek durumlar ortaya çıkabilir.

Adli sicil kaydı bulunan herkesin başvurusu reddedilir mi?

Hayır. m.18 herhangi bir mahkûmiyeti değil, kanunda sayılan suç kategorilerini esas alır. Bu nedenle adli sicilde kayıt bulunması tek başına otomatik ret sonucunu doğurmaz. Mahkûmiyetin hangi suçtan olduğu, kesinleşme durumu, kararın hukuki niteliği ve m.18’deki kategoriyle örtüşüp örtüşmediği incelenmelidir.

Bununla birlikte m.18/2-b, TCK m.53’te belirtilen süreler geçmiş olsa bile kanunda sayılan mahkûmiyetleri izin yönünden dikkate alan özel bir hüküm içerir. Bu sebeple yalnız “yasaklanmış haklar geri verildi” veya “cezanın infazı bitti” denilerek havacılık izni açısından sorun kalmadığı sonucu çıkarılmamalıdır. Özel düzenlemenin kapsamı somut mahkûmiyet üzerinden değerlendirilmelidir.

İzin ile işletme ruhsatı aynı şey midir?

Hayır. 2920 m.18 genel izin şartını, m.19 ise belirli hatlarda ücret karşılığı yolcu veya yük taşımacılığı yapacak işletmeler için ayrıca işletme ruhsatını düzenler. Bu iki aşama birbirinin yerine geçmez. m.22’ye göre m.18 iznini alan kişi, izin başvurusuna eklediği projeyi gerçekleştirdikten sonra işletme ruhsatı için başvurur; idare gerekli inceleme ve denetimi yapıp projenin gerçekleştiğini tespit ederse ruhsat verir.

Başvuru sürecinde hangi hukuki kontroller yapılmalıdır?

Başvuru öncesinde ilk olarak faaliyetin 2920 m.18 kapsamında hangi izin türüne girdiği belirlenmelidir. İkinci olarak şirketin ortaklık ve temsil yapısı m.18/2-b yönünden incelenmelidir. Üçüncü olarak m.20 ve ilgili yönetmeliklerdeki belge, mali yeterlilik, organizasyon, personel ve hava aracı koşulları hazırlanmalıdır. Dördüncü olarak faaliyet modelinin m.19 uyarınca ayrıca işletme ruhsatı gerektirip gerektirmediği belirlenmelidir.

İdare m.21 çerçevesinde başvuruyu uygunluk ve ülke yararları bakımından inceler. Bu değerlendirmede ülke ekonomisi, ulusal güvenlik, ulusal ulaştırma politikası ve planlı kalkınma ilkeleri kanuni ölçütler arasındadır. Bu nedenle başvuru dosyası yalnız teknik uçuş emniyeti belgelerinden ibaret değildir; projenin işletme ve kamu politikası boyutunun da açıklanması gerekir.

Başvuru sırasında yanıltıcı veya eksik bilgi verilmesi, sonradan denetim ve ruhsat süreçlerinde daha ağır sorun yaratabilir. 2920 m.27 güncel haliyle SHGM’nin ülkemizde veya yurtdışında sivil havacılık faaliyeti gerçekleştiren ya da Türkiye’ye hizmet veren yerli-yabancı kişi ve kuruluşları denetleyebileceğini; talep edilen bilgi-belgenin verilmesini ve tesis, ürün, ekipmana erişim sağlanmasını zorunlu kılar.

İzinsiz ticari havacılık faaliyeti yapılırsa ne olur?

İzin şartı kanuni bir ön koşuldur. Bu nedenle m.18 kapsamındaki faaliyetin izin alınmadan başlatılması idari denetim ve yaptırım sonucunu doğurabilir. 2920 sayılı Kanunun kabahat ve yaptırım hükümleri, SHGM’nin idari para cezası mevzuatı ve faaliyet durdurma yetkileri birlikte değerlendirilir. 2026 yılı idari para cezaları ayrıca SHGM tarafından yayımlanan güncel tebliğlerle belirlenmektedir.

İzinsiz faaliyetin özel hukuk boyutu da ayrıca önemlidir. Yolcu veya müşteriyle yapılan sözleşmenin varlığı, işletmeyi havacılık mevzuatındaki izin yükümlülüğünden kurtarmaz. Kaza, gecikme, yük zararı veya üçüncü kişinin uğradığı zarar gibi bir uyuşmazlık çıktığında taşıyıcının izinsiz faaliyet yürütmesi; sigorta teminatı, idari sorumluluk ve sözleşmesel yükümlülükler bakımından ayrıca incelenir.

Bu nedenle “önce faaliyete başlayalım, izin sonra alınır” yaklaşımı sivil havacılık alanında hukuken güvenli değildir. İzin, faaliyetin ön şartı olarak düzenlenmiştir.

İzin alındıktan sonra şirket yapısı değişebilir mi?

Şirketlerde pay devri, birleşme, unvan değişikliği, yönetici değişikliği veya temsil yetkisi değişikliği olağan ticari işlemlerdir; ancak havacılık işletmesinde bu değişikliklerin izin ve ruhsat koşullarıyla uyumu ayrıca kontrol edilmelidir. Özellikle kurucu ortak ve temsile yetkili yöneticilere ilişkin m.18/2-b koşulu nedeniyle yönetim değişiklikleri izin yeterliliğini etkileyebilir.

Taşımayı ilgilendiren genel şart ve tarifelerdeki değişiklikler için m.29 özel tasdik kuralı getirir. İşletmenin ruhsat kapsamını etkileyen daha esaslı değişikliklerde ise ilgili SHGM düzenlemeleri uyarınca önceden izin/onay gerekebilir. Her değişiklik ticaret sicilinde tescil edilmiş olsa bile havacılık otoritesi nezdindeki yetkilendirme boyutu ayrıca tamamlanmalıdır.

İzin dosyasında şirket sözleşmeleri ve finansman yapısı neden önemlidir?

Ticari havacılık işletmesi yalnız uçuş operasyonundan ibaret değildir. Hava aracı satın alma veya kiralama sözleşmeleri, bakım anlaşmaları, yer hizmetleri, yakıt tedariki, sigorta, personel istihdamı, finansman ve varsa yabancı yatırım yapısı izin dosyasının fiili uygulanabilirliğini etkiler. İdare başvuruyu m.21 çerçevesinde uygunluk ve ülke yararları açısından incelerken, projenin kâğıt üzerinde kalıp kalmadığını ve öngörülen faaliyet modelinin gerçekten kurulabilir olup olmadığını da değerlendirir. Bu nedenle sözleşmelerin birbirleriyle çelişmemesi, başlangıç ve fesih tarihlerinin izin takvimine uyumlu olması ve hava aracı üzerindeki kullanım hakkının açık biçimde belgelenmesi gerekir.

Finansman sözleşmelerinde kredi veren veya kiralayan lehine getirilen haklar da havacılık mevzuatıyla birlikte incelenmelidir. Özellikle hava aracının operasyon dışına alınması, sözleşmenin feshi, sigortanın sona ermesi veya kira ilişkisinin bitmesi işletmenin izin ve ruhsat şartlarını doğrudan etkileyebilir. Şirketin sermaye ve finansman yapısı değiştiğinde ticaret hukuku işlemleri tamamlanmış olsa bile SHGM nezdindeki bildirim veya onay yükümlülükleri ayrıca kontrol edilmelidir.

Yabancı ortaklı şirketlerde ise Türk sivil havacılık mevzuatındaki milliyet, kontrol ve işletme koşulları ilgili faaliyet türüne göre ayrıca gündeme gelir. Sadece ticaret sicilinde şirket kuruluşunun mümkün olması, havacılık işletme yetkisinin de otomatik olarak kazanıldığı anlamına gelmez. Ortaklık yapısı başvurudan önce güncel ikincil mevzuatla karşılaştırılmalıdır.

İzin uyuşmazlığında hangi idari ve yargısal yollar gündeme gelir?

İzin başvurusunun reddi, şartlandırılması, yenilenmemesi veya izin kapsamına ilişkin bir idari işlem tesis edilmesi halinde öncelikle işlemin tebliğ tarihi, gerekçesi ve dayandığı mevzuat incelenir. İdarenin m.18’deki açık ret sebepleri ile ilgili yönetmeliklerdeki teknik ve mali yeterlilik şartlarını somut olaya doğru uygulayıp uygulamadığı belirlenir. İşlemin hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu çerçevesindeki başvuru ve dava süreleri ayrıca değerlendirilir.

Başvuruda eksik belge bulunması ile m.18 uyarınca kanuni izin engelinin mevcut olması aynı durum değildir. Eksiklik tamamlanabilecek nitelikteyse idarenin talebi doğrultusunda dosya tamamlanabilir; buna karşılık kanunda açıkça sayılmış bir mahkûmiyet veya milli güvenlik/kamu düzeni engeli bulunduğunda mesele yalnız belge eksikliğinin giderilmesiyle çözülemez. Bu nedenle ret kararının hukuki sebebi doğru teşhis edilmeden yeni başvuru hazırlanması zaman ve maliyet kaybına yol açabilir.

Ticari havacılık izni için hukuki kontrol listesi

• Faaliyet modeli ve gelir yapısı yazılı olarak tanımlandı mı?
• Faaliyetin m.18 kapsamında izin gerektirdiği belirlendi mi?
• Gerçek kişi başvuru sahibi veya tüzel kişinin kurucu ortakları ve temsile yetkili yöneticileri m.18/2-b yönünden kontrol edildi mi?
• İzin başvurusunun güncel SHGM yönetmelik ve talimatlarına göre belge listesi çıkarıldı mı?
• İşletme ruhsatı gerekip gerekmediği m.19’a göre değerlendirildi mi?
• Proje, organizasyon, personel, uçak ve mali yeterlilik belgeleri birbirleriyle uyumlu mu?
• Sigorta yükümlülükleri faaliyete başlamadan tamamlandı mı?
• İzin belgesindeki süre ve özel şartlar şirket içi uyum takvimine işlendi mi?
• Sonradan yapılacak ortaklık/yönetim/tarife değişiklikleri için onay ve bildirim prosedürü oluşturuldu mu?

Site içi ilgili içerikler

2920 m.94: Sivil hava aracının önleme talimatlarına uyma ve inme mecburiyeti · Uçuş gecikmesinde yolcu hakları · Hukuki danışmanlık ve iletişim

Resmî kaynaklar

• Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü – Kanunlar
• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – Mevzuat Bilgi Sistemi
• SHGM – Güncel sivil havacılık mevzuatı

Sık Sorulan Sorular