Ticari Tartımda Kilo Farkı: Şikâyet Muayenesi ve Bedel İadesi

Satın alınan malın tartımında kilo farkı çıktığında, resmî ölçü muayenesi ile bedel talebi birlikte fakat ayrı hukuki dayanaklarla yürütülür. 3516 sayılı Kanun 9/d, cihaz sahibi dışındaki kişilere de yazılı şikâyet muayenesi isteme hakkı tanır. Fazla ödeme veya eksik teslim talebinde ise satış sözleşmesi, tartım kayıtları ve farkın sebebi belirleyicidir.

Bu rehber, ticari mal alımında terazinin veya kantarın yanlış ölçtüğü iddiasını ele alır. Amaç, somut miktar farkının hangi belgeyle kanıtlanacağını, satıcıya hangi bildirimin yapılacağını ve teknik incelemenin alacak dosyasına nasıl bağlanacağını açıklamaktır.

Kilo farkı cihaz hatası mı, teslim eksikliği mi?

Ticari bir malın miktarı kilogram veya ton üzerinden belirlenmişse, ödeme hesabı ile gerçekten teslim edilen miktarın birbiriyle uyuşması gerekir. Bununla birlikte iki tartım arasındaki her fark aynı sebepten kaynaklanmaz. Ölçü aletinin yanlış ayarı, farklı dara kaydı, sevkiyatta eksilme, üründe nem değişimi veya kayıt hatası ayrı olgulardır. Hukuki talebin doğru kişiye yöneltilmesi için önce farkın oluştuğu aşama belirlenir.

3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu cihazın doğru çalışmasını ve yasal ölçüm şartlarını düzenler. Satış sözleşmesinin eksik yerine getirilmesi ise Türk Borçlar Kanununun ifa ve satış hükümlerine göre değerlendirilir. Terazide sorun bulunması, belirli bir faturadaki bütün malın eksik teslim edildiğini kendiliğinden kanıtlamaz. Cihazdaki bulgu ile uyuşmazlığa konu işlem arasında tarih, ürün ve ölçüm bağlantısı kurulmalıdır.

İnceleme için sözleşmede hangi tartımın esas alındığı, teslim noktasının neresi olduğu ve riskin hangi aşamada geçtiği okunur. Bir tarafın kendi kayıtlarına “kesin tartım” yazması, bu kaydı tartışılmaz yargısal delile dönüştürmez. Kararlaştırılmış ölçüm yöntemi ile o yöntemin fiilen doğru uygulanıp uygulanmadığı ayrı sorulardır.

Şikâyet muayenesini kim isteyebilir?

3516 m.9/d, ölçü aletinin doğru çalışıp çalışmadığının belirlenmesi için yazılı başvuru üzerine şikâyet muayenesi yapılmasını düzenler. Başvuru hakkı yalnız cihazın sahibine tanınmamıştır; başka bir kişi de başvurabilir. Böylece malı satın alan işletme, kendisine ait olmayan satıcı terazisinin doğruluğuna ilişkin somut şüphesini yetkili ölçüler ve ayar birimine iletebilir.

Şikâyet, cihazın bulunduğu adresi, mümkünse marka ve seri numarasını, işlem tarihini ve ölçüm farkının nasıl ortaya çıktığını açıklamalıdır. “Satıcı her zaman eksik tartıyor” gibi sınırları belirsiz bir iddia yerine, tartım fişi ve karşı ölçüm belgesiyle gösterilen olay sunulur. Muayenenin amacı satış borcuna hükmetmek değil, ölçü aletinin teknik ve yasal durumunu belirlemektir.

Yetkili merci cihazın türüne ve ilgili muayene düzenlemesine göre belirlenir. Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğüne yapılan başvuruda, ölçü aletinin sınıfı ve kapasitesi açık yazılmalıdır. Satıcıdan cihazı söküp teslim etmesini zorla istemek veya cihazın ayarına müdahale etmek başvuru hakkının parçası değildir. Teknik işlemler yetkili kişilerce yürütülür.

Şikâyetten önce hangi kayıtlar korunmalıdır?

Tartım fişinde tarih ve saat, kullanılan cihaz, brüt ve net değerler, dara, araç veya yük bilgisi varsa bunlar saklanmalıdır. Fişin hangi sevkiyata ait olduğu irsaliye, fatura ve teslim tutanağıyla eşleştirilir. Birden fazla yük aynı gün taşınmışsa, yalnız toplam fatura bedelini göstermek yeterli değildir. Uyuşmazlık belirli tartım işlemine indirgenebilmelidir.

Elektronik tartı sisteminden alınan kayıtların orijinal biçimi korunur. Ekran görüntüsü yardımcı olabilir; fakat tarih, kullanıcı ve işlem numarası içeren asıl kayıt daha kapsamlı inceleme sağlar. HMK 199 elektronik verileri ve görüntüleri belge kapsamında kabul eder. Bu hüküm her görüntünün içeriğinin doğru olduğunu varsaymaz; kaydın kaynağı ve değiştirilip değiştirilmediği ayrıca değerlendirilir.

Karşı tartım yapılmışsa, ikinci cihazın kimliği ve muayene durumu da belgelendirilmelidir. Bir cihazın kaydına itiraz ederken dayanak alınan diğer cihazın doğruluğunu tamamen inceleme dışı bırakmak tutarlı değildir. Ürünün ilk ve ikinci tartım arasında boşaltılıp boşaltılmadığı, başka yükle karışıp karışmadığı ve ambalaj durumunun değişip değişmediği açıklanır.

Dara farkı ile yanlış ayar birbirinden ayrılır

TBK 233, satış bedeli ağırlığa göre hesaplanıyorsa daranın indirilmesini düzenler; aynı maddede belirtilen ticari teamüller saklıdır. Buna göre net ürün miktarı ile kabın, paletin, çuvalın veya taşıma unsurunun ağırlığı doğru ayrılmalıdır. Yanlış dara kaydı, cihazın mekanik veya elektronik olarak hatalı ölçmesinden farklı bir problem olabilir. İtirazda hangisinin ileri sürüldüğü açık belirtilir.

Tartımda dara ve kap ağırlığı kuralı, ağırlığa dayalı bedel hesabındaki temel ayrımı açıklar. Ticari toplu satışta ise sözleşme, ürün grubu ve kanunun saklı tuttuğu ticari teamül ayrıca incelenir. Tüketiciye yapılan perakende satışa ilişkin sonucu bütün tacirler arası işlemlere hiçbir inceleme yapmadan aktarmak doğru değildir.

Dara sabit bir katalog değerinden alınmışsa, gerçek kullanılan kabın o değere uygunluğu denetlenir. Araçla yapılan tartımda boş ve dolu tartımların aynı koşulları yansıtıp yansıtmadığı önemlidir. Talep konusu fark, toplam ağırlık farkından ibaret bırakılmamalı; ürün miktarını gerçekten etkileyen bölüm hesapta gösterilmelidir. Böylece cihaz muayenesinin cevaplayacağı soru da netleşir.

Resmî muayene raporu neyi kanıtlar?

Muayene, cihazın incelendiği andaki durumunu, kullanılan yöntemi ve tespit edilen sapmayı ortaya koyar. Hukuk uyuşmazlığında raporun hangi cihazı, hangi tarih aralığını ve hangi ölçüm koşullarını kapsadığı okunmalıdır. Raporda güncel ayar bozukluğu belirlenmiş olması, aylar önceki bütün satışların aynı oranda yanlış olduğunu otomatik olarak göstermez. Geçmiş işlemlerle bağlantı ek kayıtlarla kurulmalıdır.

Cihazın muayeneden önce tamir edilmesi, yazılımının değiştirilmesi veya yerinin taşınması incelemeyi etkileyen olgulardır. Bu işlemlerin tarihi ve kapsamı raporu değerlendiren kişiye bildirilmelidir. Cihazın sırf bugün doğru çalışması da önceki işlemin mutlaka doğru yapıldığı anlamına gelmez. İnceleme, önceki servis kayıtları ve olay zamanındaki tartım belgeleriyle birlikte ele alınır.

Teknik raporda izin verilen hata sınırı ve tespit edilen değer arasındaki karşılaştırmanın anlaşılabilir olması gerekir. Her ölçü aleti için tek bir genel tolerans yüzdesi uydurulamaz. Cihazın sınıfı, kapasitesi ve uygulanacak teknik düzenleme belirleyicidir. Hukuki değerlendirme, rapordaki ölçüm sonucunu değiştirmeden, o bulgunun somut sözleşmeye etkisini inceler.

Cihaz sahibinin kendi başvurusu ile üçüncü kişi şikâyeti farklıdır

3516 m.15/e, ayarı doğru olmayan ölçü aletinin kullanılması bakımından özel koşullar içerir. İdari yaptırım, ani muayenede veya cihaz sahibi dışındaki kişilerin başvurusu üzerine yapılan şikâyet muayenesinde tespit edilen kullanım için düzenlenmiştir. Dolayısıyla cihaz sahibinin doğruluğu kontrol ettirmek amacıyla yaptığı başvuru ile müşterinin şikâyeti kanun metninde aynı konuma yerleştirilmemiştir.

Aynı bent, ayar bozukluğunun cihaz sahibi aleyhine sonuç doğurması hâlinde bu kişiye idari para cezası verilmemesini ve cihaza el konulmamasını öngörür. Bu istisna, cihazın yanlış ayarla ticarette süresiz kullanılabileceği anlamına gelmez. Gerekli tamir, ayar ve muayene yükümlülükleri sürer. Ayrıca başka bir bağımsız ihlal varsa onun koşulları ayrı değerlendirilir.

İşletme kendi cihazında fark tespit ettiğinde, bulguyu kayıt altına almalı ve resmî kontrol sürecini başlatmalıdır. Müşteri alacağının değerlendirilmesi için de hangi işlemlerin etkilenmiş olduğu araştırılır. Muayeneye başvuru biçimi, gerçekleşmiş teslim eksikliğini veya sözleşmeden doğan borcu ortadan kaldırmaz; idari yaptırım ile özel hukuk sorumluluğu ayrı düzenlerdir.

Eksik teslim ile ayıplı teslim hangi hakları doğurur?

Sözleşmede kararlaştırılmış miktarın bir bölümü teslim edilmemişse, öncelikle eksik ifa söz konusudur. Alıcı, eksik kısmın tamamlanmasını veya koşulları oluşan diğer sözleşmesel haklarını ileri sürer. TBK 112, borcun gereği gibi ifa edilmemesinden doğan zararın giderilmesini düzenler. Talepte teslim eksikliği, bedelin hangi bölümüyle bağlantılı olduğu ve varsa ek zarar gösterilmelidir.

Teslim edilen malın bildirilen niteliğe veya niteliğini etkileyen niceliğe aykırılığı varsa TBK 219’daki ayıp sorumluluğu da incelenir. TBK 227, koşullarına göre dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım veya ayıpsız benzeriyle değişim haklarını düzenler. Her kilo farkını doğrudan ayıp saymak da her farkı yalnız hesap hatası kabul etmek de doğru değildir; sözleşmenin edimi belirleyicidir.

Aynı ekonomik kayıp için hem eksik kısmın tamamı hem o kısmın tam bedeli birlikte tahsil edilemez. Alıcının istediği sonuç açık olmalıdır. Eksik malın tamamlanmasını kabul eden taraf, bundan sonra kalan zararını ayrıca hesaplar. Ödenmiş bedelin fazlalığı ileri sürülüyorsa, hangi hukuki nedenle iade borcu doğduğu ve tutarın nasıl bulunduğu dilekçede açıklanır.

Tacirler arasındaki satışta bildirim süreleri bekletilmez

TTK 23/1-c, tacirler arasındaki satışta teslim sırasında açıkça belli olan ayıbın iki gün içinde bildirilmesini; açıkça belli olmayan ayıp için teslimden itibaren sekiz gün içinde inceleme veya inceletme ve tespit edilen ayıbı aynı sürede ihbar yükümlülüğünü düzenler. Diğer durumlarda TBK 223/2 uygulanır. Bu kurallar, ayıp niteliğindeki uyuşmazlık bakımından değerlendirilmelidir.

Ticari satışta iki ve sekiz günlük ayıp ihbarı süreleri, teslim kontrolünün neden geciktirilmemesi gerektiğini açıklar. Resmî muayene sonucunun beklenmesi, satıcıya mevcut tespitin zamanında bildirilmesini gereksiz kılmaz. Alıcı hangi sevkiyatta hangi miktar farkını gördüğünü, inceleme sürecinin devam ettiğini belirterek belgeleyebilir.

Bildirimin içeriği önemlidir: Fatura numarası, teslim tarihi, ürün, tartım kayıtları ve ileri sürülen eksiklik gösterilmelidir. Yalnız muhasebeye gönderilmiş “bakiyeyi kabul etmiyorum” mesajı teknik uyuşmazlığı yeterince açıklamayabilir. Kanuni bildirim yükümlülüğüyle faturaya itiraz ve borçluyu temerrüde düşürme işlemlerinin aynı şey olmadığı da gözetilmelidir.

Cihaz değişmeden mahkemeden delil tespiti istenmesi

HMK 400, delilin kaybolacağı veya sonradan ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı durumda hukuki yarar bulunduğunu kabul eder. Terazinin tamire alınacak olması, ürünün bozulması veya aynı partinin farklı ürünlerle karışması, somut dosyada tespitin neden gecikmemesi gerektiğini açıklayan olgulardır. Talep soyut bir şüpheye değil, korunması gereken belirli delile bağlanmalıdır.

HMK 400–406 kapsamında delil tespiti, ileride açılacak veya devam eden davadaki vakıaların korunmasına hizmet eder. Resmî ölçü muayenesiyle mahkemenin bilirkişi incelemesi farklı işlevlere sahiptir. Mahkemeden cihazın durumu yanında belirli sevkiyatın miktar farkı, tartım belgeleri ve sözleşmesel hesap üzerinde inceleme yapılması istenebilir.

HMK 402 gereğince tespiti istenen vakıalar ve bilirkişiye yöneltilecek sorular belirli olmalıdır. “Bütün zarar belirlensin” demek yerine, iki tartımın aynı ürüne ilişkin olup olmadığı, dara farkının etkisi ve kayıtlardaki miktarın teknik olarak açıklanabilirliği sorulur. Delil tespiti, alacağın kesin tahsili kararı değildir; esas uyuşmazlıkta değerlendirilecek kayıt oluşturur.

Bedel iadesi ve zarar hesabı nasıl ayrılır?

Fazla ödeme hesabında sözleşmedeki geçerli birim fiyat, hukuken esas alınan net miktar ve gerçekten ödenmiş tutar karşılaştırılır. İndirim, iskonto veya daha sonra verilen mahsup kaydı varsa bunlar dikkate alınır. Hesapta yalnız ilk faturanın toplamını kullanmak, daha önce düzeltilmiş bir farkın yeniden istenmesine yol açabilir. Her düzeltme ilgili sevkiyata bağlanmalıdır.

Ek zarar talebi, iade edilecek bedelden ayrı gösterilmelidir. Yeniden tartım, taşıma veya zorunlu muhafaza gideri ileri sürülüyorsa, giderin gerçekten yapıldığı ve uyuşmazlıktaki ihlalle bağlantısı belgelenir. TBK 112 kapsamında zarar, ihlal ve illiyet ilişkisi incelenir; borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumluluktan kurtulamaz. Bir işletmenin tüm faaliyet kaybı açıklamasız biçimde satıcıya yüklenemez.

İade talebinin satıcıya yöneltilmesiyle terazinin teknik servisinden tazminat istenmesi aynı hukuki ilişki değildir. Satıcı sözleşmedeki teslim yükümlülüğü bakımından muhataptır; servis sorumluluğu kendi hizmeti, kusuru ve zarar bağlantısı üzerinden ayrıca incelenir. Alıcının satıcıyla kurduğu sözleşme, onun bütün üçüncü kişilere karşı otomatik doğrudan alacaklı olmasını sağlamaz.

Yanlış tartım ne zaman ceza soruşturması konusu olur?

3516 m.16, ayarının doğru olmadığını bildiği aletle ölçüm yaparak haksız menfaat sağlayan kişinin dolandırıcılık hükümlerine göre cezalandırılmasını düzenler. Bu nedenle salt teknik arıza ile bilerek menfaat sağlama birbirinden ayrılır. Ölçümün hatalı çıkması tek başına kastı ve haksız menfaati kanıtlayan kesin sonuç olarak sunulmamalıdır.

Ceza başvurusunda bilginin kaynağı, önceki uyarılar, servis raporları, müdahale kayıtları ve ilgili işlemler açıklanır. Bir kişi hakkında kesinleşmiş hüküm yokken onu suçlu ilan etmek yerine, soruşturulması istenen somut olay ve deliller belirtilir. Bu yaklaşım iddianın ciddiyetini azaltmaz; hukuki nitelendirmeyle ispat edilmesi gereken vakıaları doğru ayırır.

İdari şikâyet veya ceza soruşturması, fazla ödenen bedelin tahsil edildiği anlamına gelmez. Alacak ve tazminat talebi kendi başvuru yolunda izlenmelidir. İlgili yargılamada muayene ve soruşturma belgelerinin getirtilmesi istenirken, özel hukuk talebinin süreleri de ayrıca korunur. Bir sürecin sonucunu beklemek diğer bütün süreleri kendiliğinden durdurmaz.

Sevkiyat boyunca farklı tartımlar nasıl karşılaştırılır?

Uyuşmazlık aynı yükün farklı noktalarda tartılmasından kaynaklanıyorsa karşılaştırma önce yük kimliğinden başlar. Ürün, sevkiyat numarası, araç ve römork, ambalaj düzeni ile tartım zamanı eşleştirilir. Bir tartının brüt değeri başka tartının net değeriyle doğrudan karşılaştırılmaz. Yakıt, ambalaj ve taşıma ekipmanı gibi ürün dışındaki ağırlıkların hangi kayıtta nasıl ele alındığı açıklanmalıdır. Bu bilgiler olmadan iki fiş arasında sayısal fark bulunması, farkın tamamının satıcının eksik tesliminden doğduğunu göstermez.

Alıcının ölçüm kaydı ile satıcının sevk kaydı aynı zaman dilimine ait olmayabilir. Yükün ara depoya indirilmesi, yeniden yüklenmesi veya bir bölümünün başka teslimata ayrılması gibi gerçekleşmiş işlemler mevcut belgelerle gösterilir. Dosyaya varsayımsal açıklamalar eklemek yerine, gerçekten düzenlenmiş irsaliyeler, depo girişleri ve teslim tutanakları sunulur. Belge zincirinde eksik kalan bölüm açıkça belirtilir; bilinmeyen bir işlem gerçekleşmiş gibi yazılmaz. Teknik inceleme talebi de bu kayıtlarla sınırlandırılarak hangi yükün hangi aşamadaki ağırlığının saptanmasının istendiğini göstermelidir.

Para talebinin hesabında tartım farkının birim fiyatla ilişkisi kurulur. Sözleşmedeki fiyatın net ürüne, toplam ambalajlı ağırlığa veya başka bir teslim ölçütüne bağlı olup olmadığı belirlenmeden hesap tamamlanamaz. Miktar eksikliği nedeniyle istenen bedel ile ayrıca ileri sürülen taşıma, depolama veya üretim kaybı aynı kaleme toplanmamalıdır. Her talebin tutarı, dayanak belgesi ve uyuşmazlıkla bağlantısı ayrı açıklanır. Bu ayrım, teknik raporun hangi hesap unsurunu kanıtladığını görmeyi ve satıcının hangi noktaya itiraz ettiğini belirlemeyi sağlar.

Ticari tartım uyuşmazlıklarında sık sorulan sorular

Başkasının terazisi için şikâyet muayenesi isteyebilir miyim?

Evet. 3516 m.9/d cihaz sahibi dışında başka kişilerin de yazılı başvurusunu kabul eder. Cihazın bulunduğu yer, ilgili tartım ve şüphenin dayanağı somut belgelerle açıklanmalıdır.

İki kantar arasında fark olması hileyi ispatlar mı?

Tek başına ispatlamaz. Cihazların durumu, dara, yükün aynı kalıp kalmadığı ve ölçüm koşulları incelenir. Bilerek yanlış ayarla menfaat sağlama iddiasının ayrıca delillendirilmesi gerekir.

Damgası geçerli terazi için de şikâyet yapılır mı?

Evet. Geçerli damga, cihazın sonradan arızalanmadığı veya yanlış kullanılmadığı konusunda sınırsız güvence değildir. Somut doğruluk şüphesi 9/d kapsamında inceleme konusu yapılabilir.

Cihaz sahibi kendi kontrol başvurusunda ceza alır mı?

15/e, ani muayene ile cihaz sahibi dışındaki kişilerin şikâyeti üzerine yapılan muayeneleri özel olarak düzenler. Diğer bağımsız ihlaller ayrıca değerlendirilir; kendi başvurusu tüm yükümlülüklerden muafiyet yaratmaz.

Terazi satıcı aleyhine yanlış ölçüyorsa 15/e cezası uygulanır mı?

Ayar bozukluğu cihaz sahibi aleyhine sonuç doğuruyorsa 15/e uyarınca bu kişiye idari para cezası verilmez ve cihaza el konulmaz. Cihazı doğru ayara getirme yükümlülüğü devam eder.

Muayene raporu eski bütün faturaları düzeltir mi?

Hayır. Raporun tespit ettiği cihaz durumu ile her işlem arasında bağlantı kurulmalıdır. Güncel sapma, geçmişteki bütün tartımlara aynı oranla uygulanacak otomatik bir hesap kuralı değildir.

Resmî inceleme sürerken satıcıya bildirim bekletilir mi?

Ayıp niteliğindeki tacirler arası satış uyuşmazlıklarında TTK 23 ve TBK 223 süreleri dikkate alınır. Mevcut tespit zamanında bildirilir; resmî incelemenin sürmesi bildirim gereğini ortadan kaldırmaz.

Eksik kilo için bütün sözleşmeden dönülebilir mi?

Talep, eksik ifanın veya ayıbın niteliği ve kanuni koşullarına göre belirlenir. Eksik kısmın etkisi incelenmeden bütün sözleşmenin sona erdiği söylenemez. TBK satış hükümleri ile TTK 23 birlikte değerlendirilir.

Terazi tamir edilecekse delil nasıl korunur?

Muayene ve servis öncesi kayıtlar saklanır; HMK 400’deki hukuki yarar koşulu varsa mahkemeden delil tespiti istenir. Talepte korunacak cihaz, işlem ve bilirkişiye sorulacak sorular belirli gösterilir.

İdari ceza verilmesi fazla ödemenin iadesi demek mi?

Hayır. İdari yaptırım kamu hukuku sonucudur. İade veya tazminat için alacak tutarı, muhatap ve sözleşmesel dayanak belirlenerek ilgili özel hukuk başvuru yolu izlenmelidir.

İstanbul ve Mersin’de sevkiyata bağlı tartım kayıtları

İstanbul ve Mersin’de farklı depolar arasında hareket eden ticari yüklerde her tartımın hangi sevkiyata ait olduğu açıklanmalıdır. Liman veya depo tartımıyla alıcının kabul tartımı arasında malın durumu değişmişse bu değişiklik dosyada gösterilir. Resmî muayene başvurusunda cihazın fiilen bulunduğu adres; alacak talebinde sözleşme tarafı ve teslim belgeleri esas alınır.

Hukuki değerlendirme için iletişim

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →