Uluslararası Satışta Koruma Satışı Sonrası Bakiye Hesabı Bildirimi

Uluslararası satışta koruma satışı sonrası bakiye hesabı bildirimi, satış gerçekleştiğinde satıcının alıcıya sunduğu mali açıklamadır. Hukuki dayanağı CISG m.88/3’tür. Bildirim, hangi malların hangi işlemle satıldığını, elde edilen geliri, tutulan makul giderleri ve kalan tutarı açıklar. Satıcının satış yapabilmiş olması, bütün geliri açıklamasız tutabileceği anlamına gelmez. Hesap, satış dosyasının gerçek para hareketleri ve koruma belgeleriyle hazırlanır.

Bu metin, CISG’nin uygulandığı satışta, satıcının m.85 kapsamında koruduğu malların m.88 koşullarıyla satıldığı dosyaya yöneliktir. Koruma yükümlüsü alıcının kendi hesabı farklı taraf sıfatıyla ayrıca hazırlanır. Taşıyıcının CMR kapsamındaki satışı da ayrı hukuki düzene tabidir. Burada başvuran satıcı ve hesabın muhatabı ilk satış ilişkisindeki alıcıdır. Belgenin konusu gerçekleşmiş koruma satışıdır; satılmamış mal için beklenen tutarlarla sonuç hesabı kurulmaz.

Hesaptan önce satışın hukuki dosyası kontrol edilir

CISG m.85, alıcının teslim almakta gecikmesi veya bedel ile teslimin eşzamanlı olduğu durumda bedeli ödememesi koşullarıyla birlikte, satıcının malları elinde bulundurmasını ya da tasarrufunu başka şekilde kontrol etmesini esas alır. Bu durumda satıcı olayın şartlarında makul koruma önlemleri alır. Bakiye hesabı hazırlanırken bu koruma sıfatı ve ilgili mallar belirlenir. Başka bir kişinin elindeki herhangi bir malın satış geliri, satıcının koruma dosyasına açıklamasız eklenmez.

M.88/1, karşı tarafın maddede belirtilen işlemlerde makul olmayan gecikmesi ve satış niyetinin makul biçimde bildirilmesi koşullarıyla uygun yöntemle satışa izin verir. M.88/2, hızla bozulma veya korumanın makul olmayan gider gerektirmesi durumunda satış için makul önlemleri ve mümkün olduğu ölçüde bildirimi düzenler. Satışın hangi yola dayandığı işlem dosyasında açık yazılır. Sonradan hesap gönderilmesi, önceden aranan satış koşullarını gerçekleşmiş hâle getirmez.

Satış niyeti yazısı, satış sözleşmesi, malın yeni alıcıya teslim kaydı ve bedelin tahsil kaydı farklı belgelerdir. Her birinin tarihi ve işlevi korunur. Dosyada teklif bulunduğu hâlde henüz satış yapılmamışsa bu bildirim sonuç hesabı olarak kullanılmaz. Satış anlaşması kurulmuş fakat tahsil tamamlanmamışsa bu aşama da açıklanır. Gerçekleşmiş işlemlerin birbirinden ayrılması, alıcının hesabın hangi aşamada olduğunu anlayabilmesini sağlar.

Satılan mal listesi nasıl hazırlanır?

Hesap listesi, koruma kapsamındaki ürün, miktar, seri veya parti numarasıyla başlar. Satış niyeti bildiriminde gösterilen mallar ile gerçekten satılan mallar karşılaştırılır. Malın yalnızca bir bölümü satılmışsa satılan ve elde kalan bölümler ayrı gösterilir. Aynı depoda bulunan başka siparişin malları bu gelire eklenmez. Ürün kimliğinin satış belgesinde farklı adla yer alması durumunda eşleştirme notu hazırlanır; iki adın aynı malı gösterdiği açıklanır.

Birden çok işlemle satış yapılmışsa her işlem için ayrı satır açılır. Mal miktarı, satış tarihi, yeni alıcı kaydı, satış belgesi ve gerçekleşmiş tahsil bağlantısı gösterilir. Tek toplu gelir, farklı malların hangi bedelle satıldığını gizlememelidir. Kısmi teslim veya kısmi tahsil varsa kendi kapsamıyla yazılır. İlk satış ilişkisindeki alıcıya verilen hesap, üçüncü kişiyle yapılan satışın ilgili kayıtlarını denetlenebilir biçimde ilişkilendirir.

Satış anındaki mal durumu da hesapta önemlidir. Koruma kayıtları ile satış belgesindeki nitelik karşılaştırılır. Durum değişikliği veya miktar farkı dosyada belgelenmişse açıklanır. Satış fiyatının hangi mal ve koşulla kurulduğunun anlaşılması için ilgili teklif ve yöntem değerlendirmeleri saklanır. Bakiye hesabı yalnızca banka hareketini gösteren tek satır değildir; gelirin gerçekten hangi malın satışından doğduğunu ortaya koyan belge düzenidir.

Satış geliri ve tahsil kaydı

Satış geliri açıklamasında para birimi ve gerçekleşmiş tutar belirlenir. Faturadaki tutar ile banka hesabına geçen tutar farklıysa nedenleri ayrı gösterilir. Kısmi ödeme, geri ödeme, banka masrafı veya başka bir düzeltme kayıtları kendi belgeleriyle incelenir. Her fark otomatik biçimde koruma gideri olarak sınıflandırılmaz. Satıştan elde edilen gelir ile tahsil edilmesi beklenen tutar aynı başlık altında tamamı alınmış gibi yazılmaz.

Ödeme üçüncü kişi üzerinden gelmişse satışla bağlantısı açıklanır. Ödeme açıklaması, satış belgesi ve banka kaydı birlikte okunur. Başka bir ticari işlemin havalesi bu malın geliri olarak kaydedilmez. Birden çok para birimi bulunan dosyada her tutar kendi birimiyle gösterilir. Dönüşüm yapılmışsa kullanılan işlem ve dayanağı açıklanır. Sadece net banka bakiyesi, satış gelirinin bütün unsurlarını belirlemek için yeterli olmayabilir.

Satıştan sonra bedelin bir kısmı geri verilmiş veya işlemde gerçek düzeltme yapılmışsa bu hareket dosyaya alınır. İlk hesabın ardından değişiklik olmuşsa güncel sürüm hazırlanır. Önceki hesap sessizce değiştirilmez; hangi satırın hangi yeni belge nedeniyle düzeltildiği belirtilir. Alıcıya verilen tablo ile satıcının kayıtları aynı işlemi göstermelidir. Gerçekleşmiş tahsilin kendi tarihleri, koruma ve satış gideri dönemlerinden ayrı tutulur.

Makul koruma giderleri

M.88/3 kapsamındaki tutulabilecek miktar, malların korunması ve satışı için makul giderlere bağlıdır. Koruma gideri listesinde hizmetin türü, ilgili mal, hizmet dönemi, tutar ve belge numarası bulunur. Depolama, gerekli koruma hizmeti veya ilgili işlemin masrafı dosyanın gerçek kayıtlarıyla değerlendirilir. İşletmenin bütün depo maliyeti, tek bir malın gideri olarak otomatik aktarılmaz. Ortak hizmet varsa dağıtım yönteminin dayanağı gösterilir.

Bir giderin faturaya bağlanmış olması, onun her koşulda makul olduğunu tek başına belirlemez. Hizmetin ilgili malı koruma ihtiyacıyla bağlantısı ve miktarı açıklanır. Aynı hizmetin iki farklı belgeyle kaydedilmiş olması iki kez kesinti yapılmasını haklı kılmaz. Depo faturasıyla hizmet dökümü aynı giderin belgeleriyse tek hesap kalemi olarak işlenir. Önceden alıcı tarafından karşılanmış gider, tekrar satış gelirinden tutulacak bakiye gider gibi yazılmaz.

Hizmet dönemi, malın fiilî koruma süresiyle karşılaştırılır. Mal depodan çıktıktan sonraki başka yükün gideri bu hesaba eklenmez. Satışa kadar tahakkuk etmiş fakat ödeme durumu farklı olan kalemlerde gerçekleşmiş hizmet, ödeme ve ileri sürülen kesinti ayrı açıklanır. Belgelerin hangi olguyu gösterdiği belirtilir. M.88/3, belgesiz tahmin edilen gelecekteki bütün işletme masraflarını gelirden tutma hakkı şeklinde sunulmaz.

Satış giderleri ve bağımsız alacaklar

Satış gideri, ilgili satış işlemiyle bağlantılı hizmet veya masrafın belgeli açıklamasını gerektirir. Hangi işlemin hangi malların satışına hizmet ettiği gösterilir. Başka satışların pazarlama veya personel maliyetleri açıklamasız aynı toplamın içine alınmaz. Satışın uygun yöntemiyle giderin makul niteliği birlikte incelenir. Bildirimde her gider için tutar ve dayanak sunulur; genel “satış masrafı” başlığı altında izlenemeyen toplu kesinti yapılmaz.

İlk satış sözleşmesinden doğduğu ileri sürülen başka alacaklar ayrı hukuki dayanakla değerlendirilir. M.88/3, taraflar arasındaki bütün ticari alacakların otomatik ve sınırsız mahsubunu düzenleyen genel bir hüküm değildir. Koruma ve satış gideri hesabına bağımsız tazminat veya başka sipariş borcu eklenmişse bu ayrım görünür olmalıdır. Hesap tablosu, hangi kesintinin m.88/3’e dayandığını ve hangi başka kalemin ayrıca tartışıldığını açık gösterir.

Satıcının başka zarar talebi bulunması, satışın zarar hesabına etkisinin değerlendirilmesini de gerektirir. Aynı ekonomik tutar hem satış gelirinden gider olarak tutulup hem ayrı zarar hesabında ikinci kez talep edilmez. Her kalemin hangi işlemi karşıladığı belirlenir. Bakiye hesabı ile tazminat tablosu farklı başlıklarla hazırlanır. Aralarında bağlantı varsa belgesiyle açıklanır; tek bir net rakamla bütün uyuşmazlık gizlenmez.

Koruma satışı sonrası bakiye hesabı bildirim örneği

Bakiye hesabının son kontrolü

Tablonun ilk satırı gelir, sonraki bölümleri koruma ve satış giderleri, son bölümü kalan tutardır. Para birimleri aynı değilse dönüşüm düzeni açıklanmadan çıkarma yapılmaz. Bir hizmet birden çok mala aitse dağıtım satırları toplam faturayla karşılaştırılır. Daha önce verilen kısmi hesap veya ödeme kayıtları son tabloda görünür tutulur. Önceki bir bakiye ödemesi, yeni hesapta tekrar hiç ödenmemiş tutar olarak gösterilmez.

Alıcıdan gelen itirazda hangi giderin veya gelir kaydının tartışıldığı belirlenir. Belge eksikliği, makullük itirazı ve miktar farkı ayrı cevaplandırılır. Satıcının hesap göndermesi alıcının bütün kalemleri kabul ettiği anlamına gelmez. Mutabakat kurulmuşsa hangi sürüm ve kapsam üzerinde kurulduğu belirtilir. Hesap görüşmesinin tamamlanmamış çalışma tablosu nihai sulh veya bütün taleplerin ibrası olarak tanımlanmaz.

Bildirim ve belge sürümü

CISG m.88/3, bu hesap için tek bir resmî tablo biçimi veya sabit cevap gün sayısı koymaz. Metindeki iletişim tarihi dosyanın takibi içindir; kanuni hak düşürücü süre şeklinde anlatılmaz. Sözleşmedeki iletişim koşulları ve ilgili uyuşmazlığın aşaması kontrol edilir. Gönderilen metin, hesap tablosu ve belgelerin tam sürümü arşivlenir. Eksik sayfa veya yanlış para birimi bulunan ek, gönderimden önce düzeltilir.

Birden çok kişi dosyada çalışıyorsa son hesap sürümünün numarası açık tutulur. Satış gelirini güncelleyen belge ile gider toplamını değiştiren belge ayrı açıklanır. İlgisiz satışın tahsili yanlış tabloda görünüyorsa düzeltme kaydı yapılır. Alıcıya yeni sürüm gönderildiğinde değişen satırlar belirtilir. Böylece aynı koruma satışı için birbirinden farklı toplamların gerekçesiz biçimde dolaşması önlenir. Her sonuç satırı, onu oluşturan gerçek kayıtlarla denetlenebilir kalır.

Satış işlemi ile hesap satırının eşleşmesi

Son gönderimde satışın miktar birimi ile gider dağıtımındaki birim karşılaştırılır. Paket sayısı üzerinden yapılan hizmet hesabı, kilogram üzerinden gösterilen satış miktarıyla açıklamasız aynı kabul edilmez. Her dönüşümün dayanağı belgede bulunmalıdır. Satış belgesindeki indirim veya ödeme düzeltmesi ayrı gösterilir. Aynı tutarın gelir satırında azaltılıp ayrıca gider olarak düşülmesi mükerrer sonuç yaratacağından bu eşleşme kontrol edilir.

Sık sorulan sorular

1. Bu bildirim satıştan önce mi gönderilir?

Bu örnek gerçekleşmiş koruma satışının hesabını sunar. Satış niyeti bildirimi önceki ve ayrı işlem aşamasıdır.

2. Satış gelirinin tamamı satıcıya kalır mı?

M.88/3 makul koruma ve satış giderlerinin tutulmasını ve kalan tutarın diğer tarafa hesabının verilmesini düzenler.

3. Her fatura makul gider olduğunu kanıtlar mı?

Hizmetin ilgili mal, dönem ve ihtiyaçla bağlantısı da incelenir. Faturanın varlığı makullük değerlendirmesini tek başına tamamlamaz.

4. Teklif bedelini gerçekleşmiş gelir yazabilir miyim?

Teklif, satış anlaşması ve tahsil farklı aşamalardır. Hesapta gerçekleşmiş gelir ile beklenen tahsil açıkça ayrılır.

5. Başka sözleşmenin borcu bu giderlere katılır mı?

M.88/3 bütün bağımsız alacaklar için otomatik mahsup hükmü değildir. Başka alacakların hukuki dayanağı ayrı değerlendirilir.

6. Malların bir kısmı satılmışsa ne yapılır?

Satılan ve korumada kalan miktarlar ayrı gösterilir. Gelir ve gider hesabı ilgili mallarla eşleştirilir.

7. Alıcı önceden gideri ödemişse tekrar kesilir mi?

Önceden karşılanan gider kayıtları hesaba işlenir. Aynı ekonomik kalem tekrar açık gider olarak tutulmaz.

8. Bakiye hesabı satış koşullarını tamamlar mı?

Hayır. M.88 kapsamındaki satış koşulları ve bildirim düzeni önceki işlem dosyasında ayrıca doğrulanmalıdır.

9. Hesap için zorunlu tek tablo var mı?

M.88/3 tek bir resmî tablo biçimi belirlemez. Gelir, makul gider ve kalan tutarın izlenebilir biçimde açıklanması gerekir.

10. Hesabı göndermek bütün uyuşmazlığı bitirir mi?

Gönderim alıcının bütün kalemleri kabul ettiği veya bağımsız taleplerin sona erdiği anlamına gelmez. Mutabakatın gerçek kapsamı incelenir.

Resmî dayanak ve ilgili içerikler

Hükmün özgün metni Birleşmiş Milletler resmî CISG metninde bulunur. Genel koşulları CISG 85–88 koruma ve satış incelemesi açıklar. Satıştan önceki aşama için satıcının koruduğu malı satış niyeti bildirimi ayrıca incelenebilir. Dosyanın gerçek belgeleriyle hazırlık için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Avukat Halil BAKIRCI’nın ofisi Mersin’dedir. Türkiye genelindeki uluslararası satış ve ticari uyuşmazlık dosyaları Mersin ofisi üzerinden değerlendirilir. İncelemede koruma sıfatı, satış koşulları, gerçekleşmiş tahsil, makul giderler ve bakiye kayıtları birlikte ele alınır. Hesap bildirimi ilgili satış dosyasının belgeleriyle tamamlanır.