Karşı Taraf Gerçek İradeyi Kabul Ederse Yanılma Ne Olur? TBK 34

Karşı taraf, sözleşmenin yanılan kişinin kastettiği anlamda kurulmasına razı olduğunu bildirirse TBK 34 uyarınca sözleşme o anlamda kurulmuş sayılır. Kanun ayrıca yanılmanın dürüstlük kurallarına aykırı ileri sürülmesini yasaklar. Bu düzenleme, yanlış açıklamadan yararlanılmasını da yanılmanın ilgisiz bir vazgeçme gerekçesine dönüştürülmesini de önleyen özel bir sınır getirir.

Sonuç için önce yanılanın gerçekten hangi sözleşme anlamını kastettiği belirlenmelidir. Karşı tarafın kabul ettiği içerik bununla uyuşmalıdır. Genel bir uzlaşma çağrısı veya farklı koşullarda yeniden görüşme önerisi, TBK 34’teki açıklamayla aynı değildir. İnceleme, ilk irade ile daha sonra bildirilen rızanın somut karşılaştırmasına dayanır.

TBK 34’ün iki ayrı düzenlemesi

Maddenin ilk fıkrası, yanılan kişinin yanıldığını dürüstlük kurallarına aykırı ileri süremeyeceğini belirtir. İkinci fıkra ise özellikle karşı tarafın gerçek iradeye uygun anlamda sözleşme kurulmasına razı olduğunu bildirmesinin sonucunu gösterir. Genel dürüstlük sınırı ile bu açık uygulama hâli birlikte okunur; iki fıkra birbirinin yerine geçmez.

TMK 2’deki dürüstlük kuralı, hakların kullanılması ve borçların yerine getirilmesi bakımından genel çerçeveyi oluşturur. TBK 34, yanılma alanında bu çerçeveyi somutlaştırır. Yanılma iddiasının gerçek olayla ilişkisi ve ileri sürülme biçimi değerlendirilir. Yalnız bir tarafın sonucu beğenmemesi, karşı tarafın her savunmasının dürüstlük dışı olduğunu göstermez.

Bu nedenle dosyada soyut değer yargıları yerine gerçek açıklamalar bulunmalıdır. Hangi yanılma ileri sürülmüş, doğru içerik nasıl gösterilmiş ve diğer taraf neyi kabul ettiğini bildirmiştir? Bu olaylar açıklanmadan maddenin uygulanıp uygulanmayacağı anlaşılamaz. Dürüstlük denetimi, belirsiz bir hakkaniyet cümlesiyle değil somut ilişkiyle kurulmalıdır.

Önce geçerli bir yanılma iddiası belirlenir

TBK 30, sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen tarafın sözleşmeyle bağlı olmayacağını düzenler. TBK 31 açıklamada yanılma hâllerini, TBK 32 saikte yanılmanın özel şartlarını, TBK 33 ise iletmede yanılmayı ele alır. TBK 34 bu bütün içinde uygulanır. Her pişmanlık veya fikir değişikliği başlangıçta yanılma sayılmaz.

İddiada bulunan kişinin gerçek iradesiyle açıklanan içerik arasındaki fark gösterilmelidir. Hata sözleşmenin türüne, konusuna, kişiye, edime veya başka bir kanuni yanılma durumuna mı ilişkindir? Bu sınıflandırma, karşı tarafın hangi anlamda sözleşmeye razı olduğunu değerlendirmek için zorunludur. Tanımlanmamış bir yanlışlığa verilen genel cevap yeterli inceleme oluşturmaz.

Basit hesap yanlışlığı bakımından TBK 31 ayrı sonuç öngörür: Sözleşmenin geçerliliği etkilenmez, hesap düzeltilir. Bu durumda her hesap farkını esaslı yanılma gibi sunup ardından TBK 34’e taşımak doğru değildir. Önce hatanın hukuki niteliği belirlenir; sonra ilgili sonuç uygulanır. Böylece farklı kanuni kurumlar tek talepte eritilmez.

Yanılanın kastettiği anlam nasıl saptanır?

Esas alınacak anlam, kişinin uyuşmazlık çıktıktan sonra daha yararlı bulduğu yeni koşullar değildir. Sözleşme kurulurken gerçekten neyi kastettiği belirlenir. Teklif, yazışma, taslak, açıklama ve işlem koşulları birlikte incelenir. Önceki iradeyi gösteren kayıt ile sonradan yapılan yeni talep ayrı tutulmalıdır.

TBK 19, sözleşmenin türü ve içeriğinde gerçek ve ortak iradenin esas alınmasını düzenler. Bununla birlikte TBK 34 değerlendirmesinde yanılanın kastettiği içerik açıkça ortaya konulmalıdır. Belgenin başlığı veya tek sözcüğüyle yetinilmez. İlgili edim, kapsam, kişi ve varsa ödeme düzeni somut olarak gösterilir; bilinmeyen içerik varsayımla doldurulmaz.

Birden çok taslak varsa hangi aşamadaki iradenin ileri sürüldüğü belirtilir. Sonradan hazırlanan düzeltme metni başlangıçtaki açıklamayı açıklıyor mu, yoksa yeni yükümlülükler mi istiyor? İnceleme bunu ayırmalıdır. TBK 34, bulunmayan bir başlangıç iradesinin sonradan yazılması için araç değildir; gerçek anlamın korunmasına yöneliktir.

Karşı tarafın rıza bildirimi neyi kapsamalı?

Kanunun aradığı açıklama, sözleşmenin yanılanın kastettiği anlamda kurulmasına rızadır. Sadece hatayı fark ettiğini söylemek veya belgeyi incelemeye alacağını bildirmek aynı içerik değildir. Karşı tarafın hangi anlamı kabul ettiği anlaşılır olmalıdır. Açıklamanın konusu, yanılma iddiasında belirtilen gerçek içerikle eşleştirilmelidir.

Rıza bildirimi yeni ve farklı koşullara bağlanmışsa bunların etkisi ayrıca değerlendirilir. Yanılanın kastettiği anlamdan ayrılan ek yükümlülüklerin de kabul edilmiş olduğu varsayılmaz. Metin, gerçek iradeye uygun sözleşmeye rıza mı yoksa başka bir anlaşma önerisi mi içeriyor? Bu soru yalnız açıklamanın adına değil bütün içeriğine göre cevaplanır.

Bir uzlaşma görüşmesindeki genel iyi niyet ifadesi, her durumda TBK 34’teki sonucu doğurmaz. Buna karşılık gerçek iradeye uygun içeriği açıkça kabul eden açıklama da yalnız “uzlaşma” başlığı taşıdığı için görülmezden gelinemez. Açıklamanın hukuki işlevi, somut metin ve iletişim bağlamıyla değerlendirilmelidir.

Kısmi rıza ile gerçek anlama tam uygunluk

Yanılma iddiası birden fazla unsurla ilgiliyse karşı tarafın hangi unsurlara razı olduğunu belirlemek gerekir. Yalnız belirli bir tutarın düzeltilmesini kabul etmesi, diğer içerik farklarına da rıza gösterdiğini kendiliğinden kanıtlamaz. Aynı şekilde iddia tek bir unsurla sınırlıysa bunun dışındaki koşulların tartışmaya açıldığı varsayılmaz.

İncelemede iki içerik karşılaştırılır: Yanılanın başlangıçta kastettiğini söylediği sözleşme ve diğer tarafın kurulmasına razı olduğunu bildirdiği sözleşme. Aralarında uyuşmayan noktalar varsa bunlar açıkça yazılır. Sonucun hangi kapsamda ileri sürüldüğü belirlenmeden TBK 34 uyarınca bütün ilişkinin kesinleştiği söylenemez.

Bu yöntem, açıklamanın gereğinden fazla genişletilmesini önler. Bir borcun miktarı konusunda anlaşmakla teslim konusu, taraf veya başka sözleşme şartlarını kabul etmek farklıdır. Gerçek iradeye uygunluğun hangi unsurlar bakımından sağlandığı gösterilir. Kanunun sonucu, içerik karşılaştırması yapılmadan sadece olumlu cevap verilmiş olmasına bağlanmaz.

Sözleşme hangi anlamda kurulmuş sayılır?

TBK 34’ün açık sonucu, sözleşmenin yanılanın kastettiği anlamda kurulmuş sayılmasıdır. Bu nedenle maddenin uygulanması, yanlış açıklanmış içeriğin aynen korunması değildir. Doğru belirlenen gerçek anlam esas alınır. Yanılmayı ileri süren kişinin istemediği yükümlülüğe sırf imza veya eski metin gerekçesiyle zorlanması, bu sonucun doğru açıklaması olmaz.

Diğer taraftan kanuni şartlar gerçekleştiğinde, yanılmanın yalnız işlemden bütünüyle uzaklaşmak için kullanılması dürüstlük sınırıyla değerlendirilir. Kişinin gerçek iradesine uygun sözleşmeye rıza bildirilmesinin sonuçları yok sayılmaz. Ancak bu değerlendirme, gerçek anlamın ne olduğu ortaya konulmadan yapılmamalıdır. Önce içerik, ardından bağlayıcılık sonucu belirlenir.

Maddenin sonucu yeni bir fiyat pazarlığının başarıya ulaşmasına bağlı genel bir kural değildir. Karşı tarafın razı olduğu anlam, başlangıçta kastedilen anlamla ilişkilidir. Sonradan daha avantajlı koşul istenmesi başka bir anlaşma arayışıdır. TBK 34 çerçevesinde değerlendirilen irade ile yeni müzakere talebi ayrı tutulmalıdır.

Rıza bildirimi ile fiilî ifa farklıdır

TBK 34’te diğer tarafın rızasını bildirmesi esas alınmıştır. Bu sonuç için kanun, sözleşmenin bütün edimlerinin daha önce tamamlanmış olmasını ayrıca şart olarak saymaz. Dolayısıyla sözleşmenin hangi anlamda kurulmuş sayıldığı ile o içeriğin sonradan yerine getirilip getirilmediği farklı aşamalardır.

Gerçek iradeye uygun sözleşme anlamı belirlendikten sonra ifa borçları o içeriğe göre değerlendirilir. Edim hiç veya gereği gibi yerine getirilmezse ilgili ifa ve sorumluluk hükümleri kendi şartlarıyla uygulanır. Yanılma uyuşmazlığının çözülmesi, sonraki her ödeme veya teslim tartışmasını otomatik olarak sona erdirmez. Gerçekleşen işlemler ayrıca belgelenmelidir.

Rıza bildiriminin içeriğini değiştirerek sunmak da doğru değildir. Belge hangi borcu ve hangi kapsamı kabul ediyorsa o açıklanır. İfa belgesi varsa bunun hangi sözleşme anlamına karşılık geldiği gösterilir. Böylece rıza, borç kapsamı ve fiilî yerine getirme arasında denetlenebilir bağlantı kurulur.

TBK 39’daki onamayla aynı şey mi?

TBK 39, yanılmayı öğrenen kişinin bir yıl içinde bağlı olmadığını bildirmemesi veya verdiğini geri istememesi hâlinde sözleşmeyi onamış sayılmasını düzenler. TBK 34 ise diğer tarafın, yanılanın kastettiği anlamda sözleşme kurulmasına rıza bildirmesiyle ilgilidir. Kimin hangi davranışının hukuki sonuç doğurduğu farklıdır.

İrade bozukluğunda bir yıllık dönem, karşı tarafla görüşüldüğü için kendiliğinden yok sayılmaz. Öğrenme, bildirim ve karşı tarafın açıklaması gerçek tarihlerle kaydedilir. TBK 34 değerlendirmesi yapılırken TBK 39’un ilgili koşulları da ayrı izlenmelidir; bir görüşme kaydı her hukuki işlevi aynı anda yerine getirmez.

Kanunda TBK 34 için bulunmayan sabit yedi veya otuz günlük cevap süresi oluşturulmaz. Ancak süre düzenlemesinin bulunmaması, bütün diğer hak kullanma ve bildirim koşullarının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Hangi maddeye dayanıldığı ve ilgili olayın zamanı açık tutulmalıdır. Kanuni sonuçlar birbirinin yerine taşınmamalıdır.

Yenileme veya yeni sözleşme olarak mı değerlendirilir?

TBK 133, mevcut borcun yeni borçla sona ermesini açık yenileme iradesine bağlar. TBK 34’teki gerçek anlama uygun kurulmuş sayılma, sırf yeni bir açıklama belgesi düzenlendiği için otomatik yenileme sayılmaz. Belgenin işlevi, önceki yanlış anlamı gidermek mi yoksa başka borç kurmak mı olduğuna göre belirlenir.

Tecdit ve yenileme incelemesinde aranan açık irade, burada ayrı bir hukuki ölçüttür. Taraflar ayrıca yeni sözleşme yapmak istiyorsa bunun içeriği ve şartları ayrı açıklanır. TBK 34’ün kanuni sonucu ile yeni bir anlaşmanın kurulması birbirine karıştırılmamalıdır.

Bu ayrım önceki ödemeler ve belgeler için de önem taşır. Gerçek iradeye uygun sözleşme anlamının belirlenmesi, daha önce yapılmış gerçek işlemlerin kayıtlarını ortadan kaldırmaz. Hangi ödemenin hangi borca ilişkin olduğu korunur. Belgenin adı değişti diye bütün hesapların baştan kurulması gerektiği sonucu çıkarılmaz.

İkinci derecedeki noktalar ayrıca yazılmalı mı?

TBK 2, esaslı noktalarda uyuşma varsa ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşmenin kurulmuş sayılacağını düzenler. Şekle ilişkin hükümler saklıdır. Bu nedenle TBK 34 incelemesinde gerçek anlama uygunluk aranması, bütün tali ayrıntıların mutlaka aynı cümlelerle yeniden yazılması gerektiği anlamına gelmez. Uyuşmazlığın hangi noktaya ilişkin olduğu doğru belirlenmelidir.

Esaslı içerik farkıyla henüz üzerinde durulmamış ikinci derecedeki nokta ayrı ele alınır. Kanun, ikinci derecedeki noktalarda uyuşulamadığında hâkimin işin özelliğine göre karar vereceğini belirtir. Bu düzenleme, gerçek iradeye aykırı esaslı bir yükümlülüğü karşı tarafa kabul ettirme yetkisi değildir. TBK 2 ile TBK 34, düzenledikleri farklı sorular korunarak birlikte değerlendirilir.

Hâkimin sözleşmeyi uyarlamasıyla fark

TBK 138, sonradan ortaya çıkan ve kanundaki koşulları sağlayan olağanüstü durumlarda aşırı ifa güçlüğü nedeniyle uyarlamayı düzenler. TBK 34’ün odağı ise başlangıçta kastedilen anlam ve diğer tarafın buna razı olduğunu bildirmesidir. Gerçek anlamda kurulmuş sayılma, bütün sözleşmelerde bedelin mahkemece yeniden belirlenmesi anlamına gelmez.

Bu ayrım, talebin dayandığı zaman ve olay bakımından önem taşır. Kuruluşta yanlış açıklanmış içerik ile sonradan ağırlaşan ifa koşulları farklı olgulardır. Bir taraf TBK 34’e dayanıyorsa hangi gerçek anlama rıza gösterildiğini açıklamalıdır. TBK 138’e dayanıyorsa o hükmün şartlarını ortaya koymalıdır. “Sözleşmenin düzeltilmesi” şeklindeki ortak ifade, bu iki ayrı hukuki temeli birleştirmez.

Diğer geçerlilik koşulları korunur

TBK 34 yanılmaya ilişkin özel sonucu düzenler; işlemin bütün diğer geçerlilik sorunlarını kendiliğinden gidermez. TBK 12’deki kanuni şekil veya ilgili özel şekil gereklilikleri ayrıca değerlendirilir. Emredici hükme aykırılık gibi TBK 27 kapsamındaki sorunlar da yalnız gerçek iradeye rıza gösterildiği için ortadan kalkmaz.

Bu nedenle dosyada yanılma dışında hangi geçerlilik iddiaları bulunduğu belirlenir. Şekil eksikliği, temsil yetkisi veya yasak içerik farklı hukuki temellere dayanır. Bir sorunun çözülmesi diğerinin çözülmüş sayılmasına gerekçe yapılamaz. Her iddia ilgili belge ve kanun hükmüyle ayrı değerlendirilmelidir.

Karşı taraf adına açıklama yapan kişinin temsil yetkisi de kontrol edilir. TBK 40 ve 46 uyarınca hangi kişinin kimin adına işlem yaptığı ve varsa onama belirlenir. Genel bir çalışan mesajının bütün şirketi her işlem bakımından bağladığı varsayılmaz. Rıza açıklamasının sahibi ve kapsamı gerçek yetki kayıtlarıyla eşleştirilir.

Kusurlu yanılmada tazminat tartışması

TBK 35, kusurlu yanılma nedeniyle sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı ve ilgili istisnaları düzenler. TBK 34 uyarınca sözleşmenin gerçek anlama uygun kurulmuş sayılmasıyla, sözleşmenin hükümsüzlüğünden kaynaklanan zarar talebi aynı hukuki sonuç değildir. Talep edilen zararın hangi olgudan doğduğu açıkça gösterilmelidir.

Yanılma iddiasının ileri sürülmesi, karşı tarafın her giderini otomatik olarak tazmin edilebilir hâle getirmez. Kusur, zarar, nedensellik ve kanuni istisnalar ilgili talep bakımından incelenir. Gerçek iradeye uygun anlaşma sürecinde yapılan her masraf, yalnız harcama belgesi bulunduğu için aynı zarar türüne dönüştürülmez.

İfa, iade ve tazminat talepleri farklıdır. Sözleşmenin hangi anlamda kurulmuş sayıldığı belirlendikten sonra her kalemin dayanağı ayrıca açıklanır. Aynı para hem yerine getirilmiş edim hem başka zarar gibi tekrar hesaplanmaz. Böylece TBK 34’ün bağlayıcılık sonucu ile parasal taleplerin kendi koşulları birbirinden ayrılır.

Delillerin üç içerik etrafında düzenlenmesi

İlk grup, başlangıçta kastedilen anlamı gösteren belgelerdir. İkinci grup, yanlış açıklanan veya yanlış iletilen metindir. Üçüncü grup ise diğer tarafın gerçek anlama rıza bildirimidir. Bu üç içerik tarihleriyle birlikte karşılaştırılır. Yalnız son olumlu yanıtın sunulması, önceki gerçek iradenin ne olduğunu kendiliğinden açıklamaz.

HMK 190 uyarınca ispat yükü ilgili olgulara uygulanır. HMK 194’teki somutlaştırma yükü gereğince her belgenin hangi içerik farkını veya rızayı gösterdiği açıklanır. Belge yığını içinde bağlantı kurulmadan bırakılan genel iddialar kanuni unsurları görünür kılmaz.

İrade bozukluğu iddialarında HMK 203/1-ç kapsamında tanık delili istisnası da dikkate alınır. Ancak tanığın hangi görüşmeye katıldığı ve neyi doğrudan bildiği belirlenmelidir. Hukuki değerlendirme söylemesiyle gerçek açıklamaya ilişkin gözlemi farklıdır. Deliller, ilgili sözleşme anlamını açıklayacak biçimde sunulur.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 2, 12, 19, 27, 30–35, 39, 40, 46, 133 ve 138. maddeler. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu: 2. madde. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190, 194, 199 ve 203. maddeler. Güncel resmî metinler Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sisteminden doğrulanmıştır.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →