Zorunlu Patent Lisansının Bedelini Değiştirme ve İptal | SMK 136

Zorunlu patent lisansının bedeli veya koşulları, sonradan ortaya çıkan haklı nedenler üzerine mahkeme kararıyla değiştirilebilir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.136, sonradan ortaya çıkan ve değişikliği haklı kılan olaylar üzerine hem lisans alana hem patent sahibine mahkemeden bedel veya şart değişikliği isteme hakkı tanır. Ancak yeni bir ticari gelişme yaşanması, taraflardan birine mevcut kararı tek başına değiştirme yetkisi vermez. Hangi olayın hangi lisans koşulunu neden etkilediği somutlaştırılmalıdır.

Lisansın iptali ise iki ayrı nedenle düzenlenmiştir. Lisans alan yükümlülüklerini ciddi biçimde ihlal eder veya sürekli yerine getirmezse mahkeme, patent sahibinin talebiyle lisansı iptal edebilir. Lisans verilmesine neden olan koşullar sona ermiş ve tekrarlanma olasılığı ortadan kalkmışsa talep üzerine iptal edilir. Bu iki durumun tarafı, ispatı ve kanuni değerlendirme biçimi farklıdır. Başlangıçta lisans verilmesinin doğruluğunu tartışmakla, sonradan değişen ilişkiyi mahkemeye taşımak da aynı yol değildir.

Bedel değişikliği ve lisans iptali hangi koşullara dayanır?

Dayanak: TÜRKPATENT’in yayımladığı Sınai Mülkiyet Kanunu, m.136. Lisansın iptali ile patent hakkının sona ermesi aynı işlem değildir.

Değişiklik talebinin dayanağı sonradan ortaya çıkan olaydır

SMK m.136/1, zorunlu lisans verildikten sonra ortaya çıkan ve değişikliği haklı kılan olayları esas alır. Bu nedenle önce başlangıç kararının dayandığı durum belirlenmelidir. Kararın tarihi, kapsamı, bedeli, süresi, kullanım alanı ve diğer koşulları dosyaya alınır. Daha sonra ileri sürülen olayın bu başlangıçtan nasıl farklılaştığı gösterilir. Lisansın baştan yanlış verildiği iddiası ile sonradan oluşan koşul değişikliği aynı gerekçeyle açıklanmamalıdır.

Başlangıçta mevcut ve değerlendirilmiş bir olgunun yalnız farklı yorumla yeniden sunulması, sonradan ortaya çıkma şartını kendiliğinden karşılamaz. Davacı yeni olayın tarihini ve etkisini belirtmelidir. Teknik gelişme, lisans uygulaması veya ekonomik veri ileri sürülüyorsa bunların ilgili koşula bağlantısı kurulur. Kanun her ticari değişikliğin otomatik uyarlama yaratacağını söylemez. Değişikliğin haklılığını ortaya koyan neden ve belge, mahkemenin değerlendirmesine elverişli biçimde sunulmalıdır.

Bedel değişikliğini iki taraf da isteyebilir

m.136/1, yalnız lisans alanı koruyan tek yönlü indirim mekanizması değildir. Patent sahibi de mahkemeden lisans bedelinde veya şartlarında değişiklik talep edebilir. Bu nedenle talebin her zaman daha düşük bedelle sonuçlanacağı varsayılmamalıdır. İstenen değişikliğin yönü ve dayanağı açık belirtilir. Tarafın hangi yeni koşuldan etkilendiği, başlangıç kararının hangi unsurunun değişmesini istediği ve bunun hukuki gerekçesi ayrı gösterilmelidir.

Lisans alanın maliyetinin artması veya patent sahibinin daha yüksek gelir istemesi tek başına hazır bir kanuni sonuç doğurmaz. İleri sürülen olay, somut lisansla ilişkili ve değişikliği haklı kılan nitelikte olmalıdır. Kanun belirli bir artış yüzdesi veya sabit dönem sonunda otomatik bedel yenilemesi düzenlememiştir. Böyle bir sonuç ancak ilgili kararın veya uygulanabilir hukuki düzenin gerçek içeriği üzerinden değerlendirilir. Dosyada olmayan bir otomatik güncelleme kuralı üretilmemelidir.

Daha uygun koşullu sözleşmesel lisans örneği

SMK m.136/1, sonradan daha uygun şartlarla sözleşmeye dayalı lisans verilmesini değişikliği haklı kılan olaylara örnek olarak gösterir. Burada karşılaştırılan lisansların kapsamı önemlidir. Bedelin sayısal olarak daha düşük olması, tek başına bütün koşulların aynı olduğu anlamına gelmez. Süre, kullanım alanı, teknoloji kapsamı, üretim yetkisi ve tarafların yükümlülükleri birlikte değerlendirilmelidir. Karşılaştırma gerçekten benzer ekonomik ve teknik kullanım üzerinde yapılmalıdır.

Sözleşmesel lisansın başka hizmetler, teknik bilgi veya farklı patentler içermesi bedel karşılaştırmasını etkiler. Tek toplam tutardan yalnız patent kullanım bedeli çıkarıldığı varsayılmamalıdır. Belgede hangi karşılığın hangi edime ait olduğu gösterilir. Patent lisans sözleşmesinin kapsamı, bu nedenle m.136 değerlendirmesinde önemlidir. Kanunun verdiği örnek otomatik en düşük fiyat garantisi değildir; sonradan oluşan somut farklılığın haklılığı incelenir.

Teknik ve ekonomik veriler aynı dönemi göstermeli

Değişiklik talebinde başlangıç dönemiyle sonraki dönem arasındaki karşılaştırma açık kurulmalıdır. Üretim miktarı, kullanım alanı veya ekonomik değer verileri farklı dönem ve farklı faaliyetleri gösteriyorsa sonuçlar doğrudan birbirine eklenemez. Hangi değişkenin lisans bedelini veya şartını etkilediği açıklanmalıdır. Tek bir satış döneminin bütün ilişkinin kalıcı olarak değiştiğini gösterdiği peşinen kabul edilmez. İleri sürülen olayın etkisi ve devamlılığı dosya içeriğinden değerlendirilir.

Teknik değerlendirme gerektiren konularda HMK m.266 çerçevesinde bilirkişi incelemesi yapılır. Ekonomik hesabın dayandığı teknik kullanım, lisans kararındaki kapsamla aynı olmalıdır. Uzman incelemesi hukuki koşulun yerine geçmez; mahkeme kanuni şartları somut bulgularla birlikte değerlendirir. Raporda veri kaynağı, hesap yöntemi ve ulaşılan sonuç açıklanmalıdır. Sonucun neden mevcut bedelin veya koşulun değiştirilmesini gerektirdiği açık bağ kurulmadan yalnız rakam sıralamak yeterli bir hukuki gerekçe oluşturmaz.

Hangi lisans şartları değiştirilebilir?

m.136/1, bedelin yanında lisans şartlarında değişiklik talebine de izin verir. Bu ifade, somut karardaki kullanım düzeninin sonradan haklı nedenlerle yeniden değerlendirilmesini kapsar. Hangi şartın hangi yeni metinle değiştirilmesinin istendiği dilekçede belirtilmelidir. Belirsiz biçimde bütün lisansın yeniden yazılmasını istemek yerine değişiklik konusu somutlaştırılır. Başlangıç kararındaki süre, alan ve diğer yükümlülükler arasında bağlantı varsa bu etki de açıklanır.

Değişiklik yolu, zorunlu lisansın kanuni sınırlarını kaldıran genel bir serbestlik değildir. Alt lisans, ithalat veya devir için m.133 ve m.135’teki özel kurallar korunur. Yeni ek patentin kapsama alınması ise m.134’te ayrıca düzenlenmiştir. Bu nedenle her işlem m.136 başlığı altında sınırsız biçimde yapılacak revizyon olarak sunulmamalıdır. İstenen sonuç hangi özel hükme dayanıyorsa o yolun koşulları yerine getirilmelidir. Kanuni çerçeveyle karar şartı birbirinden ayrılır.

Başlangıç kararındaki teminat ve kullanıma başlama zamanı da gözden kaçırılmamalıdır. SMK m.129/4 bu unsurların kararda yer almasını öngörür. Yalnız bedel hakkında değişiklik istenmesi, teminatın kendiliğinden kaldırıldığı veya kullanım takviminin değiştiği anlamına gelmez. Başvuruda hangi bağlantılı koşulların etkilenmesinin istendiği açık belirtilmelidir. Mahkemenin sonucu, tarafların birbirine gönderdiği ticari yorumlardan değil kararın hüküm bölümünden belirlenir. Sonraki uygulama belgeleri de bu gerçek kapsamla uyumlu düzenlenmelidir.

Talep açılması mevcut koşulları kendiliğinden değiştirmez

Mahkemeden değişiklik istenmiş olması, bütün mevcut ödeme veya kullanım yükümlülüklerinin aynı gün ortadan kalktığı anlamına gelmez. m.136 tek taraflı bedel değiştirme yetkisi tanımaz. Lisans alan, istediği indirimin ileride kabul edileceğini düşünerek karar kapsamını kendiliğinden değiştirmemelidir. Patent sahibi de değişiklik istemini, mevcut lisansla izin verilen kullanımın hiç yokmuş gibi engellenmesine dayanak sayamaz. Tarafların güncel yetki ve yükümlülükleri somut kararlar üzerinden belirlenir.

Geçici hukuki koruma isteniyorsa bunun şartları ve talep edilen önlem ayrıca açıklanmalıdır. HMK m.389 ve devamındaki çerçeve, dava açılmış olmasından farklı bir inceleme gerektirir. Hangi tehlikenin hangi önlemle giderileceği somutlaştırılır. Dava dilekçesinde bütün faaliyetin kendiliğinden durduğunu ilan eden ifadeler yerine, mahkemeden istenen karar açık yazılır. Taraflar karar verilinceye kadar hangi hukuki düzenin yürürlükte olduğunu güncel dosyadan takip etmelidir.

Ciddi yükümlülük ihlali nedeniyle iptal

SMK m.136/2, lisans alanın zorunlu lisanstan doğan yükümlülüklerini ciddi şekilde ihlal etmesi hâlinde patent sahibinin iptal talebini düzenler. Önce ihlal edildiği ileri sürülen yükümlülük belirlenmelidir. Yükümlülüğün lisans kararından mı, uygulanabilir özel hükümden mi doğduğu açıklanır. Ardından hangi davranışın bu yükümlülüğe aykırı olduğu ve neden ciddi nitelik taşıdığı gösterilir. Her küçük uyuşmazlığın aynı ağırlıkta olduğu varsayılamaz.

Kanun bu durumda mahkemenin lisansı iptal edebileceğini belirtir. Dolayısıyla ciddi ihlal iddiasının ileri sürülmesi, lisansın otomatik sona ermesi değildir. Mahkeme somut koşulları ve delilleri değerlendirir. Patent sahibinin talebi ile iddia edilen fiil arasında ilişki kurulmalıdır. Lisans alanın savunması, yükümlülüğün kapsamı, ifa kayıtları ve davranışın etkisi üzerinden hazırlanır. Kararın uygulanmasına ilişkin belgeler bu nedenle yalnız muhasebe kaydı olarak görülmemelidir.

Yükümlülüklerin sürekli yerine getirilmemesi

m.136/2, ciddi ihlal yanında yükümlülüklerin sürekli yerine getirilmemesini ayrı bir durum olarak sayar. Bu iki ifade bütün dosyalarda aynı anda gerçekleşmesi gereken tek şart gibi okunmamalıdır. Süreklilik iddiasında zaman çizelgesi özellikle önemlidir. Hangi yükümlülüğün hangi dönemlerde yerine getirilmediği, gönderilen bildirimler ve varsa sonradan yapılan ifa açık gösterilir. Tek tarihli bir olayın sürekli davranış olduğunu söylemek için gerekçenin somutlaştırılması gerekir.

Ödeme veya kullanım kayıtları hakkında uyuşmazlık varsa hesap dönemi, borcun doğumu ve yapılan işlem belgeleri karşılaştırılır. Belgelerdeki tarih farklılıkları açıklanmalıdır. Lisans alanın yükümlülüğü kısmen yerine getirmiş olması veya eksikliği sonradan gidermesi iddia ediliyorsa bunun etkisi somut olayda değerlendirilir. Kanunda yazılmayan değişmez bir ihtar sayısı veya sabit tekrar adedi eklenmemelidir. Mahkemenin incelemesi, maddenin ciddi ihlal veya süreklilik ölçütleri içinde yapılır.

İptal talebi ile tazminat talebi ayrı kurulmalı

SMK m.136/2, patent sahibinin tazminat haklarını saklı tutar. Lisansın iptalinin istenmesi, oluştuğu ileri sürülen zararın ayrıca açıklanmasını gereksiz hâle getirmez. Zararın ne olduğu, hangi davranıştan doğduğu ve talep edilen miktarın hesabı somutlaştırılmalıdır. Aynı şekilde tazminat isteminin bulunması da iptal koşullarının kendiliğinden gerçekleştiğini göstermez. İki talebin dayanakları bağlantılı olsa da mahkemenin değerlendireceği unsurlar ayrı olabilir.

Patent veya faydalı model sahibinin sözleşmeye dayalı lisans ya da zorunlu lisans yoluyla verdiği hakların izinsiz genişletilmesi veya üçüncü kişilere devredilmesi, SMK m.141/1-d kapsamında tecavüz sayılan fiillerdendir. Bu incelemede hakları veren patent sahibi ile bu hakları kullanan lisans alanın sıfatları birbirinden ayrılır. Bu nedenle her kapsam aşımı yalnız sözleşme bedeli tartışması gibi ele alınmamalıdır. Ancak bütün uyuşmazlıkların aynı anda tecavüz sayıldığı da ileri sürülmez. Fiil, karar ve özel kanuni hüküm birlikte incelenir. Talep türünün açık seçilmesi, hangi zarar ve hangi yetki üzerinde karar istendiğini gösterir.

Lisansın verilme nedeni ortadan kalkarsa

SMK m.136/3, lisans verilmesine neden olan şartların sona ermesini ve tekrarlanma olasılığının ortadan kalkmasını birlikte arar. Bu iki koşulun yalnız biri üzerinden aynı sonuca gidilmemelidir. Mevcut ihtiyacın geçici olarak azalması ile kanuni nedenin sona ermesi farklıdır. İptal isteyen taraf başlangıç lisansının hangi nedene dayandığını ve bu nedenin artık neden bulunmadığını göstermelidir. Dosyanın geçmişi görülmeden yalnız güncel bir veri üzerinden sonuca varılamaz.

Kanun bu koşullar gerçekleştiğinde, talep üzerine mahkemenin lisansı iptal edeceğini düzenler. Bu ifade m.136/2’deki ihlal temelli değerlendirmeden ayrıdır. Bununla birlikte koşulların gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği yine yargısal incelemeyle belirlenir. Talep, kanuni nedenin ortadan kalktığını ve geri dönme olasılığının kalmadığını destekleyen verileri içermelidir. İptal sonucunun otomatik olarak bir şirket yazısıyla doğduğu veya karşı tarafa yapılan bildirimle tamamlandığı söylenemez.

Tekrarlanma olasılığı nasıl tartışılır?

m.136/3’teki tekrarlanma olasılığı koşulu, yalnız bugünkü kullanım miktarına bakılmasını engeller. Başlangıçta lisansa neden olan eksikliğin neden ve nasıl giderildiği açıklanmalıdır. Çözümün geçici mi kalıcı mı olduğu, ilgili teknik ve ekonomik kayıtlarla değerlendirilir. Kanun bu değerlendirme için bütün olaylarda uygulanacak sabit ay sayısı belirlememiştir. Bu nedenle herhangi bir süreyi kendiliğinden yeterli kalıcılık eşiği gibi göstermek doğru değildir.

İptal talebine karşı çıkan taraf da genel ihtimal söylemiyle yetinmemelidir. Kanuni nedenin tekrarlanabileceğine ilişkin somut olguları açıklamalıdır. Başlangıç lisansı kullanılmama sebebine dayanıyorsa kullanılmama nedeniyle zorunlu lisansın şartları yeniden değerlendirme için başlangıç çerçevesidir. Amaç aynı başvuruyu baştan yapmak değil, o nedeni oluşturan durumun artık sürüp sürmediğini ve geri dönme olasılığını incelemektir.

İspat yükü ve karşı deliller

HMK m.190 uyarınca, özel düzenleme yoksa iddia ettiği vakıadan lehine hukuki sonuç çıkaran taraf ispat yükünü taşır. Değişiklik isteyen, yeni olay ve etkisini; yükümlülük ihlaline dayanan, ilgili davranış ve ciddiyet veya sürekliliği; koşulların sona erdiğine dayanan ise bu sona erme ve tekrarlanmama iddiasını somutlaştırır. Her talep için aynı belge grubu yeterli değildir. Hangi olgunun hangi belgeyle gösterildiği açık tutulmalıdır.

HMK m.191’e göre karşı delil sunmak ispat yükünü kendiliğinden üstlenmek değildir. Lisans alan veya patent sahibi karşı tarafın verilerini çürütebilir. Teknik raporların, ödeme hesaplarının veya başka lisans sözleşmelerinin karşılaştırılmasında kapsam ve dönem farklılıkları açıklanır. Dava dilekçesi ve cevap, yalnız karşı tarafın sonuca ilişkin cümlesine itiraz etmekle sınırlı kalmamalıdır. Tartışılan vakıa, delil ve hukuki sonucu birbirine bağlayan açıklama yapılmalıdır.

Başka lisans sözleşmelerine ilişkin belgeler

Daha uygun koşullu lisans iddiasında ilgili sözleşmenin elde bulunmaması, soyut iddiayı ispatlanmış hâle getirmez. HMK m.219 ve devamındaki belge ibrazı hükümleri çerçevesinde, istenen belgenin ne olduğu ve hangi vakıayı kanıtlayacağı somut belirtilmelidir. Bütün işletme belgelerinin gerekçesiz biçimde istenmesi yerine ilgili sözleşme, dönem ve kullanım alanı tanımlanır. Mahkeme talebi usul kuralları ve uyuşmazlıkla ilişkisi içinde değerlendirir.

Belgenin yalnız bir sayfası veya bedel satırı bulunuyorsa kapsamın tamamı anlaşılmadan kesin karşılaştırma yapılmamalıdır. Ek edimler, süre, coğrafi alan ve teknik bilgi aktarımı toplam ekonomik karşılığı etkileyebilir. Gizli teknik bilgi ve ticari kayıtların dosyada kullanımı da ilgili koruma tedbirleriyle değerlendirilir. İspat ihtiyacı, uyuşmazlıkla ilgisiz bütün bilgilerin sınırsız paylaşımını gerektiren genel yetki olarak sunulmaz. Somut belge talebi bu sınırın kurulmasını kolaylaştırır.

Güven ihlali ve ek patent taleplerinden farkı

Patent sahibinin zorunlu lisansla doğan güven ilişkisini ihlal etmesi hâlinde m.133/3, lisans alana bu ihlalin etkisine göre bedel indirimi isteme hakkı tanır. m.136/1 ise sonradan ortaya çıkan ve değişikliği haklı kılan olaylar üzerinden iki tarafa da talep hakkı verir. Dayanaklar bağlantılı görünse de aynı hüküm değildir. İddianın güven ihlaline mi, sonradan oluşan ekonomik veya teknik koşula mı dayandığı açıkça gösterilmelidir.

Yeni ek patentlerin zorunlu lisansa alınması da m.134 kapsamında özel düzenlenmiştir. Tarafların bedel ve şartlarda anlaşmaması o maddede ayrıca mahkemenin belirlemesine bağlanır. Böyle bir dosya yalnız genel bedel değişikliği olarak adlandırılmamalıdır. Teknik kapsam genişlemesiyle mevcut kapsamın ekonomik koşulunun değişmesi farklıdır. Dilekçenin hangi sonucu istediği bu ayrımdan hareketle kurulmalıdır. Aynı dosyada birden çok neden varsa her biri kendi şartlarıyla ayrı açıklanır.

İptal ile patent hakkının sona ermesi aynı sonuç değildir

m.136 uyarınca zorunlu lisansın iptali, patentin kendisinin hükümsüzlüğü veya koruma süresinin dolması değildir. Kullanım yetkisinin sona ermesi ile sınai hakkın sona ermesi ayrı kayıtlardır. Bu ayrım, lisans iptalinden sonra üretimin hangi hukuki dayanağa ihtiyaç duyduğunu belirler. Patent geçerliliğini koruyorsa eski lisansın varlığına dayanarak süresiz kullanım savunması kurulamaz. Somut faaliyetin mevcut hak durumuyla yeniden karşılaştırılması gerekir.

Bağımlı patentlerden birinin hükümsüzlüğü veya sona ermesi hâlinde m.131/3, zorunlu lisans kararının da ortadan kalkacağını ayrıca düzenler. Bu özel sonuç m.136/3’ün koşulların sona ermesi mekanizmasıyla karıştırılmamalıdır. Hangi patentin hangi nedenle ve hangi tarihte sona erdiği belirlenir. Her hâlde geçmiş ödeme, zarar ve kullanım ilişkilerinin aynı tek cümleyle çözüldüğü söylenemez. İlgili dönemlerin hukuki dayanakları ayrı incelenir.

Değişiklik dosyasının sonuç kısmı açık olmalı

Talep hazırlanırken hangi bedelin hangi tarihten itibaren nasıl değiştirilmesinin istendiği, hangi koşulun yenilenmesi gerektiği veya hangi iptal nedenine dayanıldığı açık gösterilmelidir. Başlangıç lisansı, sonradan ortaya çıkan olaylar ve karşı tarafın işlemleri tek kronoloji içinde tutulur. Hukuki değerlendirme 6769 sayılı Kanun’un 129, 131, 133–136, 141 ve 156. maddeleri ile ispat ve usul bakımından HMK hükümlerine dayanır.

İlk lisans sürecindeki görüşmeler ile sonraki değişiklik talebi de birbirinin yerine geçmez. Zorunlu lisans öncesi lisans isteme aşaması başlangıç dosyasını açıklar; m.136 ise kurulmuş yetkinin sonradan değerlendirilmesidir. Kanunda her talep için aynı sonuç öngörülmediğinden, iptal veya indirim başarısı önceden garanti edilmez. Somut olgu, doğru kanuni neden ve istenen karar birbiriyle uyumlu kurulmalıdır.

Sık sorulan sorular

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →