20 Metreden Yüksek Barajlarda Balık Geçidine Alternatif Tedbirler | 1380 m.22 (2026)

1380 m.22’deki 20 Metre Eşiği Ne Anlama Gelir?

Su yapısının yüksekliği balıkların göçünü sağlamak için seçilecek teknik çözümü doğrudan etkiler. Düşük yapıda kademeli havuzlu veya doğal benzeri geçit etkili olabilirken çok yüksek yapıda eğim, uzunluk, cazibe debisi ve enerji kırımı nedeniyle klasik geçidin işlevi azalabilir. 1380 sayılı Kanunun 22. maddesi bu teknik gerçeği dikkate alarak 20 metre ve daha yüksek yapılarda bilimsel değerlendirmeye dayalı alternatif tedbir sistemini kabul eder.

Bu eşik “20 metreyi geçen her yapıda balık geçidi yapılmaz” anlamına gelmez. Önce su ürünlerinin göç ihtiyacı ve geçit çözümünün etkinliği bilimsel olarak değerlendirilir. Klasik geçit uygulanabilir ve etkiliyse proje buna göre yapılabilir. Alternatif sistem, Bakanlığın bilimsel araştırma sonucunda başka yöntemi gerekli görmesi halinde uygulanır.

Baraj ve regülatörlerde genel balık geçidi yükümlülüğünü Balık Geçidi Zorunluluğu ve Cezası rehberimizde açıkladık. Bu sayfa yalnız 20 metre ve üzeri yapıların özel teknik rejimine odaklanır.

Alternatif Tedbir İçin Bilimsel Araştırma Neden Gereklidir?

Balık göçü türden türe değişir. Yüzme kapasitesi, sıçrama yeteneği, göç mevsimi, gece-gündüz davranışı ve akıntıya tepki farklıdır. Bu nedenle yalnız yapının yüksekliğine bakılarak “geçit çalışmaz” denilemez. Hedef türlerin biyolojisi, akarsu hidrololojisi, baraj işletme rejimi ve üst-alt havza habitatları araştırılmalıdır.

Bilimsel çalışmada tür envanteri, popülasyon büyüklüğü, göç zamanları, üreme alanları, su sıcaklığı, debi, yükseklik farkı ve mevcut bariyerler değerlendirilir. Balık işaretleme, telemetri, kamera, hidroakustik sistem veya diğer izleme teknikleri kullanılabilir. Araştırmanın yöntemi ve sonuçları denetlenebilir rapor halinde Bakanlığa sunulmalıdır.

İşletmecinin ekonomik maliyet gerekçesi bilimsel araştırmanın yerini tutmaz. “Balık geçidi pahalı” veya “bu nehirde az balık var” şeklindeki soyut beyanlar alternatif tedbir seçimi için yeterli değildir. Bakanlık kararının bilimsel veriye dayanması gerekir.

20 Metreden Yüksek Su Yapısında Hangi Alternatif Balık Göçü Tedbirleri Kullanılabilir?

Birinci yöntem balık toplama ve taşıma sistemidir. Göç döneminde alt havzada belirli noktada toplanan balıklar uygun tank veya araçlarla üst havzadaki güvenli noktaya taşınabilir. Bu yöntemde stres, oksijen, su sıcaklığı, taşıma süresi ve hastalık riski kontrol edilmelidir.

İkinci yöntem balık asansörü veya mekanik kaldırma sistemidir. Balıkların cazibe debisiyle bir hazneye yönlendirilmesi ve belirli aralıklarla üst kot seviyesine taşınması mümkündür. Üçüncü yöntem, yapı çevresinde uzun doğal benzeri by-pass kanalının oluşturulmasıdır; arazi ve topoğrafya uygunsa yüksekliği kademeli şekilde aşabilir.

Dördüncü olarak tür ve projeye özgü yakala-taşı-bırak programı uygulanabilir. Beşinci olarak yapının işletme rejimi, belirli göç dönemlerinde kontrollü geçiş veya çevresel akış sağlayacak biçimde düzenlenebilir. Hangi tedbirin uygulanacağı proje sahibinin tercihine değil Bakanlığın teknik kararına dayanmalıdır.

Alternatif Tedbire Kim Karar Verir?

Su ürünleri bakımından yetkili makam Tarım ve Orman Bakanlığıdır. Bakanlık bilimsel araştırma sonuçlarını, DSİ ve diğer ilgili kurumların teknik verilerini değerlendirerek hangi göç tedbirinin gerekli olduğunu belirler. Enerji şirketi, belediye veya başka işletmeci kendi teknik raporuyla Bakanlık kararının yerine geçemez.

Su yapısı başka kurumun mülkiyetinde olup özel şirket tarafından işletiliyorsa sorumluluk sözleşme ve izin belgelerinde ayrıştırılmalıdır. Ancak Bakanlığın belirlediği tedbirin sahada uygulanması konusunda “malik başka, işletmeci başka” gerekçesiyle yükümlülük sahipsiz bırakılamaz.

Bakanlık tedbir kararında uygulanacak yöntemi, hedef türleri, dönemleri, kapasiteyi, izleme sistemini ve raporlama yükümlülüğünü açıkça belirlemelidir. Belirsiz “gerekli tedbirler alınsın” ifadesi yerine ölçülebilir performans kriterleri hukuki ve teknik denetimi kolaylaştırır.

Balık Taşıma veya Alternatif Göç Tedbirinin Masrafını Kim Karşılar?

1380 m.22’nin sistemi, su yapısının balık göçüne verdiği engelin giderilmesi maliyetini projeyi yapan veya işleten teşebbüsün sorumluluğuna bağlar. Balık geçidi, asansör, taşıma ekipmanı, personel, izleme ve bakım maliyetleri kamuya bırakılacak genel balıkçılık hizmeti değildir; su yapısının çevresel/su ürünleri yükümlülüğünün parçasıdır.

İşletmeci ile yapı sahibi arasında özel sözleşmede maliyet paylaşımı yapılabilir. Ancak bu sözleşme Bakanlığa karşı kanuni sorumluluğu ortadan kaldırmaz. İdare tedbirin kim tarafından yerine getirileceğini resmi muhataba bildirir; taraflar kendi aralarındaki mali paylaşımı özel sözleşmeye göre çözer.

Proje finansmanında alternatif tedbirin işletme maliyeti de baştan hesaplanmalıdır. Yalnız ilk yatırım maliyetini öngörüp her yıl yapılacak balık taşıma, bakım ve izleme bütçesini ayırmamak ileride kanuni yükümlülüğün aksamasına yol açar.

Alternatif Göç Tedbirini Kurmak Yeterli midir?

Hayır. Balık taşıma planı kâğıt üzerinde bulunup göç sezonunda uygulanmıyorsa m.22’nin amacı gerçekleşmez. Balık asansörü kurulup çalıştırılmıyorsa veya giriş debisi verilmediği için balık yapıya yönlenemiyorsa fiziksel varlık yeterli değildir.

İşletme programında göç dönemi başlangıç-bitiş tarihleri, günlük/haftalık çalışma sıklığı, sorumlu personel, ekipman, su kalitesi ve balık refahı tedbirleri belirlenmelidir. Her taşıma işleminde tür, adet, boy, alınan nokta, bırakma noktası ve mortalite kaydedilmelidir.

İzleme sonucunda tedbirin etkisiz olduğu görülürse Bakanlık projenin değiştirilmesini isteyebilir. m.22’nin amacı belirli bir ekipmanı satın almak değil, su ürünlerinin göçünü işlevsel olarak sağlamaktır.

Alternatif Balık Göçü Tedbirini Uygulamamanın 2026 Cezası Nedir?

m.36/j, mevcut balık geçidi veya Bakanlıkça belirlenen diğer göç tedbirlerinin işletilmemesi; balık taşımasının yapılmaması veya gerekli tedbirlerin uygulanmaması halinde kanuni 50.000 TL idari para cezası öngörür. Tarım ve Orman Bakanlığının 2026 cetvelindeki karşılığı 474.079 TL’dir.

Tedbir hiç kurulmamışsa ve m.22/2 kapsamında Bakanlığın verdiği 18 aya kadar düzeltme süresine rağmen yükümlülük yerine getirilmemişse daha ağır 100.000–250.000 TL kanuni aralık uygulanır; 2026 karşılığı 948.169–2.370.440 TL’dir. Bu iki yaptırım farklı ihlal durumlarını hedefler.

Ceza kararında tesisin hangi yükümlülüğe tabi olduğu açıkça belirtilmelidir: “geçidi hiç yapmadı” mı, “mevcut geçidi işletmedi” mi, “balık taşıma programını uygulamadı” mı? Yanlış alt bentten ceza verilmesi hukuka aykırılık doğurur.

Yeni HES veya Baraj Projesinde 20 Metre Kuralı Nasıl Planlanmalıdır?

Fizibilite aşamasında yapının yüksekliği ve havzanın su ürünleri envanteri birlikte incelenmelidir. ÇED, su kullanım hakkı, DSİ teknik onayları ve m.8 kapsamındaki su ürünleri tedbirleri hazırlanırken m.22 göç çözümü de proje takvimine dahil edilmelidir.

Yapı tamamlandıktan sonra “balık geçidi için yer kalmadı” denmesi planlama kusurudur. Gerekli kanal, mekanik sistem, yol ve toplama alanı inşaat projesinde ayrılmalıdır. Alternatif taşıma sistemi öngörülüyorsa erişim yolu, ekipman depolama, taşıma tankı ve bırakma noktaları tasarlanmalıdır.

Baraj su tutmadan önceki genel tedbirleri 1380 m.8 rehberimizde; işletme dönemindeki sulama/enerji tedbirlerini 1380 m.9 rehberimizde ele aldık.

Alternatif Tedbir Kararı veya Cezası Uyuşmazlık Konusu Olursa Ne İncelenir?

İdari işlemde bilimsel araştırmanın kapsamı, Bakanlığın teknik gerekçesi, yapının gerçek yüksekliği ve hedef türlerin göç ihtiyacı incelenir. İşletmeci, Bakanlığın belirlediği tedbirin teknik olarak imkânsız olduğunu iddia ediyorsa bunu bağımsız ve somut bilimsel veriyle ortaya koymalıdır; yalnız maliyet veya işletme tercihi yeterli değildir.

İdari para cezasına karşı 1380 Ek m.3 uyarınca tebliğden itibaren 15 gün içinde yetkili idare mahkemesinde dava açılır. 474.079 TL ceza için mevcut tedbirin uygulanmadığı veya çalıştırılmadığı; daha yüksek ceza için 18 aya kadar verilen süre sonunda yapım yükümlülüğünün yerine getirilmediği dosyada ispatlanmalıdır.

İzleme kayıtları, kamera görüntüsü, taşıma tutanakları, debi ölçümleri, bakım kayıtları ve bilimsel raporlar temel delildir. İşletmeci yükümlülüğü yerine getirdiğini bu kayıtlarla gösterebilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

20 metreden yüksek her barajda balık geçidi yapılmaz mı?

Hayır. 20 metre eşiği bilimsel alternatif tedbir değerlendirmesini mümkün kılar; klasik geçidin etkili olup olmayacağı araştırılır.

Balık geçidi yerine balık taşıma kararını şirket verebilir mi?

Hayır. Alternatif tedbir Tarım ve Orman Bakanlığının bilimsel değerlendirmesine dayanmalıdır.

Balık taşıma masrafını kim öder?

Su yapısının kanuni göç tedbirini yerine getirmekle yükümlü proje sahibi/işletmeci maliyeti karşılar; özel sözleşmeyle iç paylaşım yapılabilir.

Balık taşıma yapılmazsa 2026 cezası ne kadar?

Belirlenmiş tedbirin uygulanmaması/işletilmemesi için güncel ceza 474.079 TL’dir.

Alternatif tedbir hiç kurulmazsa ceza farklı mı?

Evet. Bakanlığın verdiği 18 aya kadar sürenin sonunda m.22/2 yükümlülüğü yerine getirilmezse 2026’da 948.169–2.370.440 TL aralığı uygulanabilir.

Balık asansörü m.22’ye uygun çözüm olabilir mi?

Bilimsel ve teknik olarak uygun bulunup Bakanlıkça kabul edilirse olabilir.

Taşıma kayıtları tutulmalı mı?

Evet. Tür, adet, tarih, alınan/bırakılan nokta ve mortalite kayıtları yükümlülüğün ispatı ve etkinlik izlemesi için önemlidir.

Tedbir etkisiz çıkarsa ne olur?

Bakanlık bilimsel izleme sonucuna göre tedbirin değiştirilmesini veya ilave önlem alınmasını isteyebilir.

Dava süresi kaç gün?

İdari para cezasının tebliğinden itibaren 15 gündür.

m.22 dışında başka yükümlülük de var mı?

Evet. m.8 su tutma öncesi tedbirleri, m.9 işletme dönemi su ürünleri koruma yükümlülüklerini ayrıca düzenler.