Baraj ve Yapay Göl Doldurulmadan Önce Su Ürünleri Tedbirleri | 1380 m.8 (2026)

1380 m.8’in Amacı Nedir?

Baraj, gölet ve diğer yapay su birikintileri yalnız mühendislik yapıları değildir; su tutulmaya başlandığı andan itibaren yeni bir sucul ekosistem oluştururlar. Eski akarsu yatağı, kara alanı ve yan kollar su altında kalırken balıkların göç yolları, üreme alanları ve besin zinciri yeniden şekillenir. 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununun 8. maddesi, bu dönüşümün su ürünleri bakımından plansız gerçekleşmesini önlemek için su tutulmadan önce özel bir başvuru ve tedbir sistemi kurar.

Kanuni yükümlülük, sonradan “balık azalırsa tedbir alırız” yaklaşımını kabul etmez. Yapay göl işletmeye alınmadan önce Tarım ve Orman Bakanlığının su ürünleri yönünden değerlendirme yapması ve ilgili kuruluşun belirlenen tedbirleri uygulaması gerekir. Böylece yeni rezervuarın sürdürülebilir balık popülasyonu, üreme alanı ve üretim kapasitesi başlangıç aşamasında planlanır.

Yeni oluşan rezervuarın resmî su ürünleri istihsal yeri olarak tespiti için 1380 m.6 rehberimiz; alan sınırının belirlenmesi için 1380 m.5 rehberimiz ayrıca incelenebilir.

Baraj veya Yapay Göl İçin Bakanlığa Kim Başvurur?

m.8’deki yükümlülük, yapay su birikintisini meydana getiren veya işletmeye alan ilgili kuruluş üzerindedir. Barajın Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, belediye, kamu şirketi veya başka yetkili kurum tarafından yapılması; özel sektörün yap-işlet veya benzeri modelle görev alması sorumluluğun somut organizasyonda kim tarafından yerine getirileceğini etkiler. Esas olan, su tutulmasından önce yetkili proje sahibi/işletmeci kuruluşun Bakanlıkla gerekli su ürünleri sürecini tamamlamasıdır.

İnşaat yüklenicisi ile yatırım sahibi aynı kavram değildir. Yüklenici yalnız yapım sözleşmesini ifa ediyorsa kanuni başvuru sorumluluğu otomatik olarak yükleniciye geçmez. İdari izin dosyasında hangi kurumun proje sahibi olduğu ve Bakanlık yazışmalarını kimin yürüttüğü açık olmalıdır.

Özel hukuk şirketinin enerji üretim lisansı veya su kullanım hakkı bulunması da m.8 yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Su ürünleri koruması enerji lisansından bağımsız bir kamu hukuku yükümlülüğüdür. Proje sahibinin farklı mevzuatlardan aldığı izinler, 1380 sayılı Kanundaki özel başvurunun yerine geçmez.

Başvuru Ne Zaman Yapılmalıdır?

Kanunun mantığı açıktır: başvuru, baraja veya yapay göle su verilmeden önce yapılmalıdır. Su tutulduktan sonra ekosistemin temel koşulları değiştiği için yumurtlama alanı, balık geçişi veya tür kompozisyonu bakımından bazı tedbirlerin etkili biçimde uygulanması güçleşebilir. Bu nedenle m.8 bir “önleyici çevresel planlama” hükmüdür.

Başvuru, mümkünse proje ve işletme programında su tutma tarihinden yeterli süre önce planlanmalıdır. Bakanlığın teknik inceleme yapması, saha bilgilerini değerlendirmesi, gerekli tedbirleri bildirmesi ve yatırımcının bunları uygulaması için fiili zaman gerekir. Su tutma takviminin son gününde yapılan başvuru, kanunun amacına uygun bir uygulama değildir.

Su tutulmasının kademeli yapılacağı projelerde her kademe bakımından su ürünleri tedbirlerinin hangi aşamada devreye gireceği teknik raporda gösterilmelidir. Geçici su tutma, test dolumu veya derivasyon kapatılması gibi işlemler de balık hareketini etkiliyorsa Bakanlık görüşü doğrultusunda yürütülmelidir.

Bakanlık Hangi Su Ürünleri Tedbirlerini İsteyebilir?

Tedbirlerin kapsamı su yapısının niteliğine göre değişir. Birinci grup, mevcut balık ve diğer sucul canlıların inşaat ve su tutma sırasında korunmasına yönelik tedbirlerdir. İnşaat alanında mahsur kalan canlıların taşınması, kritik üreme dönemlerinde çalışma kısıtı veya belirli yan kolların korunması bu kapsama girebilir.

İkinci grup, yeni rezervuarda yaşam alanı oluşturulmasına yönelik tedbirlerdir. Kıyı şeridinin belirli bölümünün üreme ve yavru gelişimi için korunması, doğal habitat elemanlarının tamamen kaldırılmaması veya uygun derinlik zonlarının oluşturulması istenebilir. Üçüncü grup, balık göçü ve geçişine ilişkin tedbirlerdir. Bu başlık m.22’deki balık geçidi yükümlülüğüyle bağlantılıdır.

Dördüncü grup, stok yönetimi ve balıklandırmadır. Hangi türlerin bırakılacağı, ne zaman ve hangi kaynaktan temin edileceği Bakanlık iznine tabidir. Beşinci grup, izleme ve bilimsel veri üretimidir. Yeni gölde tür kompozisyonu, büyüme, üreme başarısı, su kalitesi ve av baskısı belirli dönemlerde izlenebilir.

Altıncı grup, ticari ve amatör avcılık başlamadan önce gerekli alan ve dönem kısıtlarının belirlenmesidir. Yeni rezervuarın ilk yıllarında stok oturmadan yoğun ticari avcılığa açılması kaynak yönetimi bakımından uygun değildir. Bakanlık 1380 m.23 ve ilgili tebliğler çerçevesinde yer, zaman, tür, boy ve av aracı sınırlamaları koyabilir.

Baraj Gölüne Balık Bırakma Kararını Proje Sahibi Verebilir mi?

Hayır. 1380 sayılı Kanunun Ek 6. maddesi, Tarım ve Orman Bakanlığının izni olmadan deniz ve iç sulara balık ve diğer sucul organizmaların bırakılmasını yasaklar. Bu nedenle m.8 kapsamında yeni rezervuar için balıklandırma öngörülmesi, proje sahibine istediği türü bırakma serbestisi vermez.

Tür seçimi bilimsel ve ekolojik verilere dayanmalıdır. Yerel türlerle rekabet eden, istilacı özellik gösteren veya ekosistemin besin zincirini bozabilecek türlerin izinsiz bırakılması uzun vadeli zarara yol açar. Balıklandırma materyalinin hastalık durumu, genetik yapısı ve kaynağı da önemlidir.

Balıklandırma planında tür, adet veya biyokütle, boy, bırakma noktası, tarih ve izleme yöntemi yazılmalıdır. Uygulama sonrasında tutanak ve kayıt oluşturulması, daha sonra stok başarısının ölçülmesi için gereklidir. İzinsiz balıklandırmanın idari para cezası Ek m.6 ve m.36/s kapsamında ayrıca düzenlenmiştir.

m.8 ile Balık Geçidi Zorunluluğu Arasında Nasıl Bağlantı Vardır?

m.8 yeni yapay su alanı oluşturulmadan önce genel koruyucu tedbirleri düzenler. m.22 ise akarsu üzerindeki baraj, regülatör ve benzeri su yapılarında balıkların göç ve geçişini sağlamak için balık geçidi veya kanunun izin verdiği alternatif tedbirleri özel olarak düzenler. Bir projede her iki madde birlikte uygulanabilir.

Baraj gövdesinin akarsu balıklarının yukarı ve aşağı yönlü hareketini kesmesi, yalnız yeni rezervuar içindeki stok açısından değil havzanın tamamı açısından değerlendirilmelidir. Göç eden türlerin üreme alanına ulaşamaması, barajın kilometrelerce üst ve alt kesiminde popülasyonu etkileyebilir.

Bu nedenle proje tasarımında balık geçidi konusu sonradan eklenen tali unsur olarak görülmemelidir. m.22’deki teknik zorunluluk, m.8 kapsamındaki su ürünleri tedbir paketinin merkezindeki başlıklardan biridir. 20 metreden yüksek yapılarda bilimsel araştırma sonucuna göre alternatif göç tedbirlerinin uygulanması da kanunda ayrıca düzenlenmiştir.

Sulama ve Enerji Amaçlı Tesislerde m.9 Yükümlülüğü de Uygulanır mı?

Evet. Baraj veya yapay göl sulama, enerji üretimi veya başka su kullanımına hizmet ediyorsa m.9 kapsamındaki sürekli işletme yükümlülükleri de gündeme gelir. m.8 daha çok su verilmeden önceki hazırlık aşamasını düzenlerken m.9, su kullanımının balıkların yaşamına, üremesine, korunmasına ve avlanmasına zarar vermemesi için gerekli tedbirlerin alınmasını ister.

Örneğin türbinlere balık girişini önleyen ızgaralar, can suyu, su alma yapılarındaki koruyucu sistemler veya belirli dönemlerde debi yönetimi m.9 çerçevesinde değerlendirilebilir. Proje sahibinin m.8 yükümlülüğünü bir kez yerine getirmiş olması, işletme dönemindeki m.9 sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

m.9’a aykırılık m.36/d kapsamında ayrıca idari para cezasına tabidir. Bu nedenle proje dosyasında “inşaat öncesi tedbirler” ile “işletme dönemi sürekli tedbirleri” ayrı başlıklar halinde takip edilmelidir.

Baraj Projesinin Su Ürünleri Dosyasında Hangi Belgeler Bulunmalıdır?

İlk belge Bakanlığa yapılan başvuru ve evrak kayıt numarasıdır. İkinci belge, projenin koordinat, gövde, rezervuar alanı, maksimum ve minimum işletme kotu ile su tutma takvimini gösteren teknik dokümandır. Üçüncü belge, mevcut sucul fauna ve üreme alanlarını gösteren bilimsel envanterdir.

Dördüncü belge, Bakanlığın belirlediği tedbirleri içeren görüş veya karar yazısıdır. Beşinci belge, bu tedbirlerin projede nasıl uygulandığını gösteren teknik çizim ve uygulama tutanaklarıdır. Balık geçidi varsa proje ve kabul kayıtları; balık kurtarma/taşıma yapıldıysa tür ve miktar tutanakları dosyaya eklenmelidir.

Altıncı belge, balıklandırma izni ve uygulama kayıtlarıdır. Yedinci belge, çevresel ve diğer kurum görüşlerinin su ürünleri tedbirleriyle uyumunu gösteren yazışmalardır. Sekizinci belge, su tutulması sonrası izleme programıdır. Dokuzuncu belge, ticari veya amatör avcılık açılacaksa ilgili Bakanlık kararları ve tebliğ koşullarıdır. Onuncu belge, m.9 ve m.22 kapsamında işletme döneminde devam eden yükümlülüklerin bakım kayıtlarıdır.

m.8 Tedbirleri Alınmadan Su Tutulursa Ne Olur?

m.8’e aykırılığın hukuki sonucu somut fiilin ve devam eden diğer yükümlülüklerin niteliğine göre değerlendirilir. 1380 sayılı Kanunun yaptırım sistemi bazı koruma hükümlerini m.36’da ayrı bentlerle cezalandırır. Özellikle m.9, m.22 veya izinsiz balıklandırma gibi bağlantılı ihlaller için açık idari para cezaları vardır. m.8 yönünden idare ayrıca kanuni yükümlülüğün yerine getirilmesini ve gerekli tedbirlerin uygulanmasını ister.

Su tutulması nedeniyle su ürünleri kaynağında zarar doğmuşsa idari sorumluluk yanında genel tazmin sorumluluğu ve başka çevre mevzuatı sonuçları da gündeme gelebilir. Her olayda zarar, nedensellik ve sorumlu kurum/işletmeci ilişkisi somut delille kurulmalıdır. Kanunda açık olmayan bir idari para cezası varsayılarak rakam üretilmemelidir.

Bu nedenle proje sahibinin en güvenli hukuki yaklaşımı, su tutma kararından önce m.8 sürecini eksiksiz tamamlamak ve alınan her tedbiri belgelendirmektir. Sonradan telafi edilen tedbirler, önceden yerine getirilmesi gereken yükümlülüğün zamanında ifa edildiği anlamına gelmez.

Sık Sorulan Sorular

Baraj dolduktan sonra m.8 başvurusu yapılması yeterli mi?

Hayır. Kanun başvurunun ve tedbirlerin su verilmeden önce ele alınmasını öngörür.

Başvuruyu inşaat yüklenicisi mi yapar?

Kanuni sorumluluk proje sahibi/ilgili kuruluşun organizasyonuna göre belirlenir; sırf yüklenici olmak sorumluluğu otomatik devralmaz.

Enerji üretim lisansı m.8 sürecinin yerine geçer mi?

Hayır. Enerji mevzuatı izni ile 1380 sayılı Kanundaki su ürünleri koruma yükümlülüğü ayrıdır.

Yeni baraja istenilen balık türü bırakılabilir mi?

Hayır. Ek m.6 gereği Bakanlık izni olmadan balık veya başka sucul organizma bırakılamaz.

Balık geçidi m.8’in parçası olabilir mi?

Evet. Su yapısının özelliklerine göre m.22 kapsamındaki balık geçidi veya alternatif tedbirler m.8 planlamasıyla birlikte değerlendirilir.

Su tutulduktan sonra ticari balıkçılık hemen açılır mı?

Hayır. Alanın statüsü, stok durumu, ruhsat ve güncel avcılık düzenlemeleri tamamlanmadan ticari avcılık yapılamaz.

Baraj gölü yeni istihsal yeri olarak ayrıca tespit edilir mi?

Evet. m.6 ve m.5 çerçevesinde resmî tespit ve sınırlandırma yapılır.

m.8 yalnız DSİ barajlarında mı uygulanır?

Hayır. Kanundaki koşulları taşıyan baraj gölü ve diğer yapay su birikintilerinde ilgili kuruluşun yükümlülüğü gündeme gelir.

İşletme döneminde su ürünleri yükümlülüğü biter mi?

Hayır. Sulama/enerji su kullanımı için m.9 ve balık geçişi için m.22 gibi sürekli hükümler uygulanır.

m.8 için kanunda açık sabit 2026 para cezası var mı?

m.8’e özgü ayrı bir sabit tutar m.36’da açıkça düzenlenmemiştir. Somut olayda bağlantılı m.9, m.22, Ek m.6 veya diğer ihlallerin yaptırımları ayrıca uygulanır.