Gemide Ayıplı Yakıt: Bunker Tedarikçisinden Hangi Zararlar İstenir?

Gemiye teslim edilen yakıt, kararlaştırılan nitelikleri taşımıyorsa veya kullanım amacı bakımından beklenen faydayı önemli ölçüde azaltan ayıp içeriyorsa satıcının ayıptan sorumluluğu incelenir. TBK m. 219, satıcının ayıbı bilmemesinin bu sorumluluğu kaldırmadığını belirtir. Makinede arıza bulunması ise tek başına belirli teslimdeki yakıtın ayıplı olduğunu kanıtlamaz; numune, analiz ve teknik nedensellik birlikte ortaya konulmalıdır.

Bu rehber, TBK ve TTK’nın ticari satım rejimine tabi bunker tedarikinde alıcının bedel ve zarar taleplerine odaklanır. Milletlerarası satışta uygulanacak hukuk ve uluslararası satım hükümlerinin kapsamı ayrıca belirlenir. Yakıt bedeli, tank temizliği, makine onarımı ve sefer kaybı aynı hukuki ve teknik inceleme yapılmadan tek tutara dönüştürülmemelidir.

Önce satın alınan yakıtın niteliği belirlenir

Ayıp incelemesi siparişin teknik tanımından başlar. Teklif, kabul, ürün sınıfı, kararlaştırılan özellikler, teslim koşulları ve sözleşmeye dâhil edilen analiz yöntemi birlikte okunur. Satıcının bildirdiği niteliklerin bulunmaması TBK m. 219 bakımından önemlidir. Alıcının sonradan tercih ettiği başka bir kalite ölçütü, başlangıçta kararlaştırılmış şart gibi dosyaya eklenmez.

Yakıtın adı, tek başına bütün teknik özellikleri ve gemide kullanıma uygunluğunu açıklamaz. Geminin makine bilgileriyle satıcıya iletilmiş ihtiyaçlar, sipariş aşamasında kabul edilmiş kayıtlarla eşleştirilir. Ürün belirli makine veya kullanım için taahhüt edilmişse bunun hangi belgede yer aldığı gösterilir. Genel ürün broşürü, kesin sipariş ve teslim analizinin işlevleri ayrıdır.

Bu yazı bütün gemiler için tek bir teknik eşik veya yakıt standardı belirlemez. Uygulanacak zorunlu teknik düzenleme ve kararlaştırılan şartname, ilgili teslim ve gemi üzerinden doğrulanmalıdır. Hukuki talep, teknik standardın gerçekten uygulanabilir olduğu gösterilmeden yalnız bir raporda uygunsuz yazmasına dayandırılmamalıdır.

Fiziksel tedarikçi ile sözleşmesel satıcı ayrımı

Yakıtı gemiye aktaran işletme ile satış sözleşmesinin tarafı farklıysa alıcı, öncelikle kendi satıcısını belirlemelidir. Satıcının başka tedarikçiden ürün alması, kendi alıcısına karşı satış borcunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Buna karşılık yalnız fiziksel teslimi yapan üçüncü kişiye sözleşmesel seçimlik hak yöneltilmesi için o kişinin hangi sıfatla borçlu olduğu açıklanmalıdır.

Sipariş, fatura, kabul yazısı ve teslim formu aynı şirketi göstermiyorsa bu farkın sebebi araştırılır. Temsil veya doğrudan ayrı taahhüt bulunması hâlinde ilgili belge sunulur. Gemide arızayı fark eden işletmeci ile yakıtı satın alan şirket farklıysa talepte bulunanın sıfatı ayrıca belirlenir. Gemi malikinin zararı ile çarterer alıcının bedel talebi tek kişiye aitmiş gibi yazılmaz.

TTK m. 1135’in zaman çarterinde yakıt giderini tahsis olunana yüklemesi, satıcıya karşı ayıp talebinin tarafını tek başına belirlemez. Çarter ilişkisi içindeki gider paylaşımı ve satış ilişkisindeki borçlar ayrılır. Zaman çarterinde ödenmiş yakıt giderinin iadesi ile ayıplı ürün nedeniyle tedarikçiye yöneltilen talep bu nedenle aynı dosya mantığıyla kurulmaz.

Numunenin belirli teslimle bağlantısı nasıl korunur?

Laboratuvar sonucu, ancak incelenen numunenin ilgili yakıt teslimini temsil ettiği gösterilebildiğinde o teslim hakkında anlam taşır. Numunenin alındığı nokta, tarih, işlem, tank veya hat bilgisi, mühür ve etiket kaydı korunmalıdır. Numunenin kimden kime geçtiği ve laboratuvara hangi durumda ulaştığı açıklanmalıdır. Kaynağı belirsiz sıvıya ilişkin rapor, tek başına belirli satıcının ürününü kanıtlamaz.

Teslim sırasında alınan örnek ile sonradan gemi tankından alınan örnek aynı olguyu göstermez. İkincisinde tanktaki önceki yakıt, karışım, su veya başka kirlenme ihtimali teknik incelemeye dâhil edilir. Bu hususlar tedarikçiyi peşinen kurtaran varsayımlar değildir; hangi kaynağın hangi zararı doğurduğunu belirlemek için araştırılır. Alıcı ve satıcı bütün numuneleri aynı torbaya koyarak farklı dönemleri birleştirmemelidir.

Numune alma ve muhafaza güvenli teknik yöntemlerle yetkin kişiler tarafından yürütülmelidir. Hukuki dosya için yapılan kayıt, yakıtın amatör biçimde boşaltılmasını veya uygunsuz kapta saklanmasını gerektirmez. İşlemin raporu, uygulanan yöntemi ve örneğin temsil ettiği yakıt bölümünü açıklamalıdır. Sözleşmede özel numune protokolü varsa fiilî işlemin buna uygunluğu ayrıca kontrol edilir.

Analiz sonucu ile makine arızası arasındaki bağlantı

Yakıtın sözleşmeye aykırı olması ile makinedeki belirli hasarın o yakıttan doğması farklı ispat konularıdır. Bir analizde sapma bulunması, gemideki bütün bakım ve onarım ihtiyacını satıcıya yüklemez. Teknik inceleme, sapmanın hangi çalışma mekanizması üzerinden hangi parçayı etkilediğini açıklamalıdır. Makinenin önceki bakım durumu ve aynı dönemdeki diğer bulgular göz ardı edilmemelidir.

Makine günlükleri, alarm kayıtları, filtre değişimleri, yakıt geçiş zamanları ve servis ölçümleri birlikte değerlendirilir. Yeni yakıtın hangi anda hangi sisteme girdiği bilinmeden yalnız arızanın teslimden sonra ortaya çıkmasına dayanmak eksik kalır. Aynı şekilde önceki bir arızanın bulunması, yeni yakıtın ek zarar etkisini kendiliğinden dışlamaz. Olay zinciri teknik verilerle kurulmalıdır.

Raporda varsayılan kullanım koşulları ile geminin gerçek kayıtları farklıysa bu fark açıklanır. Laboratuvar raporu ürünün niteliğini, makine uzmanı incelemesi ise bu niteliğin arızaya etkisini değerlendirebilir. Belgelerin farklı uzmanlık alanlarına ilişkin olması hukuki kusur kararının teknik kişilere bırakıldığı anlamına gelmez. Uzman görüşü ile mahkeme bilirkişisi raporunun ayrımı süreçte ayrıca gözetilmelidir.

Ticari ayıp ihbarında iki gün, sekiz gün ve gizli ayıp

TTK m. 23/1-c, tacirler arasındaki satışta teslim sırasında açıkça belli olan ayıp için iki gün içinde ihbar öngörür. Açıkça belli olmayan fakat olağan incelemeyle ortaya çıkarılabilecek ayıpta, teslimden itibaren sekiz gün içinde inceleme ve ayıp ortaya çıkarsa aynı süre içinde bildirim gerekir. İnceleme için geçen süreden sonra yeni bir sekiz gün başlamaz.

Olağan incelemeyle ortaya çıkarılamayan gizli ayıpta TTK’nın gönderdiği TBK m. 223/2 uygulanır; ayıp sonradan anlaşılınca hemen satıcıya bildirilir. Yakıt uyuşmazlığında hangi testin olağan inceleme olduğu teknik ve sözleşmesel verilerle değerlendirilir. Her laboratuvar ihtiyacı otomatik gizli ayıp anlamına gelmediği gibi, her makine arızası da teslimde açık ayıp sayılmaz.

Genel süre çerçevesi ticari satışta ayıp ihbarı yazısında yer alır. Bunker dosyasında fark yaratan, teslimin zamanı ile numunenin alınması, analiz talebi, ilk belirti ve satıcıya bildirim tarihlerinin aynı çizelgede gösterilmesidir. Teknik sonucun tamamı beklenirken bilinen ciddi belirtilerin hiç bildirilmemesi doğru bir dosya yönetimi değildir.

Satıcıya yapılacak bildirim ne içermeli?

Bildirim, ilgili gemi ve yakıt teslimini tereddütsüz tanımlamalıdır. Sipariş numarası, teslim tarihi, ürün, miktar, görülen sapma veya arıza belirtileri ve mevcut analiz bilgisi gösterilir. Kesinleşmemiş teknik sebep kesinmiş gibi yazılmaz; bilinen olgular ile inceleme bekleyen konular ayrılır. Numunelerin ve ilgili kayıtların korunması açıkça istenir.

Satıcıya inceleme için makul ve güvenli katılım imkânı sağlanması, sonradan tek taraflı tespit itirazlarının değerlendirilmesini kolaylaştırır. Bu, gerekli acil müdahalenin belirsiz süreyle ertelenmesi demek değildir. Müdahalenin nedeni, zamanı ve satıcıya verilen bilgi kaydedilir. Dönme veya temerrüt iradesi ayrıca açıklanacaksa tacirler arasında TTK m. 18/3’teki bildirim yolları gözetilir.

Faturaya itiraz ile maldaki ayıbın ihbarı aynı işlem değildir. Teknik arızayı anlattığı hâlde hangi teslimden söz ettiği anlaşılmayan mesaj da yeterli bir dosya oluşturmaz. İhbar içeriği, ekleri, gönderilme ve ulaşma kayıtları birlikte saklanmalıdır. Şirket içi operasyon grubunda yapılan konuşma ile satıcıya ulaşan açıklama birbirinden ayrılır.

Yakıt bedeli için hangi seçimlik haklar kullanılabilir?

TBK m. 227; dönme, ayıp oranında bedel indirimi, aşırı masraf gerektirmeyen ücretsiz onarım ve imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarını düzenler. Yakıtın niteliği, tüketilmiş kısmı, tankta kalan miktar ve güvenli giderim imkânı hangi hakkın uygulanacağını etkiler. Her ayıplı teslimde bütün bedelin koşulsuz iadesi sonucu çıkarılmaz.

Ayıpsız yakıtla değiştirme isteniyorsa, geri alınacak ürünün kapsamı ve fiilî işlem planı belirlenmelidir. Bedel indirimi talebinde ise ayıplı durumun satılanın değerine etkisi açıklanır. Temizleme veya işleme önerisinin ürünü gerçekten sözleşmeye uygun hâle getirip getirmediği teknik olarak incelenir. Alıcının seçtiği hukuki hak ile önerilen teknik işlem aynı amaç doğrultusunda kurulmalıdır.

TBK m. 227, satıcının aynı malın ayıpsız benzerini hemen verip alıcının zararının tamamını gidererek seçimlik hak kullanımını önlemesini de düzenler. Dolayısıyla yalnız yeni ürün verme teklifi, geçmiş makine veya duruş zararının kendiliğinden kapandığını göstermez. Teklifin kapsamı ve hangi zararları karşıladığı açıkça belirlenmelidir.

Makine onarımı, temizlik ve sefer kaybı nasıl ayrılır?

TBK m. 227 alıcının genel hükümlere göre tazminat hakkını saklı tutar. Makine onarımının yakıt ayıbından kaynaklandığı, gerekli işin kapsamı ve bedeli gösterilmelidir. Hasarlı parçanın yenilenmesiyle olağan bakım sırasında zaten değişecek parça aynı hesapta ayrılmadan sunulmaz. Değer artışı veya başka fayda doğuran kapsam varsa bu da değerlendirmeye açık biçimde gösterilir.

Tank ve hat temizliği, yakıtın tahliyesi, güvenli muhafaza, yeni yakıt temini ve teknik inceleme giderleri ayrı kalemlerdir. Her giderin aynı zarar sebebiyle zorunlu olduğu belgelenir. Satıcıya ait bedel iadesi ile alıcının başka yakıt almak için yaptığı ödemenin tamamı otomatik olarak üst üste eklenmez; iade, kullanılabilir ürün ve ilave maliyetin ilişkisi doğru hesaplanır.

Seferin gecikmesi veya geminin çalışamaması nedeniyle ileri sürülen kazanç kaybında gerçek ticari bağlantı gerekir. Çarter kayıtları, yükümlülükler, gelirden tasarruf edilen giderler ve duruşun teknik süresi birlikte incelenir. Geminin başka sebeple zaten çalışmayacağı dönem aynı zarara yazılmaz. Alıcının kendi müşterisine ödediği ceza da dayanağı ve yakıt ayıbıyla bağlantısı gösterilmeden satıcıya otomatik aktarılmaz.

Şüpheli yakıtın kullanımı sürdürülürse zarar hesabı

İlk arıza belirtisinden sonra hangi teknik değerlendirmenin yapıldığı ve kullanım kararının neye dayandığı kaydedilmelidir. TBK m. 114/2’nin gönderdiği m. 52, zarar görenin zararın doğmasına veya artmasına etkisini tazminat bakımından dikkate alır. Bu hüküm, alıcıya teknik olarak güvenli olmayan bir yöntem uygulama zorunluluğu getiren genel bir talimat değildir; geminin gerçek imkânları ve alınabilecek makul önlemler değerlendirilir.

Satıcının ürünün kullanılmasına devam edilebileceğine ilişkin açıklaması varsa tam metni dosyaya alınır. Gemideki yetkili teknik kişilerin uyarıları, alternatif yakıt bulunup bulunmadığı ve duruş kararının zamanı da korunur. Hasar büyümüşse başlangıçtaki ürün ayıbı ile sonradan yapılan işlemin katkısı ayrı araştırılır. Alıcının hiçbir kusuru olmadığını veya bütün zarardan sorumlu olduğunu baştan kabul eden genelleme yerine, teknik ve ticari kararların nedenleri belgelenir.

Sözleşmeden dönülürse zarar rejimi ayrıca okunur

TBK m. 229, dönme durumunda satılanın ve elde edilen yararların geri verilmesiyle bedelin faiziyle iadesini, belirli giderleri ve doğrudan zararı düzenler. Diğer zararlar bakımından satıcı kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumludur. Bu hükümdeki ayrım nedeniyle bütün zarar türlerine tek ve değişmez bir kusur cümlesi uygulanmamalıdır.

Yakıtın bir kısmı kullanılmışsa geri verme, yarar ve kalan ürün hesabı somut duruma göre hazırlanır. Tüketilen her miktarın tamamen yararsız olduğu veya bütününün aynı ekonomik değeri sağladığı varsayılmamalıdır. Teknik durum ile hukuki tasfiye hesabı eşleştirilir. Satış bedeline ilişkin hak ile geminin başka malvarlığı zararları aynı tutarın farklı adlarla tekrarı hâline getirilmemelidir.

Satıcı analiz belgesi verdiği için sorumluluktan kurtulur mu?

Bir kalite sertifikasının bulunması, teslim edilen yakıtın gerçekten aynı niteliği taşıdığının her durumda kesin kanıtı değildir. Belgenin hangi partiye ait olduğu, hangi numuneden üretildiği ve sözleşmeyle ilişkisi incelenir. TBK m. 219 bakımından satıcının ayıbı bilmediğini söylemesi ayıptan sorumluluğu kaldırmaz. Başka tedarikçiden uygunluk belgesi almış olması da kendi satış ilişkisinin yerine geçmez.

TBK m. 221, satıcının ayıplı devirde ağır kusurlu olması hâlinde sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan anlaşmaları kesin hükümsüz sayar. TBK m. 225 ise ağır kusurlu satıcının ve meslekten satıcının bilmesi gereken ayıplar bakımından geç ihbar savunmasının sınırını düzenler. Bu hükümler, her kalite ihtilafında ağır kusurun otomatik kabul edildiği anlamına gelmez; ilgili olgular gösterilmelidir.

Yakıt tüketilmeden veya makine onarılmadan delil tespiti

HMK m. 400, delilin hemen tespit edilmezse kaybolması veya sonradan ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması ihtimalinde hukuki yarara dayanan tespit imkânı sağlar. Yakıtın boşaltılması, tankların temizlenmesi ve parçaların değiştirilmesi eski durumu değiştireceği için inceleme soruları işlemden önce belirlenmelidir.

Talepte numunenin kaynağı, ürünün sözleşmeye uygunluğu, mevcut tank koşulları, makine hasarı ve teknik nedensellik ayrı sorular olarak gösterilir. Tespit, yalnız zarar miktarının kabaca yazdırılması için kullanılmaz. Delil tespitinin mahkemesi ve usulü kapsamında, dava açılmadan ve açıldıktan sonraki merci ayrımı ile acele hâllerin koşulları ayrıca gözetilir.

İhbar süresi ile zamanaşımı aynı değildir

TBK m. 231, satıcı daha uzun süre üstlenmedikçe ayıptan sorumluluk davalarında devrin üzerinden iki yıllık süre düzenler. Süresinde bildirilen ayıptan doğan def’i hakkı ve ağır kusurlu satıcının bu süreden yararlanamaması aynı maddede ayrıca düzenlenmiştir. Bu süre, TTK m. 23 veya TBK m. 223 kapsamındaki zamanında ihbarın yerine geçmez.

Görüşmelerin veya analizlerin sürmesi, bütün sürelerin kendiliğinden durduğu anlamına gelmez. Sözleşmede ayrıca bildirim veya garanti hükümleri varsa bunların kapsamı ve geçerliliği incelenir. Talebin ayıp hakkı, genel tazminat veya başka ilişkiye dayanması dosyada açık tutulmalıdır. Her kalemin doğru hukuki sebebe ve ilgili teslim tarihine bağlanması, başvurunun temelidir.

Sık sorulan sorular

Yakıt tesliminden sonra makine bozulduysa satıcı kesin sorumlu mu?

Zaman sırası tek başına yeterli değildir. Yakıtın ayıbı, ilgili teslimle numune bağlantısı ve bu ayıbın makinedeki hasara etkisi teknik delillerle gösterilmelidir. Önceki arızalar ve diğer nedenler de incelenir.

Satıcı ayıbı bilmediğini söylerse haklar sona erer mi?

TBK m. 219 satıcının ayıpları bilmese bile sorumlu olduğunu düzenler. Bununla birlikte talep edilen diğer zararların koşulları ve ispatı ayrıca değerlendirilir. Ayıp hakkı ile her tazminat kaleminin rejimi aynı değildir.

Tanktan alınan her numune teslim edilen yakıtı kanıtlar mı?

Hayır. Önceki yakıt, karışım ve tank koşulları araştırılır. Numunenin alındığı yer, zaman, mühür ve teslim zinciri belgelenmelidir. Kaynağı gösterilmeyen analiz belirli teslim için kesin sonuç sağlamaz.

Ticari yakıt satışında ayıp ihbarı kaç gündür?

TTK m. 23/1-c kapsamında teslimde açık ayıp iki gün içinde; olağan incelemeyle belirlenebilen ayıp teslimden itibaren sekiz günlük inceleme ve bildirim süresinde ihbar edilir. Gizli ayıpta TBK m. 223/2 gereği öğrenilince hemen bildirim yapılır.

Laboratuvar raporu bitene kadar hiçbir bildirim yapmadan beklenir mi?

Bilinen ayıp belirtileri zamanında bildirilmelidir. Kesinleşmemiş teknik neden açıkça ayrılarak teslim, belirti ve mevcut veriler satıcıya iletilir. Raporun sonradan tamamlanması ihbar yükümlülüğünü kendiliğinden ertelemez.

Ayıplı yakıtta bütün satış bedeli mutlaka iade edilir mi?

TBK m. 227’deki seçimlik haklar ve koşullar değerlendirilir. Dönme, bedel indirimi, imkân varsa değiştirme ve aşırı masraf gerektirmeyen giderim farklı sonuçlardır. Yakıtın kalan ve tüketilmiş kısmı ayrıca belirlenir.

Satıcının yeni yakıt vermesi makine zararını da kapatır mı?

Tek başına kapatmaz. TBK m. 227, satıcının seçimlik hakkın kullanımını önleyebilmesi için ayıpsız benzeri hemen vermesinin yanında alıcının zararının tamamını gidermesini arar. Çözümün kapsamı yazılı olarak belirlenmelidir.

Sözleşmedeki sorumsuzluk kaydı ağır kusuru kapsar mı?

TBK m. 221 uyarınca ayıplı devirde ağır kusurlu satıcının sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan anlaşma kesin hükümsüzdür. Ağır kusurun somut dayanakları gösterilmelidir; yalnız ayıp bulunması bütün koşulları otomatik kanıtlamaz.

Yakıt temizlenmeden delil tespiti istenebilir mi?

HMK m. 400’deki hukuki yarar koşulları varsa istenir. Numunenin kaynağı, tankın durumu, hasar ve teknik bağlantı belirli sorularla incelemeye sunulur. Delil tespiti tek başına ödeme hükmü değildir.

İki yıllık zamanaşımı içinde istediğim zaman ihbar yapabilir miyim?

Hayır. TBK m. 231’deki dava zamanaşımı ile TTK m. 23 ve TBK m. 223’teki inceleme ve ihbar yükümlülükleri ayrıdır. Daha uzun garanti ve ağır kusur gibi özel durumlar kendi şartlarıyla ayrıca değerlendirilir.

Mersin ve İstanbul bağlantılı yakıt hasarı dosyaları

Liman teslimi ile arızanın fark edildiği yer farklıysa, numune ve makine kayıtlarının aynı yakıt partisine bağlanması daha da önem kazanır. İstanbul veya Mersin’de yürütülecek hukuki incelemeye sipariş şartnamesi, teslim formu, mühürlü numune kayıtları, laboratuvar sonuçları ve makine günlüğü birlikte sunulmalıdır. Geminin sonraki limana hareketi delilin yerini değiştirdiği için, tespit ihtiyacı teknik işlem takvimiyle birlikte değerlendirilir. Şehir adı tek başına uygulanacak hukuku veya mahkemeyi belirlemez.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — resmî güncel UYAP metni: [‘112’, ‘219’, ‘221’, ‘223’, ‘225’, ‘227’, ‘229’, ‘231’, ’52’, ‘114’]
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — resmî güncel UYAP metni: [’18/3′, ’23/1-c’, ‘1135’]
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — resmî güncel UYAP metni: [‘400’, ‘401’, ‘402’, ‘403’]

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →