Gemiye Verilen Yakıtın Bedeli Ödenmezse Kime Başvurulur?

Gemiye yakıt teslim edilmesi, bedelden her durumda gemi malikinin sorumlu olduğunu göstermez. Yakıt alacağında önce satış sözleşmesinin alıcısı, varsa temsil ilişkisi ve kaptanın kanuni yetkisi belirlenir. TBK m. 207 alıcının bedel ödeme borcunu; TTK m. 1103–1109 ise kaptanın işlemlerinin donatana etkisini düzenler.

Yakıt tedarikinden doğan istem TTK m. 1352/1-l kapsamında deniz alacağıdır. Ancak bu nitelik, aynı geminin koşulsuz haczedileceği veya alacağın kendiliğinden gemi alacaklısı hakkı kazanacağı anlamına gelmez. Tahsil dosyası, borçlu tespiti ile gemi üzerinde geçici güvence şartlarını ayrı incelemelidir. Aşağıdaki değerlendirme Türk hukukunun uygulandığı sözleşme ve Türkiye’deki koruma talepleri bakımındandır.

Yakıt siparişindeki şirketler neden ayrı yazılmalıdır?

Bunker tedarikinde gemi maliki, gemiyi işleten şirket, zaman çarteri tarafı, yakıt satıcısı, fiziksel teslimi yapan işletme ve yerel acente aynı kişi olmak zorunda değildir. Bir işletmenin yakıtı fiilen gemiye aktarması, doğrudan malik ile satış sözleşmesi kurduğunu tek başına kanıtlamaz. Kendi adına satın alan bir aracı varsa, tedarikçinin alacağının borçlusu sözleşme zincirinde ayrıca belirlenir.

TBK m. 207, satışta satıcının zilyetlik ve mülkiyeti devretmesini, alıcının ise bedel ödemesini düzenler. Bu nedenle tahsil incelemesinin ilk sorusu, satın alma taahhüdünü kimin verdiğidir. Sipariş e-postasının gönderen adresi, kabul yazısı, fiyat mutabakatı, sipariş numarası ve faturanın muhatabı birlikte okunmalıdır. Geminin adı, alıcı şirketin ticaret unvanı yerine geçmez.

Fiziksel tedarikçi ile sözleşmesel satıcı farklıysa, her ilişki için ayrı belge seti hazırlanır. Aracı şirketin kendi müşterisinden tahsil edememesiyle tedarikçiye borçlu olmaması aynı savunma değildir. Buna karşılık aracı yalnızca başkası adına temsilci olarak hareket etmişse, temsilin açıklanma biçimi ve yetkisi incelenir. Dosya, şirketler arasındaki zinciri tek bir borçlu adı altında eritmemelidir.

Gemi maliki, donatan ve kiracı aynı kişi mi?

TTK m. 1061, gemisini menfaat sağlamak amacıyla suda kullanan maliki donatan olarak tanımlar. Aynı madde, kendisine ait olmayan gemiyi kendi adına bizzat veya kaptan aracılığıyla bu amaçla kullanan kişiyi de üçüncü kişilerle ilişkilerinde donatan sayar. Dolayısıyla sicilde malik yazan şirket ile somut işletme ilişkisindeki donatanın aynı kişi olduğu baştan kabul edilmez.

Yakıtın belirli geminin işletilmesinde kullanılması, bütün malik, kiracı ve yönetim şirketlerinin birlikte borçlandığı anlamına gelmez. Her kişi için sözleşme, temsil, üstlenme veya başka hukuki dayanak gösterilmelidir. Sicil kaydı maliki belirlemede; çarter sözleşmesi işletme düzenini anlamada; sipariş ve kabul yazısı ise belirli yakıt işleminin tarafını belirlemede işlev görür.

Gemi adı veya bayrağı değişmişse, teslim belgesindeki gemi ile inceleme tarihindeki geminin aynı olduğu güvenilir sicil ve kimlik bilgileriyle doğrulanmalıdır. Ticari filo markasının aynı olması, bütün gemilerin aynı tüzel kişiye ait olduğunu kanıtlamaz. Tahsil dosyasında şirket unvanı, gemi kimliği ve teslim dönemi birbirine bağlanmalıdır.

Siparişi acente veya yönetim şirketi verdiyse

TBK m. 40, yetkili temsilcinin başka kişi adına ve hesabına yaptığı işlemin sonuçlarının temsil olunanı bağlamasını düzenler. Temsil sıfatının açıklanmadığı hâller için aynı maddede ayrı kurallar vardır. Bu sebeple siparişin altında acente unvanı bulunması, acentenin mutlaka kendi adına alıcı olduğu veya hiçbir durumda borçlu olmadığı şeklinde tek sonuç doğurmaz.

Yazışmada kimin adına hareket edildiği, yetkinin kapsamı ve tedarikçinin temsil ilişkisini nasıl gördüğü incelenir. Teklifin hangi şirketçe kabul edildiği ve ödeme yükümlülüğünün nasıl ifade edildiği önemlidir. Sırf liman operasyonunu koordine eden kişinin teslim saatini bildirmesi, yakıt bedelini şahsen üstlenmesiyle aynı işlem değildir.

Yetkisiz temsil iddiasında TBK m. 46 uyarınca işlemin temsil olunanı bağlaması, onun onamasına bağlıdır. Sonradan gelen yazışma, ödeme veya hesap mutabakatının hangi işlemi onadığı somutlaştırılmalıdır. Bir şirketin gemiyle ticari ilişkisi bulunması, onun adına verilen her siparişin onandığı anlamına gelmez. Bu inceleme, alacağın yanlış kişiye yöneltilmesini önler.

Kaptanın imzası yakıt borcunu kime bağlar?

Kaptanın yetkisi incelenirken geminin bağlama limanında bulunup bulunmadığı önemlidir. TTK m. 1103’e göre gemi bağlama limanındayken kaptanın işlemleri, ayrıca özel yetki veya başka özel borçlandırıcı sebep bulunmadıkça donatanı bağlamaz. Geminin herhangi bir limanda bulunmasıyla bağlama limanında olması aynı değildir. Sicil ve işletme kayıtları üzerinden doğru yer belirlenir.

TTK m. 1104, gemi bağlama limanı dışındayken kaptana bu sıfatla yakıt ve diğer sayılan ihtiyaçlar için donatan adına işlem yapma yetkisi tanır. Veresiye mal ve kredi işlemlerinde m. 1105’in gemiyi koruma veya yolculuk için zorunluluk ve gerekli miktar şartları ayrıca gözetilir. Bu nedenle bütün vadeli yakıt siparişleri için yetkiyi yalnız bir genel cümleyle kabul etmek yeterli değildir.

TTK m. 1109, kaptanın kanuni yetkileri içinde yaptığı işlemlerin donatanı borçlandırmasını düzenler. Kaptan, ifayı ayrıca üstlenmedikçe veya yetkisini aşmadıkça sırf işlemi yaptığı için şahsen borç altına girmez. Teslim fişindeki kaptan imzasının teslimi doğrulaması ile belirli bir şirket adına satın alma işlemi yapılması dosyada ayrı incelenir. Ayrıntılı sınırlar kaptanın donatanı temsil yetkisi yazısında açıklanmıştır.

Yakıt teslim belgesi hangi olguları kanıtlar?

Teslim belgesi; hangi gemiye, hangi tarihte, hangi ürün ve miktarın aktarıldığını ortaya koymak için temel kayıttır. Ancak belgenin bütün sözleşme şartlarını içerdiği varsayılmamalıdır. Miktar kabulü, ürün tanımı, numune bilgisi, fiyat anlaşması ve ödeme vadesi ayrı metinlerde bulunabilir. Tahsil dosyası bu metinler arasındaki ilişkiyi açıklamalıdır.

Belgede çekince veya yalnız teslim alındığını belirten kayıt varsa tam metni korunmalıdır. İmza altındaki sıfat, kaşe, ekli ölçüm formu ve tarafların teslim sonrası yazışmaları birlikte değerlendirilir. Sadece imzanın bulunduğu alt bölümün görüntüsüyle yetinmek, belgenin kapsamını eksik gösterir. Fiziksel teslimin ispatı ile borcun miktarının ve muhatabının ispatı farklı başlıklardır.

Birden çok gemiye yapılan toplu satışlarda her teslimin faturayla eşleştirilmesi gerekir. Toplam hesap ekstresindeki bütün borç, tek gemiye verilmiş yakıt gibi sunulamaz. Önceden alınan avanslar, kredi notları ve kısmi ödemeler ilgili teslimlerle ilişkilendirilir. Aynı yakıt için hem aracının hem fiziksel satıcının farklı belgelerle talepte bulunması hâlinde her alacağın ayrı hukuki kaynağı gösterilir.

Fatura, vade ve temerrüt birbirinden nasıl ayrılır?

TTK m. 21/2, faturayı alan kişinin sekiz gün içinde içeriğe itiraz etmemesinin sonucunu düzenler. Bu hüküm değerlendirilirken faturanın kime ve ne zaman ulaştığı belgelenmelidir. Faturanın hazırlanmış olması, karşı tarafa ulaşmış olmasıyla aynı değildir. Fatura içeriği ile sözleşmenin tarafı ve temsil yetkisi de tek başlık altında çözülmez.

TBK m. 117 bakımından muaccel borçta temerrüt kural olarak ihtarla gerçekleşir; ifa gününün taraflarca belirlenmiş olması gibi kanuni hâller ayrıca değerlendirilir. Ticari yakıt sözleşmesindeki vade, teslim tarihi, hesap mutabakatı ve sonradan yapılan erteleme anlaşmaları birlikte okunur. Tek taraflı olarak faturaya eklenen her vade veya faiz kaydı, baştan kararlaştırılmış sözleşme hükmü gibi sunulmamalıdır.

Tacirler arasındaki temerrüt ihtarında TTK m. 18/3’ün bildirim yolları gözetilir. İhtarda alıcı, gemi, teslim, fatura, kalan ana para ve dayanak belgeler gösterilir. Sıradan ödeme hatırlatmasıyla temerrüt ihtarının işlevi ayrılmalıdır. Vade tartışması çözülürken ödeme borcunun hangi şirkete ait olduğu sorusu geri plana bırakılmamalıdır.

Zaman çarterindeki yakıt gideri kuralı tedarikçiyi doğrudan bağlar mı?

TTK m. 1135, zaman çarterinde ticari işletmeden doğan giderlere tahsis olunanın katlanmasını düzenler ve makinenin düzenli işlemesini sağlayacak yakıt giderini özellikle belirtir. Bu hüküm çarter ilişkisindeki gider paylaşımını açıklar. Yakıt satıcısının hangi kişiyle sözleşme kurduğu sorusu ise ayrıca cevaplanmalıdır.

Tahsis edenin yakıt bedelini ödeyip tahsis olunandan geri istemesiyle tedarikçinin henüz ödenmemiş satış bedelini istemesi farklı alacaklardır. Ödenmiş yakıt giderinin zaman çarteri kapsamında iadesi bu iç ilişkiye yönelir. Tedarikçi, sırf m. 1135’te gider tahsis olunana yüklendi diye sözleşmesel alıcısını incelemeden değiştiremez.

Çarter sözleşmesindeki malikin borçlanmamasına veya belirli giderin kiracıya ait olmasına ilişkin kayıtlar, dış ilişkideki temsil ve bilgi şartlarıyla birlikte değerlendirilir. Kaptanın kanuni yetkisinin sınırlandırılmasında TTK m. 1106, sınırlamanın bilindiği kişilere karşı ileri sürülmesini düzenler. İç ilişki kaydı ile üçüncü kişiye karşı hukuki etki bu nedenle aynı kabul edilmez.

Bunker alacağı deniz alacağıdır; gemi alacaklısı hakkı ayrı konudur

TTK m. 1352/1-l, geminin işletilmesi, yönetimi, korunması veya bakımı için sağlanan yakıt dâhil eşya ve hizmetlerden doğan istemleri deniz alacağı sayar. Yakıt satışından doğan bedel talebi bu kapsam içinde incelenir. Ancak deniz alacağı olmak, bütün alacaklıların aynı öncelik sırasına sahip olması anlamına gelmez.

TTK m. 1320, gemi alacaklısı hakkını doğuran alacakları ayrı bir listeyle belirler. Salt yakıt satış bedeli, yalnız deniz alacağı olduğu için otomatik olarak bu özel hakkı kazanmaz. Gemi alacaklısı hakkı ve öncelik açıklamasındaki ayrım bu dosyada özellikle korunmalıdır. İpotek veya başka güvence varsa bunların varlığı ayrıca belgelenir.

Bu ayrımın pratik önemi, geminin el değiştirmesi ve başka alacaklıların bulunması hâlinde ortaya çıkar. Tedarikçi, deniz alacağı ifadesine dayanarak her yeni malike aynı kişisel borcu yükleyemez. Kişisel borç, ayni güvence ve gemiyi ihtiyaten haczettirme imkânı ayrı hukuki bağlantılarla incelenmelidir.

Yakıt verilen aynı gemi hangi şartla haczedilir?

TTK m. 1369/1-a bakımından, deniz alacağı doğduğunda malik olan kişinin haciz uygulanırken de borçtan sorumlu ve geminin maliki olması aranır. M.1369/1-b ise alacak doğarken kiracı olan kişinin haciz sırasında da sorumlu olmasının yanında geminin maliki olmasını gerektirir. Kiracının borcunun bulunması tek başına malike ait geminin her durumda haczedileceğini göstermez.

Gemi ipoteği veya aynı nitelikte ayni yükümlülükle güvence, mülkiyet veya zilyetlik uyuşmazlığı ve gemi alacaklısı hakkı için maddede başka dayanaklar da vardır. Somut yakıt dosyasında hangi bentten yararlanıldığı açıkça gösterilmelidir. Bütün bentleri saymak, hiçbirinin koşulunu belgelemeyen bir başvuruyu yeterli hâle getirmez.

Alacak doğduğu tarihteki malik ve işletme bilgileri ile haczin uygulanacağı tarihteki kayıtlar karşılaştırılır. Eski bir sicil örneği, güncel mülkiyetin otomatik kanıtı sayılmaz. Borçlu şirket değişmiş veya gemi devredilmişse, bu gelişmeler geçici güvence değerlendirmesinin merkezine alınmalıdır.

Borçlunun başka gemisine yönelmek mümkün mü?

TTK m. 1369/2, deniz alacağından sorumlu kişiye haciz anında ait başka gemiler için ayrıca koşullar getirir. Bu kişinin alacak doğarken kaynak geminin maliki, kiracısı, tahsis olunanı veya taşıtanı olması aranır. Hüküm, aynı ticari gruba ait görünen bütün gemilere otomatik başvuru hakkı vermez. Haciz anındaki mülkiyet ve maddede sayılan önceki sıfat birlikte gösterilir.

Bu nedenle başka gemi araştırmasında filo internet sayfasındaki marka listesiyle yetinilmemelidir. Tüzel kişi kimliği ve sicil mülkiyeti doğrulanır. Ana şirket ile iştirakin aynı ekonomik grupta bulunması, borçlu tüzel kişinin sahip olduğu gemi şartını kendiliğinden karşılamaz. Talep, gerçek sicil ve borç ilişkisi üzerinden hazırlanır.

Ödeme ve itiraz kayıtları nasıl eşleştirilir?

Alıcı kısmi ödeme yaptıysa dekonttaki referans ile ödeme açıklaması birlikte incelenir. Aynı cari hesapta farklı gemilere ait faturalar bulunması, ödemenin hangi teslimi karşıladığını önemli hâle getirir. Taraflar belirli faturaya mahsup konusunda anlaşmışsa bu yazışma saklanır. Hesap bakiyesi hazırlanırken ödeme tarihi, para birimi, ilgili fatura ve kalan miktar ayrı sütunlarda gösterilir.

Yakıtın niteliğine veya miktarına ilişkin itiraz ileri sürülmüşse, bedel alacağı hiç tartışılmıyormuş gibi başvuru yapılmamalıdır. İtirazın teslimin tamamına mı, belirli kısmına mı ilişkin olduğu açıklanır. Satıcının verdiği indirim veya kredi notu varsa hesaba işlenir. Buna karşılık teknik itirazın varlığı, bütün bağımsız teslimlerdeki ödeme borçlarını kendiliğinden ortadan kaldıran kayıt gibi kullanılamaz.

Bu tablo, bir belgenin bütün soruları tek başına cevapladığı varsayımını önler. Özellikle teslim formuna dayanarak hem borçlu, hem temsil yetkisi, hem de gemi üzerinde koruma hakkı kurmak isteyen başvuruda her bağlantı ayrıca açıklanmalıdır. Belgesiz kalan nokta, ticari ilişki hakkında genel ifadelerle tamamlanmış gibi gösterilmez.

Tahsil ve güvence dosyasında izlenecek sıra

Önce sözleşme zinciri ve alıcı belirlenir; ardından teslim, bakiye ve vade tablosu çıkarılır. Temsil veya kaptan yetkisine dayanılıyorsa ilgili belgeler ayrı eklenir. Gemi üzerinde koruma isteniyorsa TTK m. 1352 ve m. 1369 koşulları güncel sicille eşleştirilir. Ödeme istemi ile gemiyi geçici olarak tutma istemi aynı gerekçeyle geçiştirilmez.

TTK m. 1353, deniz alacağının güvence altına alınmasında geminin ihtiyati haczini düzenler; bu amaçla başka ad altında seferden men talebi kurulmaz. Usul ve tamamlayıcı süreler gemi ihtiyati haczi rehberi çerçevesinde ayrıca planlanmalıdır. Talep edilen güvence, teslim belgeleriyle ispatlanan alacağın ve kanuni şartların yerine geçmez.

Sık sorulan sorular

Yakıtı gemiye verdim; malik her durumda borçlu mudur?

Hayır. Satış sözleşmesinin alıcısı ve varsa temsil ilişkisi belirlenir. Gemiye fiziksel teslim, tek başına malik ile sözleşme kurulduğunu göstermez. TBK m. 207 ile kaptanın kanuni yetkisine ilişkin TTK hükümleri birlikte incelenir.

Fiziksel tedarikçi aracı şirketin müşterisine doğrudan başvurabilir mi?

Doğrudan talebin sözleşme, temsil, alacak devri veya başka hukuki dayanağı gösterilmelidir. Aracının kendi adına yaptığı satın almada, yalnız yakıtın başka şirkete ait gemiye gitmesi tarafları kendiliğinden değiştirmez.

Kaptanın teslim fişini imzalaması kişisel borç doğurur mu?

TTK m. 1109/2 uyarınca kaptan ifayı ayrıca üstlenmedikçe veya kanuni yetkilerini aşmadıkça yaptığı işlemlerden şahsen borçlanmaz. Teslim imzasının kapsamı ve kaptanın hangi sıfatla hareket ettiği ayrıca incelenir.

Bağlama limanındaki kaptanın yetkisi farklı mı?

Evet. TTK m. 1103 bağlama limanında özel yetki veya başka özel borçlandırıcı sebep arar. Bağlama limanı dışındaki yakıt işlemleri m. 1104, kredi ve veresiye işlemleri ayrıca m. 1105 kapsamında değerlendirilir.

Zaman çarterinde yakıtı kiracı ödüyorsa tedarikçinin borçlusu kesinleşir mi?

TTK m. 1135 çarter tarafları arasındaki gider paylaşımını düzenler. Tedarikçinin satış sözleşmesinin tarafı ve temsil ilişkisi ayrıca belirlenir. İç gider paylaşımı ile dış ilişkideki satış borcu aynı inceleme değildir.

Bunker alacağı gemi alacaklısı hakkı verir mi?

Yakıt istemi TTK m. 1352/1-l kapsamında deniz alacağıdır. Salt yakıt satış bedeli bu nedenle otomatik olarak m. 1320’deki gemi alacaklısı hakkını kazanmaz. Varsa başka ayni güvence ayrıca incelenir.

Kiracının yakıt borcu için malikin gemisi her durumda haczedilir mi?

Hayır. TTK m. 1369/1-b, alacak doğarken kiracı olan borçlunun haciz sırasında geminin maliki olmasını da arar. Maddenin başka bir bendine dayanılıyorsa o bendin şartları ayrıca gösterilmelidir.

Aynı filodaki başka gemiye başvurmak yeterli mi?

Filo veya grup markası yeterli değildir. TTK m. 1369/2 bakımından haciz anında geminin sorumlu kişiye ait olması ve bu kişinin alacak doğarken maddede sayılan sıfatlardan birini taşıması gerekir.

Faturaya itiraz edilmemesi teslim ve taraf sorunlarını bütünüyle çözer mi?

TTK m. 21/2 fatura içeriğine sekiz gün içinde itiraz edilmemesinin sonucunu düzenler. Faturanın ulaşması, sözleşme zinciri, temsil yetkisi ve gerçek teslim ayrıca dosyada gösterilmelidir.

Gemiye seferden men tedbiri istenebilir mi?

Deniz alacağını güvenceye almak için TTK m. 1353 uyarınca geminin ihtiyati haczi sistemi kullanılır. Aynı amaçla ihtiyati tedbir veya başka ad altında seferden men talebi kurulamaz.

Mersin ve İstanbul liman bağlantılı yakıt alacaklarında belgeler

Mersin veya İstanbul bağlantılı yakıt tesliminde siparişin başka ülkedeki aracıdan gelmesi, fiziksel tedarikçinin yerel olması ve geminin farklı sicilde bulunması mümkündür. İncelemede teslim yeri tek başına borçluyu belirlemez. Sipariş kabulü, yakıt teslim belgesi, şirket unvanları, kaptanın sıfatı ve güncel gemi kayıtları birlikte sunulmalıdır. Geminin limanda bulunması geçici koruma bakımından önem taşır; fakat TTK m. 1369’daki sorumlu kişi ve mülkiyet bağını belgelemekten vazgeçilemez.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — resmî güncel UYAP metni: [’18/3′, ’21’, ‘1061’, ‘1103’, ‘1104’, ‘1105’, ‘1106’, ‘1109’, ‘1135’, ‘1320’, ‘1352’, ‘1353’, ‘1369’]
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — resmî güncel UYAP metni: [’40’, ’46’, ‘117’, ‘207’]

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →