Makine Teslim Edildi, Teknik Belgeler Verilmedi: Şema, Bakım ve Devreye Alma Dosyası

Makinenin fabrikaya getirilmesi, sözleşmede üstlenilen bütün belge borçlarının yerine getirildiğini göstermez. Elektrik şeması, devreye alma kaydı, bakım planı veya değişiklik listesi ayrıca kararlaştırılmışsa belge teslimi bağımsız biçimde denetlenmelidir. TBK m. 112 kapsamında sorumluluk için hangi belgenin verilmesi gerektiği, eksikliğin kullanıma etkisi, zarar ve nedensellik bağı kurulmalıdır.

Üreticinin yetkili kuruluşa sunmak üzere sakladığı teknik dosya ile kullanıcıya verilecek talimatlar aynı değildir. Alıcı bütün tasarım arşivini kendiliğinden kazanmaz; buna karşılık zorunlu güvenlik bilgisi ve sözleşmede açıkça vaat edilen belgeler de “ticari sır” açıklamasıyla topluca teslim dışı bırakılamaz.

Önce üç belge grubunu birbirinden ayırın

Uyuşmazlığın ilk adımı istenen dosyanın işlevini belirlemektir. Kullanıcının güvenli montaj, işletme ve bakım için ihtiyaç duyduğu talimatlar bir gruptur. Tarafların ayrıca kararlaştırdığı ayrıntılı uygulama çizimleri, kabul ölçümleri ve yedek parça listeleri ikinci gruptur. Üreticinin mevzuat gereği düzenleyip muhafaza ettiği uygunluk değerlendirme teknik dosyası ise farklı bir hukuki işleve sahiptir.

7223 sayılı Kanun m. 7/1-b ve c, mevzuatın gerektirdiği hâllerde teknik dosya düzenlenmesini ve dosyanın korunmasını düzenler. Aynı maddenin g ve ğ bentleri, risklerden sakınma bilgisini ve montaj, kullanım, bakım talimatları ile güvenlik kurallarının Türkçe olmasını ele alır. Bu hükümler okunurken imalatçının bütün şirket içi mühendislik arşivini her alıcıya verme borcu çıkarılamaz.

Belge listesinin doğru kurulması talebi güçlendirir. “Bütün teknik dosyayı gönderin” şeklindeki toplu istek yerine hangi makineye ilişkin hangi revizyonun, hangi sözleşme maddesi veya teknik düzenleme nedeniyle istendiği yazılır. Genel Türkçe talimat yükümlülüğünün kapsamı 7223 m. 7 ve kullanım bilgileri yazısında ayrıca açıklanmıştır; burada ticari teslim uyuşmazlığının hesabı incelenmektedir.

Sözleşmedeki belge listesi nasıl okunur?

Teklif, teknik şartname, sipariş onayı ve ekleri birlikte incelenir. “Dokümantasyon dâhil” ibaresinin hangi içerik ve formatı kapsadığı TBK m. 19 uyarınca tarafların gerçek ortak iradesiyle belirlenir. Alıcının istediği dosyanın sözleşmeye kabul edilip edilmediği gösterilmelidir. Tek tarafın satın alma formuna sonradan eklediği belge, diğer tarafın onu kabul ettiği açıklanmadan ortak taahhüt sayılmaz.

Belgenin teslim zamanı da içeriği kadar önemlidir. Kurulumdan önce gerekli bağlantı şemasıyla kurulumdan sonra oluşacak fiilî uygulama kaydı aynı tarihte hazırlanmaz. Sözleşme geçici ve son sürümü ayırmışsa bunların teslim tarihleri ayrı takip edilir. Geçici çizimin verilmesi, son sürüm borcunu; son sürümün hazırlanması da önceden gerekli güvenlik bilgisindeki eksikliği kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Dosya biçimi açıkça kararlaştırılmalıdır. Okunabilir bir çıktı, düzenlenebilir proje dosyası ve üreticiye ait tasarımın kullanım yetkisi aynı edim değildir. Düzenlenebilir format açıkça üstlenilmişse yalnız görüntü dosyası verilmesi buna uygunluk yönünden incelenir. Böyle bir taahhüt yoksa alıcı bütün kaynak dosyaları sırf makinenin bedelini ödediği gerekçesiyle sınırsız biçimde talep edemez.

Elektrik şeması gerçekten teslim edilen makineye mi ait?

Aynı model adıyla verilen makinelerin sonradan yapılan değişiklikleri farklılaşabilir. Belge incelemesinde seri numarası, revizyon tarihi, pano işaretleri ve teslim kapsamındaki ekipman eşleştirilir. Standart katalog sayfası, alıcıya özel değiştirilmiş bağlantıların son durumunu her zaman göstermez. İtiraz genel bir “belgeler yanlış” ifadesi yerine hangi bağlantı veya parçanın hangi belgede karşılıksız kaldığını açıklamalıdır.

Kurulum sırasında taşınan sensör, değiştirilen kontrol elemanı veya eklenen yardımcı sistem varsa bunların kimin işi olduğu belirlenir. Satıcının yaptığı değişiklikle alıcının daha sonra bağımsız servise yaptırdığı değişiklik aynı sorumluluk alanında değildir. Sonraki müdahalelerin tarihi bilinmeden bütün uyumsuzluğu ilk teslim belgesine yüklemek isabetli olmaz. Her revizyon kendi işlem kaydıyla bağlanmalıdır.

Bu inceleme, teknik açıdan yetkin kişinin fiilî kurulumla belgeyi karşılaştırmasını gerektirir. Hukuki talepte güvenlik sisteminin devre dışı bırakılması veya şemanın tahminle tamamlanması önerilmez. Gerekli kayıt bulunmadığı için belirli işlemin yapılamadığı açıklanır; üreticiden doğrulanmış son sürüm istenir. Teknik doğrulama ile uyuşmazlığın hukuki sonucuna karar verme görevleri ayrı tutulur.

Belge teslim çizelgesinde hangi bilgiler bulunmalı?

Dosyalar tek tek adlandırılmalı ve teslim edilmiş olanlarla henüz hazırlanması gerekenler ayrılmalıdır. Aynı belgenin farklı e-postalarda farklı adlarla gönderilmesi çift teslim görüntüsü yaratabilir. Dosya adından bağımsız revizyon numarası, tarih ve içerik bağlantısı tutulduğunda gerçek eksik belirlenir. Çizelge, tarafların teknik ve hukuki incelemede ortak referansı olur.

Karşı taraf belgeyi verdiğini söylüyorsa gönderim kaydının yanı sıra içeriğin de kontrolü gerekir. Boş arşiv, açılmayan dosya veya yanlış sürüm bağlantısı salt gönderim tarihiyle uygun ifaya dönüşmez. Buna karşılık dosya doğru kişiye sözleşmeye uygun biçimde ulaştırılmışsa şirketin iç paylaşım eksikliği otomatik olarak satıcıya yüklenemez.

Portal bağlantısı veya e-posta teslim sayılır mı?

Elektronik teslimin değerlendirilmesinde sözleşmede kabul edilen yöntem, dosyanın erişilebilirliği ve alıcının onu kullanabilmesi esas alınır. E-postadaki bağlantının açılıp açılmadığı, yetkinin hangi şirkete tanımlandığı ve bağlantının hangi sürümü gösterdiği kaydedilir. Yalnız satıcının kendi ekranında erişilebilir olması, alıcının dosyayı teslim aldığı anlamına gelmez. Şifre veya yetki hatası somut olarak bildirilmelidir.

Belge yalnız çevrim içi ortamda tutulacaksa erişimin süresi ve hizmetin sona ermesindeki durum açıklaştırılır. Satıcının sistemi kapatmasıyla bakım belgesine ulaşamama, ilk teslim eksikliğinden ayrı bir sonraki ihlal oluşturur. Alıcının sözleşmeye uygun dosyayı indirip saklaması bekleniyorsa bu imkânın gerçekten verildiği araştırılır. Sürekli erişim taahhüdü ile bir defalık dosya teslimi aynı borç değildir.

HMK m. 199 elektronik verileri belge kapsamında düzenler. Gönderim kayıtları, erişim hataları ve sürüm değişiklikleri HMK m. 194 uyarınca somut vakıayla ilişkilendirilir. Daha sonra alınmış ekran görüntüsünün önceki tarihteki erişimi tek başına göstermediği gözetilir. Dosyanın değiştirildiği iddiasında önceki kopya ve değişiklik izi korunmalıdır.

Belge eksikliği satış ayıbı mı, eksik ifa mı?

Standart makine satışı ile işletmeye özel tasarım, kurulum ve sonuç teslimi aynı sözleşme modeli değildir. Satışta TBK m. 219 ve devamındaki ayıp hükümleri; eser ilişkisinde TBK m. 470 ve devamı değerlendirilir. Belge eksikliğinin ürünün kullanılabilirliği veya kararlaştırılmış niteliği üzerindeki etkisi açıklanmalıdır. Ayrı bir belge verme borcunun hiç ifa edilmemesi de genel borca aykırılık yönünden incelenir.

Bu ayrım yalnız başlıktan yapılmaz. Makine çalışıyor olsa da güvenli bakım için gerekli ve üstlenilmiş belge bulunmayabilir. Tersine kullanım için yeterli bütün bilgiler verildiği hâlde sözleşmede yer almayan ilave tasarım arşivi istenebilir. İlk durumda ifa kapsamı ve eksikliğin etkisi, ikinci durumda talebin hukuki dayanağı araştırılır. Her eksik dosya bütün makineyi geri verme hakkını kendiliğinden doğurmaz.

Satışta TBK m. 227, eserde m. 475 seçimlik hakların şartlarını belirler. Onarım niteliğindeki tamamlama, bedel indirimi veya sözleşmeden dönme kendi koşullarıyla ele alınır. Belgeler kısa sürede ve uygun biçimde tamamlanabiliyorsa bu olgu seçilen hakkın değerlendirilmesinde önemlidir. Borcun hiç yerine getirilmemesi ile ayıplı sonuç teslimi arasındaki nitelendirme gerekçeli yapılmalıdır.

Teslim tutanağı imzalanmışsa belge talebi sona erer mi?

Tutanağın hangi teslimi kapsadığı belirlenmelidir. Yalnız fiziksel makinenin fabrikaya girdiğini gösteren irsaliye, listelenmemiş bütün teknik belgelerin de teslim edildiğini kendiliğinden kanıtlamaz. “Belgeler eksiksiz alındı” açıklaması varsa bunun kapsamı ve gerçek teslim kayıtları incelenir. İmza yetkisi, ek dosya listesi ve tutanağa işlenen çekince bu nedenle önem taşır.

Eser ilişkisinde TBK m. 474 inceleme ve bildirim; m. 477 kabul ve gizli ayıp düzenini içerir. Satışta TBK m. 223; tacirler arasındaki ticari satışta ayrıca TTK m. 23/1-c uygulanır. TTK’daki iki ve sekiz günlük düzen, her makine kurulum sözleşmesine ayrım yapılmadan taşınmaz. Hangi sözleşme türünün hangi bildirim yükünü doğurduğu önce belirlenir.

Belgenin hiç alınmaması ile alınan belgenin sonradan fark edilen yanlışlığı aynı olgu değildir. Eksik belge tutanağa açıkça yazılmalı, yanlışlık öğrenildiğinde uygun rejimde gecikmeden bildirilmelidir. Kabulün kapsamı hakkında teslim tutanağı ve eser ayıbı incelemesi bağlantılıdır. Sözleşme borcunun sona erdiği, sadece makinenin kullanıldığı olgusundan otomatik çıkarılmaz.

Son taksit veya teminat bedeli tutulabilir mi?

Ödeme planı belge teslimini belirli taksidin şartı yapmışsa önce o şartın gerçekleşip gerçekleşmediği incelenir. İşin fiziksel kısmının tamamlanması, açıkça ayrıca kararlaştırılmış belge koşulunu kendiliğinden kaldırmaz. Buna karşılık bütün ödemenin daha önce muaccel olduğu bir sözleşmede, küçük bir belge eksikliği ileri sürülerek bütün bedelin sınırsız tutulması aynı değerlendirme değildir.

TBK m. 97, karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde ifa talebinin şartını düzenler. Bu hükme dayanılırken karşılıklı edimlerin bağlantısı, ifa sırası ve somut eksiklik açıklanır. Eser bedelinin muacceliyeti bakımından TBK m. 479 da değerlendirilir. Sözleşmede özel ödeme düzeni varsa teslim ve eser ücretinin ödenmesi ayrımı bununla birlikte okunmalıdır.

Alıcı kendi hesapladığı zarar tutarını doğrudan bütün faturadan düşürdüğünde ayrıca takas şartları tartışılır. TBK m. 139 ve 143 bakımından karşılıklı alacak, muacceliyet ve takas beyanı ayrı konulardır. Ödemenin henüz muaccel olmadığını söylemek, ödemezlik def’i ileri sürmek ve doğmuş borçla zarar alacağını takas etmek birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Belge başka mühendise hazırlatılıp bedeli istenebilir mi?

Öncelikle borçludan kararlaştırılan belge istenir; tamamlanması için teknik bakımdan elverişli süre ve açık kapsam belirlenir. Temerrüt açısından TBK m. 117, karşılıklı sözleşmede ek süre ve seçim bakımından m. 123–125 incelenir. Kanunun ek süreyi gereksiz gördüğü m. 124 hâlleri ayrıca değerlendirilir. Her ihtilaf aynı gün bütün sözleşmeyi sona erdirme hakkı doğurmaz.

Yapma borcunun başkasına gördürülmesinde TBK m. 113’teki hâkimden izin yolu göz ardı edilmemelidir. Özel bir sözleşmesel yetki veya uygulanabilir farklı kanuni yol bulunmadığında, üçüncü kişiye kesilen her fatura otomatik olarak satıcının borcu sayılmaz. Üçüncü kişinin çalışmasının gerekli kapsamı, ilk borçla ilişkisi ve yapılan gider gösterilir.

Sonradan hazırlanan çizim üreticinin ilk teknik dosyasının aynısı olarak sunulmamalıdır. Fiilî kurulumun incelenmesiyle oluşturulan belge, incelemenin sınırını ve tarihini taşır. Özgün tasarım verisine ulaşılamayan bölüm açıkça belirtilir. Alıcı ayrıca üstlenilmemiş yeni bir mühendislik geliştirmesini belge tamamlama gideri adıyla karşı tarafa yükleyemez.

Belge eksikliği nedeniyle üretim kaybı nasıl ispatlanır?

TBK m. 112 kapsamında sözleşmeye aykırılık, zarar ve nedensellik bağı gösterilir; borçlu kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat savunması yapar. Belgenin bulunmaması nedeniyle hangi işlemin hangi tarihler arasında yapılamadığı açıklanmalıdır. Fabrikanın bütün üretim düşüşü, ilgili makine ve belgeyle ilişkilendirilmeden tazminat hesabına alınamaz.

Bakımın gecikmesi, devreye almanın durması veya bağımsız teknik inceleme yapılması farklı giderlerdir. Planlanmış duruş ile eksiklik yüzünden uzayan süre ayrılır. Kaybedilen satış hasılatı doğrudan net kâr kaybı değildir; yapılmayan üretim nedeniyle tasarruf edilen giderler ve başka hatla karşılanan miktar değerlendirilir. Aynı kayıp hem bütün makine bedeli hem tam üretim zararı olarak yinelenmemelidir.

TBK m. 114/2’nin bağlantısıyla m. 50–52 zarar hesabında ve zarar görenin etkisinde dikkate alınır. Alıcının güvenli ve makul önlemle önleyebileceği artışı açıklaması gerekir. Bununla birlikte belgeleri bulunmayan sistemi güvenlik şartlarını göz ardı ederek çalıştırması beklenmez. Makul önlem ile teknik riski bilinçsizce üstlenme aynı şey değildir.

İhtar, delil tespiti ve dava dosyası

Tacirler arasındaki temerrüt, fesih ve dönme bildirimlerinde TTK m. 18/3 gözetilir. İhtarın ekine sözleşme maddesi, eksik belge çizelgesi ve önceki talepler eklenir. İstenen sonuç; belirli dosyanın teslimi, uygun sürümle değiştirilmesi veya doğmuş zararın karşılanması şeklinde açıklanır. Sözleşmeden dönme iradesi, yalnız dosya isteme e-postasıyla belirsiz bırakılmaz.

Kurulum değişecek, makine taşınacak veya dijital kayıtlar kaybolacaksa HMK m. 400 kapsamında delil tespiti değerlendirilir. İnceleme mevcut makinenin belgeyle eşleşmesini, hangi verinin bulunmadığını ve bunun teknik etkisini somutlaştırmalıdır. Bilirkişiye bütün hukuki uyuşmazlığı çözme görevi verilmez; HMK m. 266 kapsamında teknik ihtiyaç açıklanır.

TTK m. 4–5 uyarınca ticari dava ve görev, m. 5/A kapsamındaki para alacağı ve tazminat taleplerinde dava şartı arabuluculuk incelenir. Süre bakımından satış ayıbında TBK m. 231, eser ayıbında m. 478, diğer alacaklarda niteliğine göre m. 146–147 ayrımı yapılır. Uluslararası satışta uygulanacak rejim ayrıca belirlenir; CISG kapsamında belge verme borcu aynı iç hukuk hükümlerine otomatik indirgenmez.

Sık sorulan sorular

Makine fabrikaya geldiyse bütün teslim borcu tamamlanmış mıdır?

Hayır. Sözleşmede ayrıca üstlenilmiş belge borçları kendi içerik ve tarihlerine göre değerlendirilir. Fiziksel teslim, elektrik şeması veya devreye alma kaydının da teslim edildiğini tek başına göstermez.

Alıcı üreticinin bütün teknik dosyasını isteyebilir mi?

7223 m. 7’deki teknik dosya düzenleme ve saklama yükümlülüğü bütün tasarım arşivini alıcıya verme kuralı değildir. Kullanıcıya verilmesi gereken zorunlu bilgiler, teknik düzenleme ve sözleşmede üstlenilen belgeler ayrı belirlenir.

Üretici ticari sır diyerek bakım talimatını vermeyebilir mi?

Ticari sır açıklaması zorunlu kullanıcı ve güvenlik bilgisini veya açıkça üstlenilmiş belge teslimini topluca ortadan kaldırmaz. Talep edilen belgenin hukuki dayanağı, kapsamı ve teslim edilmesi gereken içerik somutlaştırılmalıdır.

Standart model şeması verilmesi yeterli midir?

Teslim edilen makineye ve sözleşme kapsamına uygunluk incelenir. Alıcıya özel değişiklikler bulunan makinede standart şemanın fiilî kurulumla eşleşmesi gerekir. Sonradan alıcının yaptırdığı müdahaleler ayrıca ayrılır.

Düzenlenebilir çizim dosyası her satışta zorunlu mudur?

Sözleşme ve uygulanabilir teknik düzenleme incelenmeden böyle bir genel sonuç çıkarılmaz. Düzenlenebilir format açıkça üstlenilmişse bunun yerine yalnız görüntü verilmesi sözleşmeye uygunluk bakımından değerlendirilir.

Portal bağlantısı açılmıyorsa belge teslim edilmiş sayılır mı?

Uygun ifa için kararlaştırılan erişimin sağlanması gerekir. Hangi kullanıcıda, hangi tarihte ve hangi hata nedeniyle erişilemediği belgelenmelidir. Satıcının kendi hesabında dosyayı görmesi alıcının erişimini tek başına kanıtlamaz.

Eksik belge için makinenin bütün bedeli tutulabilir mi?

Ödeme planı, edimlerin bağlantısı ve TBK m. 97’deki şartlar incelenir. Belge teslimine bağlı taksit ile daha önce muaccel olmuş bütün bedel aynı değildir. Her eksiklik sınırsız ödeme durdurma hakkı doğurmaz.

Belge eksikliği için mutlaka sekiz gün içinde bildirim mi gerekir?

Sekiz günlük düzen TTK m. 23 kapsamındaki ticari satışın belirli ayıp hâlleriyle ilgilidir. Eser ilişkisinde TBK m. 474 ve 477, satışta m. 223 ve ilgili özel hüküm uygulanır. Borcun türü ve eksikliğin niteliği önce belirlenir.

Başka mühendisin hazırladığı şemanın bedeli satıcıya yüklenir mi?

Üçüncü kişiye yaptırmanın hukuki dayanağı, gerekli kapsam ve gider ispatlanır. Yapma borcunda TBK m. 113’teki hâkimden izin yolu ile varsa özel sözleşmesel veya kanuni yetki ayrılır. Her yeni fatura otomatik karşı taraf borcu değildir.

Belge gelmediği için bütün ciro kaybı talep edilir mi?

TBK m. 112 uyarınca belge eksikliği ile gerçek zarar arasındaki bağ gösterilmelidir. Hangi işlemin durduğu, süre ve alternatif üretim dikkate alınır. Ciro doğrudan net kâr kaybına eşitlenmez; aynı zarar iki kez hesaplanmaz.

İstanbul ve Mersin’de makine belge dosyasının hazırlanması

İstanbul ve Mersin’deki üretim işletmeleri için sözleşme ekleri, makine seri numarası, teslim fişi ve son teknik sürüm aynı dosyada eşleştirilmelidir. Kurulum ekibinin başka şehirde bulunması, alınan belgenin hangi makineye ait olduğunu belirsiz bırakmamalıdır. Türkiye genelindeki hukuki incelemede eksik belge listesi, fiilî kurulum fotoğrafları ve erişim kayıtları birlikte değerlendirilir. Satın alma, bakım ve muhasebe birimlerinin aynı teslim tarihini farklı anlamda kullanması açıklaştırıldığında ödeme ve ifa uyuşmazlığının kapsamı daha doğru belirlenir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.19,50–52,97,112–114,117,123–125,139,143,146–147,219,223,227,231,470,474–475,477–479
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.4,5,5/A,18/3,23
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.194,199,266,400
• 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu – UYAP Mevzuat: m.7/1-b,c,g,ğ; m.9–10

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →