Telifin Mali Haklarından Vazgeçme: Resmî Senet ve İlan | FSEK 60

Eser sahibi veya mirasçıları, kanunen tanınan mali haklardan 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.60 uyarınca vazgeçebilir. Bunun için resmî senet düzenlenmesi ve vazgeçmenin Resmî Gazete’de ilan edilmesi gerekir. Ayrıca önceki tasarruflar ihlal edilmemelidir. Hukuki sonuç, ilan tarihinden başlayarak koruma süresinin bitmesindeki sonuçlarla aynı yönde doğar. Sosyal medya paylaşımı, eserin ücretsiz dağıtılması veya hak sahibinin bir süre dava açmaması bu özel işlemin yerine geçmez.

Telif alanında “haklarımı bırakıyorum” cümlesi birden fazla anlama gelebilir. Bedelsiz lisans verilmesi, belirli alacaktan vazgeçilmesi, kullanım sözleşmesinin sona erdirilmesi ve m.60 anlamında mali haklardan vazgeçme farklı işlemlerdir. Hedeflenen sonuç belirlenmeden bir metin hazırlanması, hak sahibinin düşündüğünden daha farklı hukuki tartışmalar yaratır. m.60, yalnız seçilen kullanıcıya izin verme değil, kanunun belirlediği özel şekil ve ilanla sonuç doğuran vazgeçme rejimidir.

Vazgeçmenin konusu mali haklardır

FSEK m.60 açıkça mali haklardan söz eder. İşleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim gibi ekonomik kullanım hakları bu alanın konusudur. Eser sahibinin adı ve eserle kişisel bağına ilişkin manevi haklar aynı işlemle sınırsız biçimde ortadan kaldırılmış kabul edilemez. “Telif” kelimesinin günlük dilde bütün haklar için kullanılması bu kanuni ayrımı değiştirmez.

İşlem hazırlanırken hangi eserin ve hangi hukuki yetkinin hedeflendiği açık gösterilmelidir. Yalnız dosyanın maddi mülkiyetini veya kopyasını teslim etmek mali haklardan vazgeçme anlamına gelmez. Eseri herkesin erişimine açmak da m.60’ın özel koşullarını kendiliğinden tamamlamaz. Kullanımın ücretsiz olmasıyla mali hakkın kanuni yöntemle bırakılması birbirinden ayrılmalıdır.

Kimler m.60’a göre vazgeçebilir?

Hüküm, eser sahibini ve mirasçılarını sayar. İşlemi yapan kişinin bu sıfatını ortaya koyması gerekir. Bir yayınevinin, galerinin, platformun veya eseri elinde bulunduran kişinin kendisini hak sahibi olarak tanıtması, m.60 bakımından yetkisinin bulunduğunu tek başına göstermez. Eseri meydana getiren kişi, mali hakkı kullanmaya yetkili kişi ve fiziksel nüshanın maliki farklı olabilir.

Önce eser sahipliği ve varsa miras yoluyla geçiş belirlenir. FSEK m.63 mali hakların miras yoluyla intikalini düzenler. Ancak mirasçılık belgesiyle eserin gerçekten terekeye dahil olan hak kapsamı da birlikte değerlendirilmelidir. Önceden yapılmış devirler, ruhsatlar ve diğer tasarruflar bilinmeden yalnız mirasçının adına bakılarak bütün mali hakların serbestçe bırakılabileceği sonucuna varılmamalıdır.

Birden fazla mirasçı varsa

Mirasçılar arasında paylaşma yapılmamışsa Türk Medenî Kanunu m.640 miras ortaklığını ve birlikte tasarrufu düzenler. Sözleşme veya kanundan doğan temsil ve yönetim yetkileri saklıdır. Bu nedenle bir mirasçının kendi başına açıklama yapması, terekedeki bütün mali haklardan vazgeçildiğini her durumda göstermez. Yetki ve ortak karar düzeni incelenmelidir.

FSEK m.65 de mali hakların bulunduğu terekede temsilcinin işlemleri için mirasçı kararına ilişkin özel düzenleme içerir. Temsilci atanmış olması, her türlü mali hak tasarrufunun sınırsız biçimde yapılabileceği anlamına gelmez. Güncel mirasçılık, paylaşma ve temsil belgeleri birlikte okunur. Vazgeçme gibi sonucu geniş olan bir işlemde hangi kişinin hangi sıfatla irade açıkladığı belirgin olmalıdır.

Önceki tasarrufların korunması

m.60’ın açık koşullarından biri, önceden yapılmış tasarrufların ihlal edilmemesidir. Hak sahibi daha önce bir mali hakkı devretmiş veya belirli kullanımlara izin vermişse, bu ilişkiler değerlendirilmeden vazgeçme işlemi kurulamaz. Önceki sözleşmeleri yok sayarak “artık herkes serbestçe kullanabilir” demek, kanunun koruduğu sınırı ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle işlem öncesinde hak envanteri çıkarılmalıdır. Hangi eser için, kime, hangi mali hak, ne süre ve kapsamla verilmiştir? Sözleşmenin devam edip etmediği, sona erme veya geri dönüş koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediği kontrol edilir. Sözleşmenin eski tarihli olması onun artık etkisiz olduğunu göstermez. Önceki tasarrufun kapsamı, yeni işlemdeki iradeden önce belirlenmelidir.

Münhasır lisansın varlığı ayrıca incelenir

Bir mali hak üzerinde münhasır kullanım ilişkisi bulunması, önceki tasarruf denetiminin önemini artırır. Vazgeçme metniyle bu ilişkinin ekonomik ve hukuki alanına müdahale edilip edilmediği değerlendirilir. Hak sahibinin tek taraflı olarak aldığı paylaşım kararı, lisans alanın mevcut haklarını kendiliğinden ortadan kaldıran genel bir yetki değildir.

Aynı şekilde basit ruhsatın bulunduğu durumlarda da sözleşme okunmalıdır. Lisans türü, süre, yer ve verilen haklar farklı sonuçlar doğurabilir. İşlem, bütün sözleşmelerin aynı nitelikte olduğu varsayımıyla hazırlanmaz. Önceki tasarrufların ihlal edilmemesi şartı yalnız belge listesine yazılacak bir ifade değil, her ilgili ilişki bakımından yapılacak somut hukuki incelemedir.

Resmî senet şartı

FSEK m.60, sıradan bir irade açıklamasıyla yetinmez; resmî senet düzenlenmesini ister. Bu nedenle bir e-posta, internet duyurusu veya tarafların kendi aralarında yazdığı belge, sırf imzalı olduğu için m.60’ın özel şekil koşulunu karşılamış sayılmamalıdır. İşlemin kanunun aradığı resmî biçimde kurulması gerekir.

Resmî senette işlem yapanın sıfatı, ilgili eser ve vazgeçme iradesi anlaşılır biçimde belirlenmelidir. Önceden verilmiş hakların durumu da işlem hazırlanırken incelenir. Eser listesinde benzer adlar veya farklı sürümler varsa bunlar ayrıştırılır. Senedin şeklen hazırlanması, hiç sahip olunmayan hakların bırakılabileceği veya önceki tasarrufların ihlal edilebileceği anlamına gelmez. Şekil ile maddi yetki birlikte bulunmalıdır.

Resmî Gazete ilanı ayrıca gerekir

m.60, resmî senet yanında vazgeçmenin Resmî Gazete’de ilanını da öngörür. Bunlar birbirinin alternatifi değildir. Yalnız resmî senet hazırlanması veya yalnız bir internet sitesinde duyuru yapılması, iki koşulun tamamlandığını göstermez. Kanunun kullandığı ilan mecrası belirgindir; sıradan haber yayımı veya sosyal medya duyurusu bunun yerine geçirilmemelidir.

İlan işlemi tamamlandığında yayımlanan metnin hangi senet ve eserlerle ilgili olduğu kontrol edilir. İsim, eser adı ve kapsam bilgilerindeki farklılıklar giderilmeden sonuç hakkında geniş açıklama yapılmamalıdır. Hukuki dayanak belgesi ile kamusal ilan aynı işlemi tanımlamalıdır. İlanın tarih ve sayısı, sonradan kullanım yapacak kişilerin de denetleyebileceği temel kayıttır.

Hangi tarihte sonuç doğar?

FSEK m.60’ın ikinci fıkrası, vazgeçmenin ilan tarihinden başlayarak sonuç doğuracağını belirtir. Senedin imzalandığı gün, taslağın hazırlandığı gün veya eserin ilk ücretsiz paylaşıldığı gün bu tarihin yerine geçmez. İlanla doğan sonuç açıkça ayrılmalıdır. Tarafların işlemi daha önce planlamış olması, kanuni etki başlangıcını kendiliğinden geriye götürmez.

Bu ayrım özellikle farklı tarihlerde gerçekleşen kullanımların değerlendirilmesinde önemlidir. İlan öncesi ve sonrası fiiller aynı hukuki temele dayanıyor kabul edilmemelidir. m.60’a dayanmak isteyen kişi, ilgili esere ilişkin ilanı ve kullanım tarihini karşılaştırmalıdır. İlan belgesi bulunmadan yalnız hak sahibinin genel açıklamasına dayanılarak geçmiş bütün kullanımların serbest olduğu söylenemez.

Koruma süresinin bitmesiyle benzer sonuç

m.60, ilan tarihinden itibaren koruma süresinin bitmesi halindeki hukuki sonuçların doğacağını düzenler. FSEK m.26, mali hakların süreli olduğunu ve maddede saklı tutulan özel haller dışında koruma sonrasında yararlanma imkanını açıklar. Böylece vazgeçme, doğal koruma süresinin dolmasını beklemeden kanunun belirlediği sonucu doğurur. Ancak işlemin kapsamı ve önceki tasarruf koşulu yine korunur.

Normal sürenin hesaplanması telif hakkının koruma süresi yazısının konusudur. m.60 işlemi için süre hesabıyla ilan tarihi birbirine karıştırılmamalıdır. Bir eserin çok eski olması veya internette yaygın bulunması, geçerli vazgeçme ilanı yapıldığının kanıtı değildir. Serbestliğin hangi hukuki nedenden kaynaklandığı açıkça belirlenmelidir.

Bedelsiz lisans neden farklıdır?

FSEK m.48, mali hakların karşılıklı veya karşılıksız devrine ve yalnız kullanım yetkisi verilmesine imkan tanır. Bu nedenle hak sahibi belirli kişilere ücret almadan lisans verebilir. Böyle bir anlaşma, m.60’taki bütün özel şekil ve ilan rejimiyle aynı işlem değildir. Bedelin sıfır olması, lisansın konusu, süresi ve kullanım şartlarını ortadan kaldırmaz.

Ücretsiz paylaşımda da hangi hakların verildiği, hangi kullanımların kabul edildiği ve hangi sınırların korunduğu anlaşılır olmalıdır. FSEK m.52’nin yazılılık ve hakların ayrı gösterilmesi kuralı kendi alanında uygulanır. Ayrıntılar için telif sözleşmesinin şekli incelenebilir. Lisans verme ile mali hakkı kanuni vazgeçme işlemiyle bırakma, amaç ve sonuç bakımından ayrı değerlendirilmelidir.

İnternet duyurusu nasıl okunur?

Hak sahibinin “herkes kullanabilir” açıklaması, bağlamına göre kullanım izni iddiasına konu olabilir. Ancak m.60’ın resmî senet ve Resmî Gazete ilanı koşulları böyle bir cümleyle yerine getirilmiş sayılmaz. Açıklamanın kimden geldiği, hangi eseri ve hangi kullanımı kapsadığı ayrıca incelenir. Kısa duyurudan sınırsız, süresiz ve her hakka ilişkin sonuç çıkarılmamalıdır.

Bir platformun eser yanında “ücretsiz” etiketi göstermesi de aynı nedenle tek başına mali haklardan vazgeçme kanıtı değildir. Etiket yalnız erişim bedeliyle ilgili olabilir. İçeriği kullanacak kişi, hukuki izin metnini ve hak sahibinin yetkisini kontrol etmelidir. Eserin ücretsiz okunabilmesi, onun ticari çoğaltılması veya başka mecrada yayımlanması için bütün koşulların sağlandığını otomatik göstermez.

Sessizlik ve dava açmama

Hak sahibinin bir kullanıma hemen itiraz etmemesi, m.60’taki resmî vazgeçme işlemiyle aynı değildir. Kanun belirli şekil ve ilan koşulu getirmiştir. Hak sahibiyle kullanıcı arasındaki başka sözleşme, davranış veya süre meseleleri kendi hükümleriyle değerlendirilebilir; bunlar resmî senet ve ilan yapılmış gibi gösterilmemelidir.

Ayrıca bir uyuşmazlığı takip etmeme kararı, başka kişilerin gelecekteki bütün kullanımlarına izin verildiği anlamına gelmez. Her işlemin kapsamı belirlenmelidir. Belirli alacak veya dava hakkında yapılan anlaşmayı, eserin bütün mali haklarından vazgeçme olarak okumak yanlış sonuç doğurabilir. İrade açıklamasının hedeflediği hukuki sonuç ile m.60’ın sonucu açık ayrılmalıdır.

Manevi haklar bakımından sınır

FSEK m.16/3, eser sahibinin şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin niteliğini bozan değişiklikleri engelleme yetkisinden sözleşmeyle vazgeçilmesini hükümsüz sayar. m.60’taki mali hak vazgeçmesi bu korumayla aynı alanı düzenlemez. Mali kullanım serbestliğinden, eseri başka kişiye aitmiş gibi sunma veya her türlü bozucu değişiklik yapma yetkisi çıkarılamaz.

Bu özel koruma eserde değişiklik ve şeref-itibar koruması yazısında açıklanmaktadır. Vazgeçme sonrasındaki kullanımda eser sahibinin adı ve eserin yaratıcı niteliğine ilişkin ayrı hükümler değerlendirilir. Mali haklarla manevi hakların farklı sonuçlara tabi olması, belge hazırlanırken ve sonraki kullanım planlanırken açıkça belirtilmelidir.

Henüz kamuya sunulmamış eser

Vazgeçmeye konu eser henüz kamuya sunulmamışsa, mali hak işlemiyle eserin umuma arzına ilişkin manevi yetki ayrı değerlendirilmelidir. FSEK m.14, eserin kamuya sunulup sunulmayacağını, yayımlanma zamanını ve biçimini eser sahibinin belirlemesini düzenler. m.60 yalnız mali haklardan söz ettiği için, bu işlemin her manevi hak sorununu da kendiliğinden çözdüğü söylenemez. İşlemde eserin mevcut açıklanma durumu belirlenmelidir.

Arşivde bulunan taslaklar, tamamlanmamış çalışmalar veya özel kullanım için hazırlanmış nüshalar, sırf envantere eklenmiş olmaları nedeniyle aynı yayım iradesine tabi kabul edilmemelidir. Hangi eserin hangi sürümünün kullanılacağı açık olmalıdır. m.14’ün şeref ve itibarı zedeleyen umuma sunuş bakımından düzenlediği özel koruma da ayrıca dikkate alınır. Böylece mali haklardan vazgeçme açıklaması, eserin yayımlanma biçimi hakkında kanunun koruduğu bütün yetkileri kaldıran genel izin gibi kullanılmaz. İlan sonrasındaki kullanıcı, hem mali hak sonucunu hem somut içeriğin kamuya sunulmasına ilişkin hukuki durumu birlikte kontrol etmelidir.

İşlenme ve çeviri eserlerin ayrı hakları

Bir asıl esere ilişkin vazgeçme, o eserden oluşturulan bütün çeviri ve işlenmelerin kendi haklarının da bırakıldığı anlamına gelmez. FSEK m.26, asıl ve işlenmeler için koruma sürelerinin birbirine bağlı olmadığını düzenler. İşlenme eser üzerindeki ayrı yaratıcı katkı ve hak sahipliği de değerlendirilmelidir. Kullanıcı hangi sürümü çoğaltacağını açık belirlemelidir.

Asıl metin üzerinde mali hak serbestliği bulunsa bile yeni çevirinin veya özgün düzenlemenin kullanımı ayrı izin sorunu doğurabilir. Kitabın kapağı, görselleri ve diğer yaratıcı unsurlar da aynı inceleme içinde tanımlanır. Tek bir vazgeçme ilanına dayanılarak bütün baskının bütün unsurlarının serbest olduğu kabul edilmemelidir. İlanın kapsadığı eserle kullanılacak somut içerik eşleştirilmelidir.

İcracı ve yapımcı hakları ayrıca değerlendirilir

Müzik veya görsel-işitsel içerikte yalnız eser sahibinin mali hakları bulunmayabilir. FSEK m.80, icracı sanatçı ve yapımcı gibi bağlantılı hak sahiplerini ayrıca düzenler. Eser sahibi kendi yetkisi kapsamındaki mali haklardan vazgeçtiğinde, başka kişilere ait hakları da onların yerine sona erdirmiş olmaz. Kayıt ile kayıt içindeki eser ayrı hak katmanları içerebilir.

Bu nedenle kullanılacak ses veya görüntü dosyasının kim tarafından icra ve tespit edildiği belirlenir. Bir müzik eserinin serbest kullanımıyla belirli stüdyo kaydının kullanılması aynı soru değildir. İlan, eserin kendisi bakımından sonuç doğururken somut kayıt üzerindeki diğer yetkiler ayrıca incelenebilir. Dosyadaki bütün içerikler için tek kişinin açıklamasıyla eksiksiz hak serbestliği bulunduğu varsayılmamalıdır.

Geçmiş kullanımlar ve doğmuş alacaklar

m.60, sonucun ilan tarihinden başladığını belirler. Bu nedenle geçmişte gerçekleşmiş bütün fiillerin otomatik olarak baştan itibaren izinli sayıldığı söylenemez. Geçmiş dönem talepleri, mevcut sözleşmeler ve varsa taraflar arasındaki ayrı anlaşmalar kendi hukuki dayanakları üzerinden değerlendirilir. İleriye yönelik mali hak sonucu ile geçmiş borçların hesabı aynı işlem değildir.

Vazgeçme belgesine ayrıca parasal ilişkileri kapatan hükümler ekleniyorsa, bunların gerçek anlamı ve tarafları açık olmalıdır. Bir kişinin herkese yönelik mali hak vazgeçmesi, başka sözleşme tarafının kendisine borçlu olduğu her tutarı otomatik silen genel bir ibra gibi okunmamalıdır. İşlemde hangi sonucun m.60’tan, hangisinin ayrı anlaşmadan doğduğu gösterilmelidir.

Kullanıcı ilanı nasıl doğrular?

Eserden yararlanacak kişi, ilanı eser adıyla birlikte hak sahibinin kimliği, ilgili senet ve kapsam bilgileri üzerinden kontrol etmelidir. Aynı adlı farklı eserler veya aynı eserin farklı sürümleri bulunabilir. Bir ekran görüntüsündeki kısa ifade, bütün resmi metnin yerini tutmaz. İlan tarihi ve sayısı saklanarak kullanımın hangi hukuki kayda dayandığı belirlenir.

Ayrıca önceki tasarruflara ilişkin sınır ve farklı hak katmanları değerlendirilir. Kullanıcının yaptığı iş ilan kapsamındaki eserle gerçekten örtüşmelidir. Metin, çeviri, ses kaydı veya görselin birbirinden farklı hak konusu olabileceği gözden kaçırılmaz. Bu kontrol, geçerli ilanı gereksiz kılmaz; ilanla sağlanan sonucun hangi içeriğe ve hangi kullanıma uygulanacağını doğru belirler.

Vazgeçme dosyasında eser envanteri

İşlem öncesinde eserlerin adı, türü, sürümü ve hak sahipliği kayıtları bir araya getirilir. Daha önceki devir ve ruhsatlar tarih sırasıyla gösterilir. Mirasçıların işleminde mirasçılık ve temsil bilgileri eklenir. Hangi tasarrufun devam ettiği ve hangi hakkın işlem yapan kişide bulunduğu somut belgelerle açıklanır.

Envanter, bütün mali hakların varlığına ilişkin soyut bir beyanla sınırlı kalmamalıdır. Ortak eser, işlenme veya üçüncü kişiye ait malzeme varsa bunlar ayrı işaretlenir. Başkasının hak alanını kapsayan bir vazgeçme açıklaması, işlem yapanın iradesiyle geçerli hale gelmez. Kapsam doğru belirlenmeden resmî şekil ve ilan aşamasına geçilmesi maddi yetki sorununu çözmez.

İşlem amacına uygun yolun seçilmesi

Amaç yalnız belirli kullanıcıların bedelsiz yararlanmasıysa lisans düzeni; belirli bir sözleşmenin bitmesi ise ilgili sona erme hükümleri; m.60 anlamında mali hakların bırakılması hedefleniyorsa resmî senet ve ilan rejimi değerlendirilir. Bunların aynı metinde gelişigüzel kullanılması, sonuçların anlaşılmasını güçleştirir. Seçilen yol, hak sahibinin gerçek iradesini karşılamalıdır.

m.60’ın açık koşulları birlikte yerine getirilmelidir: yetkili kişi, önceki tasarrufların korunması, resmî senet ve Resmî Gazete ilanı. Sonuç ilan tarihinde başlar. Bu koşullar doğrulanmadan ücretsiz erişim, sessizlik veya genel paylaşım çağrısı “mali haklar sona erdi” diye sunulmamalıdır. Sonraki kullanıcılar da kendi kullanımını ilanın gerçek kapsamı ve diğer haklarla birlikte değerlendirmelidir.

Sık sorulan sorular

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →