Ressama Yaptırılan Portrenin Fotoğrafını Çektirmek | FSEK 87

Ressama sipariş üzerine yaptırılan bir portrenin fotoğrafını çektirmek için her durumda yeniden çoğaltma izni alınması gerekmez. FSEK m.87, aksi kararlaştırılmamışsa sipariş verene, resimde tasvir edilen kişiye ve bunların mirasçılarına özel bir fotoğraf aldırtma imkânı tanır. Baskı usulüyle yapılan portre ve resimlerde ise farklı kural vardır: Bunların ilgili kişiler için tedariki mümkün değilse veya nispeten büyük güçlük yaratıyorsa fotoğraf aldırtılabilir.

Bu hak, portrenin telifinin bütünüyle sipariş verene geçmesi anlamına gelmez. Fotoğrafı çektirme, çekilen görüntüyü satışa çıkarma ve herkese açık bir internet sayfasında yayımlama farklı işlemlerdir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun 87. maddesi önce çekim yetkisini; ilgili diğer hükümler ise sonraki kullanımın sınırını belirlemek için okunmalıdır.

Portreyi sipariş etmek eser sahibi olmak değildir

FSEK m.8’in temel kuralına göre eser sahibi eseri meydana getirendir. Bir kişinin kendi portresini sipariş etmesi, ressama ücret ödemesi veya tablonun nasıl görünmesini istediğini açıklaması tek başına yaratıcı sıfatını devralmasını sağlamaz. Ressamın meydana getirdiği eser ile sipariş verenin fiziksel tablo üzerindeki hakkı ayrılır. Eser niteliği için m.1/B ve güzel sanat eserlerini düzenleyen m.4’teki koşullar da dikkate alınır.

Bu ayrım m.87’yi işlevsiz kılmaz. Kanun, sipariş vereni eser sahibi ilan etmek yerine belirli kişilere fotoğraf aldırtma imkânı sağlamıştır. Bu nedenle doğru soru yalnız tablonun kime ait olduğu değildir. Resmin sipariş üzerine yapılıp yapılmadığı, çekim isteyenin kanunda sayılan sıfatlardan birini taşıyıp taşımadığı ve aksine anlaşma bulunup bulunmadığı belirlenir. Özel kural bu üç inceleme atlanarak genel telif devri biçiminde uygulanamaz.

Fotoğrafı kimler aldırtabilir?

M.87, sipariş vereni ve tasvir edilen kişiyi ayrı ayrı sayar. Portrede görünen kişiyle siparişi veren kişinin mutlaka aynı olması gerekmez. Bu iki sıfatın birbirine karıştırılması, kanuni imkânın yalnız ödeme yapanla sınırlandırılmasına yol açar. İşlem dosyasında sipariş belgesi ve portrenin kimi tasvir ettiği açıklanmalıdır. Aracı galeri, aile üyesi veya şirket görevlisinin hangi sıfatla hareket ettiği de ayrıca gösterilir.

Maddeye dayanacak kişinin yalnız portreyi elinde bulundurması yeterli değildir. Sonradan tabloyu satın alan koleksiyoner, sırf malik olduğu için sipariş veren veya tasvir edilen kişi sıfatını edinmiş sayılmaz. Bununla birlikte başka bir kullanım yetkisi, hak sahibinin izni veya kanuni istisna bulunup bulunmadığı ayrıca incelenir. M.87’deki kişi listesinin sınırı ile bütün diğer kullanım imkânlarının varlığı aynı soruya indirgenmemelidir.

Mirasçıların fotoğraf aldırtma hakkı

M.87, sipariş verenin ve tasvir edilen kişinin mirasçılarını da açıkça kapsar. Bir aile arşivindeki portre için mirasçının dayanacağı bağ, yalnız ölen ressamın mirasçısı olmak değildir; madde sipariş veren ve tasvir edilenle kurulan miras ilişkisini esas alır. Ressamın mali haklarının mirasla geçmesi ise FSEK m.63 kapsamındaki ayrı ilişkidir. Aynı olayda bu sıfatlar birleşse bile her birinin dayanağı açıklanmalıdır.

TMK m.598 kapsamındaki mirasçılık belgesi, mirasçılık sıfatının gösterilmesinde kullanılır; belgenin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir. Belge tek başına portrenin siparişle üretildiğini veya tasvir edilenin kimliğini ispatlamaz. Bu nedenle mirasçılık kaydı, sipariş evrakı ve resmin kimlik bilgisi birlikte tutulmalıdır. Paylaşım, temsil veya fiziksel nüsha üzerinde işlem yapılacaksa o işlemin ayrıca gerektirdiği yetki incelenir. Fotoğraf aldırtma hükmünden bütün tereke işlemleri için sınırsız yetki çıkarılmaz.

Sipariş ilişkisinin varlığı nasıl gösterilir?

Bir ressamın daha önce tamamladığı tabloyu sonradan satın almakla, belirli kişinin portresinin yapılmasını sipariş etmek farklıdır. M.87 sipariş üzerine yapılan resim veya portreyi konu alır. Sipariş tarihi, tasvir edilecek kişi, tekniğe ilişkin anlaşma, ön çalışmalar ve teslim kaydı bu ilişkinin açıklanmasına yardım eder. Faturada yalnız sanat eseri yazması, işlemin sipariş mi yoksa hazır eser satışı mı olduğunu tek başına çözmez.

Fotoğraf çekimi isteğinde resim kesin olarak tanımlanmalıdır. Sanatçı, ölçüler, teknik, tarih, imza, envanter numarası ve ayırt edici görüntü birlikte kullanılabilir. Aynı kişinin farklı ressamlara yaptırılmış portreleri veya aynı ressamın birden fazla çalışması varsa hangi eserin konu edildiği açıklaştırılır. İlişkinin kurulmasını gösteren kayıt ile fotoğrafı çekilecek nesnenin kimliği eşleştirilmedikçe genel bir ödeme belgesinden bütün resimleri kapsayan yetki çıkarılamaz.

Aksine anlaşma varsa ne değişir?

FSEK m.87’nin ilk cümlesi aksi kararlaştırılmamış olma koşuluyla başlar. Bu nedenle sipariş belgesindeki fotoğraf, çoğaltma ve kullanım sınırlamaları okunmalıdır. Genel bir teslim tutanağı, fotoğraf aldırtmayı yasaklayan açık bir düzenlemeyle aynı değildir. Hangi koşulun taraflarca kabul edildiği ve bu koşulun hangi kişiye karşı ileri sürüldüğü belirlenmelidir. Sonradan gönderilen tek taraflı açıklama, daha önce kurulmuş anlaşmayla aynı hukuki işlem sayılmaz.

Sipariş veren ile tasvir edilen farklı kişilerse, birinin imzaladığı belgenin diğerinin bağımsız konumuna etkisi ayrıca incelenir. Sözleşmeye taraf olmayan kişinin bütün haklarının onun katılmadığı bir belgeyle otomatik kaldırıldığı kabul edilmemelidir. Buna karşılık kanunun aksine anlaşmaya izin vermesi de göz ardı edilemez. Uyuşmazlıkta sözleşmenin tarafları, temsil yetkisi, kabul edilen metin ve sınırlamanın kapsamı gösterilir; yalnız telif sahibiyim açıklaması yeterli inceleme değildir.

Baskı usulüyle yapılan portrelerde temel kural

M.87’nin ikinci fıkrası, ilk fıkradaki kuralın baskı usulüyle yapılan portre ve resimler hakkında uygulanmayacağını belirtir. Dolayısıyla yağlıboya özgün tabloyla baskı yoluyla üretilmiş portreyi aynı çekim yetkisine bağlamak doğru değildir. Eserin piyasada resim olarak anılması, üretim tekniğini açıklamaz. Baskı kaydı, edisyon bilgisi, üretim dosyası ve gerektiğinde teknik inceleme üzerinden hangi yöntemle meydana getirildiği belirlenmelidir.

Bu ayrım yalnız kâğıdın pahalı veya resmin imzalı olmasına göre kurulmaz. Bir baskının imzalanmış olması, üretim yöntemini kendiliğinden boyayla yapılmış özgün tabloya dönüştürmez. Buna karşılık her görünüş benzerliği de baskı tekniğinin kanıtı değildir. Fotoğraf aldırtma talebi reddedilirken ikinci fıkraya dayanılıyorsa resmin neden bu gruba girdiği somutlaştırılmalıdır. Uyuşmazlığın hukuki sınıflandırması teknik bulgularla desteklenmeli, piyasa etiketiyle sınırlı bırakılmamalıdır.

Baskı portrenin tedarik edilememesi istisnası

İkinci fıkranın devamı, baskı usulüyle yapılmış resim ve portrelerin birinci fıkrada sayılan kişiler için tedarikinin mümkün olmaması veya nispeten büyük güçlük yaratması hâlinde bunların da fotoğraflarının aldırtılmasına izin verir. Bu koşul, bütün baskıların serbestçe kopyalanmasına yönelik genel bir izin değildir. Tedarik durumuyla ilgili kişinin konumu arasında bağlantı kurulmalıdır. Kanundaki imkânsızlık veya nispeten büyük güçlük ölçütü açıkça gösterilmelidir.

Mevcut nüshaların bulunup bulunmadığı, temin için yapılan başvurular ve alınan yanıtlar bu değerlendirmede kullanılabilir. Sadece fotoğraf çektirmenin daha pratik olması, kanundaki ölçütün aynen gerçekleştiğini göstermez. Kanun bütün resimler için sabit fiyat farkı veya arama günü sayısı koymamıştır. Bu nedenle belirli bir para eşiğini ya da birkaç satıcıya sorulmasını yeterli sayan otomatik formül kurulamaz. Talep, tedarik durumuna ilişkin gerçek kayıtlarla açıklanmalıdır.

Fotoğrafçıya verilen görev nasıl sınırlandırılır?

M.87’nin fotoğraf aldırtma ifadesi, kanunda sayılan kişinin çekim için başka birinden hizmet almasını karşılar. Ancak görevi alan fotoğrafçının müşterinin sıfatını ve çekilecek resmi belirlemesi gerekir. Teknik çekimi yapan kişiye iş verilmesi, portrenin bütün mali haklarının ona devri değildir. Çekim planı, alınacak görüntü, dosya teslimi ve sonraki kullanım amacı aynı iş belgesinde açıkça gösterilebilir. Böylece çekim yetkisi ile fotoğrafçının kendi tanıtımı ayrılır.

Fotoğrafçının görüntüyü portföyüne, stok fotoğraf havuzuna veya üçüncü kişinin reklamına koyması, müşterinin fotoğraf aldırtma talebinden kendiliğinden doğmaz. Bu sonraki işlemler kendi kullanım yetkileriyle incelenir. Müşteri adına saklanan dosya ile herkese lisanslanan içerik farklıdır. Eserin ve tasvir edilen kişinin hakları dikkate alınarak verilen talimatın hangi işleme izin verdiği belirlenmelidir. Dosyayı teknik olarak elinde bulundurmak, onu her amaçla ticarete sunma yetkisini göstermez.

M.87 ressama ücretsiz bir fotoğraf hizmeti verme veya arşivindeki bütün yüksek çözünürlüklü dosyaları teslim etme borcu yükleyen bir hüküm değildir. Kanunun düzenlediği işlem, belirtilen kişilerin portrenin fotoğrafını aldırtmasıdır. Sipariş sözleşmesinde ayrıca dijital dosya teslimi üstlenilmişse o borcun kapsamı kendi belgesiyle belirlenir. Ressama ödenen portre bedeli, sonradan görevlendirilen fotoğrafçının hizmet bedeli ve ayrıca alınan kapsamlı yayın lisansının bedeli farklı kalemlerdir. Birinin ödenmesi diğerlerinin varlığını veya tamamının ödendiğini kendiliğinden göstermez. İstenen işlem ve ücretin hangi hizmet ya da hak karşılığında ileri sürüldüğü açıklanmalıdır.

Tablo mülkiyeti ve çoğaltma yetkisi

FSEK m.57/1, fiziksel nüsha mülkiyetinin devrine kural olarak bütün fikrî hakların geçmesini bağlamaz. Portrenin satın alınması, bağışlanması veya mirasla elde edilmesi ile üzerindeki mali hakların kapsamı bu nedenle ayrıdır. M.87’den yararlanma da bütün telifin devri şeklinde açıklanamaz. İncelenecek konu belirli kişinin fotoğraf aldırtmasıdır; hak sahibi gibi her yeni baskıyı satmak veya üçüncü kişilere kapsamlı lisans vermek değildir.

Bu ayrım, sanat eserinin fiziksel mülkiyeti ve telif hakları ilişkisinin özel bir uygulamasıdır. Koleksiyon envanterinde tablo mülkiyeti, sipariş ilişkisi ve fotoğraf için kullanım yetkisi ayrı alanlarda gösterilmelidir. Sertifikadaki orijinallik açıklaması, bütün çoğaltma ve internet haklarının devrine ilişkin belge yerine geçmez. Mali haklara dair bir sözleşme yapılmışsa m.52’nin yazılılık ve hakların ayrı ayrı belirtilmesi koşulları ayrıca korunur.

Portre başkasının elindeyse zorla alınabilir mi?

M.87, fotoğraf aldırtma imkânını düzenler; başkasının konutuna veya deposuna girme, tabloyu kendiliğinden alma ya da zilyedi zorla teslim ettirme yetkisi vermez. Fiziksel esere erişim için mülkiyet, sözleşme, teslim borcu veya ayrıca uygulanabilir hukuki dayanak belirlenmelidir. Fotoğraf çekimine ilişkin telif tartışması çözüldüğünde bile eserin bulunduğu yer ve elde tutma ilişkisinin kuralları ortadan kalkmaz. Çekim talebi erişim düzeniyle birlikte planlanmalıdır.

FSEK m.17’deki eser sahibinin asıldan geçici yararlanması hakkı da farklıdır. Eser sahibinin asla erişim ve sergileme hakkı, kanundaki kişi, eser ve koruma koşullarıyla uygulanır. Sipariş verenin fotoğraf aldırtma konumu doğrudan ressamın m.17 kapsamındaki konumu sayılmaz. Fiziksel malikin onayı, uygun yer, güvenli çekim ve iade düzeni belirlenerek hangi hakkın nasıl kullanılacağı somutlaştırılır.

Ressamın adının ve eserin niteliğinin korunması

FSEK m.15, güzel sanat eserinden çoğaltılarak elde edilen kopyalarda asıl eser sahibinin adının veya işaretinin kararlaştırılan ya da âdet olan şekilde belirtilmesini ve kopya niteliğinin açıklanmasını düzenler. M.87 kapsamında çekim yaptırılması, ressamın yaratıcı sıfatının fotoğrafı sipariş eden kişiye geçirilmesini sağlamaz. Dosya adı, açıklama veya basılı sunumda ressamın adıyla çekimi yapanın adı birbirine karıştırılmamalıdır. Kaydın hangi özgün tabloyu gösterdiği anlaşılmalıdır.

Bir fotoğrafın renk ve ışık düzeltmesiyle hazırlanması, başka kişinin tabloyu yaptığı iddiasına dönüştürülmemelidir. Sanatçı imzasını görünmez kılma veya görseli yeni özgün tablo olarak tanıtma, yalnız çekim yetkisi bulunduğu gerekçesiyle açıklanamaz. FSEK m.15’teki kopya ve ad düzeni ile m.16’daki değişiklik sınırları birlikte dikkate alınır. Teknik dosya tesliminde sanatçı, tablo kimliği, çekim tarihi ve uygulanmış düzenlemelerin kaydı yanlış atıfları önlemeye yardımcı olur.

Fotoğrafı kırpmak ve portrede değişiklik yapmak

FSEK m.16 kural olarak eser veya eser sahibinin adı üzerindeki değişiklikleri izne bağlar. Aynı madde, kanunun veya eser sahibinin izniyle yapılan kullanımda tekniğin gerektirdiği zorunlu değişiklikler için istisna içerir. Bu yüzden her teknik işlem yasak diye anlatılamaz; fakat fotoğraf aldırtma yetkisinden sanat eserinin içeriğini sınırsız yeniden düzenleme sonucu da çıkarılamaz. Zorunlu teknik işlem ile yaratıcı müdahalenin amacı ve kapsamı ayrılmalıdır.

M.16’nın üçüncü fıkrası, sanatçının şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve özelliklerini bozan değişiklikleri önleme yetkisini korur. Önceden verilmiş kayıtsız şartsız yazılı izin bu özel korumayı bütünüyle kaldırmaz. Fotoğraf hazırlanırken kesilen bölüm, değiştirilen renk veya eklenen unsur kaydedilmelidir. Çekim yetkisinin varlığı ayrı; değişikliğin ilgili korumayı ihlal edip etmediği ayrıdır. Kullanılan yazılımın işlemi kolaylaştırması bu hukuki ölçütü değiştirmez.

Aile arşivi ile internet yayını aynı kullanım mı?

Portrenin fotoğrafını çektirme ile görüntüyü herkese açık internet ortamında erişime sunma farklı hakları ilgilendirir. FSEK m.22 çoğaltmayı, m.23 yaymayı ve m.25 umuma iletimi ayrı düzenler. M.87, adı geçen kişilere fotoğraf aldırtma hükmüdür; bu hüküm tek başına bütün yayın, satış ve reklam kullanımlarını kapsayan sınırsız lisans metni gibi okunamaz. Sonraki işlemin hangi mali hak kapsamında olduğu ve ayrıca izin veya kanuni istisna bulunup bulunmadığı belirlenir.

Özellikle aile albümü için alınan görüntünün ticari ürün ambalajında veya ücretli dijital içerikte kullanılmasında kullanım amacı değişir. Mali hak sözleşmesinde yazılı şekil ve hakların ayrı gösterilmesi bu aşamada önem taşır. M.87’nin verdiği imkân korunurken kapsamı aşan kullanım için gereken dayanak ayrıca kurulur. Tek bir çekim dosyasının bulunması, sonraki bütün işlemlerin aynı hukuki izin altında gerçekleştiğini kanıtlamaz.

Portredeki kişinin görüntü hakkı

FSEK m.86, eser niteliğinde olmasalar dahi resim ve portrelerin teşhirini veya başka şekilde umuma sunulmasını tasvir edilenin muvafakati yönünden düzenler. Tasvir edilen ölmüşse ölümden on yıl geçinceye kadar m.19’un ilk fıkrasında sayılan kişilere ilişkin kural bulunur. Muvafakat aranmayan gruplar; ülkenin siyasi ve toplumsal hayatında rol oynayan kişilerin resimleri, tasvir edilen kişilerin katıldığı geçit resmi veya resmî tören yahut genel toplantıları gösteren resimler, günlük olaylara ilişkin resimler ile radyo ve film haberleridir. Her grup kendi kanuni kapsamıyla değerlendirilir. Her özel sipariş portresi bu istisnalardan birine kendiliğinden girmez.

M.86, yayımın kendi hükümlerine göre mümkün olduğu hâllerde bile TMK m.24’ü saklı tutar. Bu nedenle çekimi ressam yönünden hukuka uygun yapmakla, tasvir edilen kişinin görüntüsünü herhangi bir bağlamda yayımlama serbestisi aynı değildir. Görüntünün izinsiz paylaşılmasında kişilik hakkı incelemesi ayrıca yapılır. M.87 fotoğraf aldırtma yetkisi, portredeki kişinin kişilik hakkına yönelik bütün itirazlarını baştan ortadan kaldıran bir hüküm olarak sunulmamalıdır.

Yeni fotoğrafın eser niteliği ayrı değerlendirilir

Fotoğrafçının çektiği yeni görüntünün FSEK kapsamında eser olup olmadığı, m.1/B ve ilgili eser türünün koşullarına göre belirlenir. Her mekanik kayıt otomatik eser değildir; ancak konu bir tablo olduğu için bütün fotoğrafik çalışmaların eser niteliğinin baştan reddedilmesi de doğru olmaz. Fotoğrafta eser niteliği ve hak sahipliği ile ressamın özgün portresi üzerindeki haklar farklı incelemelerdir.

Yeni çekimin kendi koşullarıyla korunması, alttaki portre üzerindeki hakları yok etmez. Çekimi yapanın hizmet bedeli alması da bütün mali haklarının veya kullanım yetkilerinin hangi kapsamda verildiğini tek başına göstermez. Fotoğrafçıyla yapılan belgede teslim edilecek dosya, kullanım amacı ve gereken haklar belirlenir. Böylece müşterinin m.87’ye dayanarak çektirdiği görüntüyü teslim alması ile sonradan fotoğrafçıya ait bağımsız bir yaratıcı katkıyı kullanması aynı başlıkta belirsiz bırakılmaz.

Uyuşmazlıkta hangi belgeler mahkemeye sunulur?

Talebin temel dosyası sipariş kaydı, portrenin kimliği, başvuranın sıfatı, aksine anlaşma iddiası, baskı tekniği ve gerekiyorsa tedarik güçlüğü belgelerinden oluşur. HMK m.190 ve m.194 gereğince ileri sürülen vakıa ve buna bağlanan delil somutlaştırılır. M.199 elektronik yazışma, fotoğraf ve diğer verilerin belge niteliğini düzenler. Tek bir ekran görüntüsünün bütün sözleşme koşullarını veya dosya geçmişini kesin biçimde gösterdiği kabul edilmemelidir.

FSEK m.76’nın gönderme yaptığı SMK m.156/1, bu Kanundan doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme düzenini belirler. Teknik üretim veya dosya karşılaştırması özel bilgi gerektiriyorsa HMK m.266 çerçevesinde bilirkişi incelemesi yapılır; hukuki yetkinin kapsamını belirleme görevi mahkemeye aittir. Başvuruda m.87’den kaynaklanan çekim yetkisi, fiziksel teslim talebi ve sonradan yapılan yayın işlemi ayrı açıklanır. Bu ayrım, her portre anlaşmazlığını tek bir genel telif devri iddiasına dönüştürmeden kanundaki hakkın sınırlarıyla kullanılmasını sağlar.

Sık sorulan sorular

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →