Zamanında Gönderilen Kabul Geç Ulaşırsa Ne Olur? TBK 5

Hazır olmayanlar arasındaki süresiz öneride, zamanında gönderilmiş kabul geç ulaşırsa öneren bağlı olmak istemediğini kabul edene hemen bildirmelidir. TBK 5’in üçüncü fıkrası bu yükümlülüğü açıkça düzenler. Burada yalnız geç gelen bir mesaj bulunması yeterli değildir: İncelenen açıklamanın kabul olması, zamanında gönderilmiş bulunması ve önerene geç ulaşması birlikte değerlendirilir.

Bu hüküm, kabul için açık son tarih konulmuş önerinin kuralıyla aynı değildir. TBK 5, süre belirlenmeden hazır olmayan kişiye yapılan öneriyi düzenler. Sürenin nasıl belirleneceği, zamanında gönderimin hangi kayıtlardan anlaşılacağı ve bağlı olmak istemeyen önerenin neyi bildireceği, aynı olay dizisi içinde fakat ayrı aşamalar olarak incelenmelidir.

TBK 5 hangi iletişim ilişkisine uygulanır?

Maddenin başlangıç koşulu, kabul için süre belirlenmemiş olmasıdır. Bir öneride kabulün son günü açıkça kararlaştırılmışsa öncelikle TBK 3’teki süreli öneri düzeni dikkate alınır. TBK 5’te ise bağlılık, zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş yanıtın ulaşmasının beklenebileceği ana göre belirlenir. Bu iki ölçüt dosyada birbirine dönüştürülmez.

İkinci koşul, önerinin hazır olmayan kişiye yapılmasıdır. TBK 4, telefon veya bilgisayar gibi araçlarla doğrudan iletişim sırasında yapılan öneriyi hazır olanlar arasında sayar. Dolayısıyla sadece bilgisayar kullanılmış olması TBK 5’in uygulanacağını göstermez. İletişimin eş zamanlı ve doğrudan olup olmadığı somut kayıtlarla belirlenir.

Hazır olmayanlar arasındaki yazışmada, tarafların açıklamaları farklı zamanlarda ulaşıp değerlendirilebilir. Ancak bütün elektronik iletişim türleri tek başlık altında toplanmamalıdır. Canlı görüşmedeki açıklamayla sonradan gönderilen bağımsız mesajın işlevleri ayrıdır. Hangi önerinin hangi iletişim aşamasında yapıldığı belirlenmeden bağlılık hesabına geçilmez.

Süresiz öneri sonsuza kadar bağlayıcı değildir

TBK 5’in ilk fıkrası belirli bir bağlılık ölçütü koyar: Zamanında ve usulüne uygun gönderilen yanıtın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar öneren bağlıdır. Bu nedenle kabul için tarih yazılmamış olması, önerinin sınırsız süre açık kalması anlamına gelmez. Kanuni ölçüt, yanıtın beklenebilir ulaşma anıdır.

Beklenebilir an belirlenirken gerçek iletişim yöntemi, önerinin içeriği ve yanıtın hangi koşullarda gönderilebileceği ortaya konulur. Kanun bütün sözleşmeler için aynı gün sayısını vermez. Her olayda yedi veya otuz gün beklenmesi gerektiği yönünde sabit takvim üretilemez. İleri sürülen zaman aralığının dayandığı somut olgular açıklanmalıdır.

Bu değerlendirme, taraflardan birinin sonradan uygun gördüğü günü seçmesi değildir. Önerinin gönderimi, karşı tarafa ulaşması, kabulün hazırlanması ve geri iletilmesiyle ilgili gerçek bilgiler birlikte ele alınır. Özellikle teknik iletim süreleri hakkında iddia varsa dayanağı gösterilir. Belgesiz varsayımla ne sınırsız bağlılık ne de anında sona erme sonucu kurulmalıdır.

Önerinin zamanında ulaşmış sayılması

TBK 5’in ikinci fıkrası, önerenin kendi önerisini zamanında ulaşmış sayabileceğini belirtir. Bu hüküm, önerenin bağlılık süresini değerlendirirken başlangıçtaki iletime ilişkin kanuni düzenlemedir. Kabulün zamanında gönderilmesiyle önerinin zamanında ulaşması aynı olay değildir. Kanundaki iki açıklama ayrı tarafların farklı iletimlerini konu alır.

Bu nedenle dosyada öneri ve kabul için ayrı kayıt tutulur. Önerinin gönderildiği an, muhatabın eline geçtiği an ve yanıtın yola çıktığı an farklıdır. Aynı mesaj dizisinde yer alsalar bile bu aşamalar tek tarih altında kaydedilmemelidir. Özellikle birbirine eklenmiş iletilerde ilk mesajın tarihiyle son yanıtın tarihi karıştırılmamalıdır.

Maddenin ikinci fıkrası, gerçekte var olmayan bir gönderim kaydı yaratma yetkisi vermez. Kanuni değerlendirme ile maddi olayın belgelendirilmesi ayrı tutulur. Elimizdeki kayıt neyi gösteriyorsa o olgu açıklanır; kanunun tanıdığı sonuç da kendi kapsamı içinde belirtilir. Böylece ulaşma tartışması yanlış bir tarih çizelgesine dayanmaz.

Zamanında gönderilmiş kabul nasıl belirlenir?

TBK 5/3 bakımından kabulün geç ulaşması tek başına yeterli değildir; kabul zamanında gönderilmiş olmalıdır. Bu nedenle yalnız önerenin gelen kutusundaki tarih üzerinden karar verilmez. Kabul edenin açıklamayı hangi anda iletime çıkardığı ve ne gönderdiği belirlenir. Mesajın içeriği ile gönderim kaydı birlikte bulunmalıdır.

Belgenin imzalandığı tarih, kabulün gönderildiği tarih olmayabilir. Dosyanın oluşturulması, kurum içinde onaylanması ve karşı tarafa iletilmesi ayrı işlemlerdir. Kanundaki zamanında gönderim şartı açısından gerçek iletim olgusu gösterilir. İç onayın süresinde verilmiş olması, dış açıklamanın da aynı anda gönderildiğini kendiliğinden kanıtlamaz.

İletişim aracındaki saat bilgisi kullanılacaksa onun hangi olayı kaydettiği açıklanır. Taslak kaydetme zamanı, sunucunun kabul zamanı veya alıcı sisteminin kaydı farklıdır. Saat dilimleri ve mesajın kimliği doğru eşleştirilir. Teknik verinin anlamı belli olmadan sadece iki rakamın karşılaştırılmasıyla hukuki sonuç oluşturulmaz.

Gerçek bir kabul açıklaması bulunmalı

TBK 1’e göre sözleşme, karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur. Bu nedenle geç ulaşan açıklamanın öneriyi kabul edip etmediği içerik bakımından incelenir. Bilgi isteme, görüşmeye devam etme veya farklı şart önerme ile mevcut önerinin kabulü aynı anlama gelmez.

Kabulün hangi öneriye yöneldiği açık olmalıdır. Taraflar arasında birden çok teklif veya değişen metin varsa ilgili sürüm belirlenir. Tarih, konu, miktar, fiyat ve ekler karşılaştırılır. Zamanında gönderilmiş olmak, farklı içerikteki bir açıklamayı kendiliğinden önceki önerinin kabulüne dönüştürmez. Önce uyuşmanın konusu saptanır.

Kabul açıklamasını yapan kişinin kimliği ve temsil yetkisi de önemlidir. Şirket adına gönderilmiş mesajda TBK 40 ve 46 çerçevesinde yetki veya onama değerlendirilir. Kurumsal adresten gönderilmiş olmak tek başına bütün temsil sorunlarını çözmez. İçerik ve yetki kontrolünden sonra gecikmenin hukuki etkisi ele alınır.

“Geç ulaşma” hangi gecikmedir?

Maddenin üçüncü fıkrası, zamanında gönderilen kabulün önerene geç ulaşmasını düzenler. Kabul edenin açıklamayı geç hazırlamasıyla, zamanında gönderilmiş açıklamanın iletimde gecikmesi aynı durum değildir. İlgili olayın hangi gruba girdiği belirlenmeden TBK 5/3’ün bildirim sonucuna geçilmemelidir.

Gecikmenin hangi aşamada gerçekleştiği belgelenir. Gönderici kayıtları, taşıma veya elektronik iletim kayıtları ve alıcının elde ettiği içerik birlikte okunur. Bir iletinin yeniden gönderilmiş olması hâlinde ilk gönderimle sonraki gönderimin aynı içeriği taşıyıp taşımadığı kontrol edilir. İlk başarısız işlemle gerçek kabul iletimi aynı olay sayılmaz.

Her teknik sorun hukuken aynı sonuca bağlanmaz. Yanlış adrese yöneltilen açıklama, iletimi tamamlanmamış dosya veya içeriği farklı olan yeniden gönderim bakımından olgular ayrı gösterilir. Hangi şartın gerçekleştiği belirlenmeden bunların tümünü “sistem gecikmesi” diye adlandırmak yeterli değildir. Madde şartları gerçek iletim zincirine uygulanır.

Öneren bağlı olmak istemiyorsa ne yapmalıdır?

TBK 5/3’e göre öneren, zamanında gönderilip geç ulaşan kabulle bağlı olmak istemiyorsa durumu kabul edene hemen bildirmek zorundadır. Yükümlülük, yalnız kendi kayıtlarına bir not düşmek değildir. Kabul eden kişiye yönelen açıklama bulunmalıdır. Bildirimin hangi kabulü ve hangi öneriyi kapsadığı anlaşılmalıdır.

Bildirimin içeriği, önerenin bu kabulle bağlı olmak istemediğini ortaya koymalıdır. Sadece mesajın geç görüldüğünün söylenmesi veya dosyanın incelemeye alındığının bildirilmesi aynı açıklama değildir. Kullanılan sözcüklerin gerçek anlamı TBK 19 uyarınca değerlendirilir. Muğlak bir yanıtın hangi hukuki sonucu ifade ettiği metinden açıklanmalıdır.

Kanun “hemen” bildirim ölçütünü kullanır. Bu sözcük, bütün olaylarda yedi gün veya bir ay gibi sabit süreye çevrilemez. Bildirimin hangi anda ve hangi koşullarda yapıldığı belirlenir. Önerenin bağlı olmak istemediği iddiası, zamanında yapılmış dış açıklamayla birlikte ele alınmalıdır; sonradan hazırlanmış iç not onun yerine geçmez.

Bildirimin alıcısı ve gönderim kanıtı

Kanunun gösterdiği muhatap kabul edendir. Başka bir çalışanla yapılan iç görüşme, üçüncü kişiye iletilen bilgi veya yalnız muhasebe kaydı, kabul edene bildirim yapıldığını kendi başına kanıtlamaz. Açıklamanın doğru muhataba yöneltilmesi ve iletişim kayıtları somut olarak gösterilmelidir.

Taraflar daha önce belirli iletişim kanalı kullanmışsa o kanalın niteliği ve varsa kabul edilen yöntem dikkate alınır. E-posta üzerinden sözleşme iletişimi açısından, gönderilen metnin tamamı ile alıcı bilgisi birlikte korunmalıdır. Sadece gönderildi yazısı bildirimin içeriğini açıklamaz.

TBK 5 her bildirimin mutlaka noter aracılığıyla yapılacağını söyleyen genel bir şekil şartı içermez. Ancak işlemin tabi olduğu özel kurallar ve tarafların geçerli yöntem anlaşmaları ayrıca değerlendirilir. Hangi aracın seçildiğinden önce, açıklamanın içeriği, zamanı ve muhatabı belirlenmelidir. Delil tercihi hukuki koşulların yerine geçirilmez.

Hemen bildirim yapılmaması nasıl ele alınır?

TBK 5/3’ün şartları gerçekleştiğinde öneren, bağlı olmak istemediğini hemen bildirmezse, diğer kuruluş ve geçerlilik şartları da mevcut olmak kaydıyla sözleşme kurulur. Kanun, zamanında gönderilmiş kabulün iletimde gecikmesine bu sonucu bağlar. Bu nedenle yalnız “geç geldi” tespitiyle inceleme bitmez; önerenin bildirimi ve sözleşmenin diğer şartları birlikte denetlenir.

Bu kural her geç açıklamanın otomatik kabul sonucu doğuracağı anlamına gelmez. Önce gerçek ve zamanında gönderilmiş kabul, önerinin kapsamı ve ilgili iletişim düzeni belirlenir. Kanuni şartlar mevcut değilse üçüncü fıkranın özel sonucu varsayılamaz. Yükümlülüğün değerlendirilmesi doğru başlangıç olgularına dayanmalıdır.

Önerenin sonradan verdiği talimatlar, ödeme istemesi veya diğer açıklamaları da ilgili bağlam içinde incelenir. Bunlar gerçek içerikleriyle kaydedilir. Geçmişte hiç yapılmamış bir bildirimin yerine sonradan tarihli belge konulmaz. Tarafların uyuşmazlık öncesindeki açıklama sırası, hangi hukuki sonucun ileri sürüldüğünü anlaşılır hâle getirir.

Süreli öneri ve geri alma ile karıştırılmaması

TBK 3, kabul için süre belirlenmiş öneride kabulün o süre içinde önerene ulaşmasını düzenler. TBK 5’teki süresiz öneri ölçütü, açık son tarih varmış gibi uygulanamaz; açık son tarihli öneri de sırf yanıt gecikti diye kendiliğinden süresiz hâle gelmez. Önce hangi düzenlemenin koşulları bulunduğu belirlenir.

TBK 10 ise önerinin veya kabulün geri alınmasında açıklamaların ulaşma ve öğrenilme sırasını esas alır. Bu, zamanında gönderilip geç ulaşan kabulden sonra önerenin bağlı olmak istemediğini bildirmesiyle aynı işlem değildir. İlkinde önceki açıklamanın yapılmamış sayılması; ikincisinde TBK 5/3’te düzenlenen özel bildirim yükümlülüğü incelenir.

İki kurum için kullanılan belgelerin adları benzer olsa bile olay sırası farklıdır. Geri alma açıklaması mı, geç ulaşan kabule karşı bildirim mi, yoksa kurulmuş sözleşmeden sonra başka bir talep mi bulunduğu açıkça yazılmalıdır. Yanlış hukuki başlık, doğru tarih kaydının değerlendirilmesini de güçleştirir.

Gecikme kuralı şekil eksikliğini giderir mi?

TBK 5’in düzenlediği konu, öneriyle bağlılık ve kabulün iletim zamanıdır. Sözleşmenin kanunen belirli şekilde yapılması gerekiyorsa TBK 12 ve ilgili özel hükümler ayrıca uygulanır. Taraflar belirli şekil kararlaştırmışsa TBK 17 de dikkate alınır. Kabulün zamanında gönderilmiş olması, gereken imza veya özel şekil unsurunun eksikliğini tek başına gidermez.

Bu nedenle dosyada zaman koşuluyla şekil koşulu için farklı değerlendirme yapılır. Hangi metnin kabul edildiği, gerekli açıklamaların kimlerce yapıldığı ve gereken usule uyulup uyulmadığı belirlenir. Elektronik ileti kaydının bulunması, her sözleşme türünde aynı geçerlilik sonucunu doğurmaz. İlgili belge şekle uygun ise bu kez gönderim ve ulaşma zamanları kendi kanuni ölçütleriyle değerlendirilir. Bir aşamadaki olumlu sonuç diğer aşamada bulunmayan şartın yerine geçirilmez.

TBK 11’in hüküm anı kuralı

Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmeler bakımından TBK 11, kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurma kuralı getirir. Bu, kabulün gerçek içeriğinin ve ilgili kuruluş koşullarının incelenmesini gereksiz kılmaz. Önce sözleşmenin kurulması değerlendirilir; sonra kurulmuş sözleşmenin hüküm anı belirlenir.

TBK 5/3’teki zamanında gönderim olgusu ile TBK 11’in hüküm anı aynı kayıtla bağlantılı olsa da farklı hukuki sorulara cevap verir. Birinde geç ulaşma karşısında önerenin bildirim yükümlülüğü; diğerinde sözleşmenin hangi andan itibaren hüküm doğurduğu ele alınır. Bu ayrım, süre ve içerik incelemesini düzenli tutar.

Dosyada kabulün gönderildiği anın gerçekten belirlenmesi bu yüzden önemlidir. Düzenleme tarihi, imza tarihi veya iç onay tarihi otomatik olarak gönderim tarihi kabul edilmez. Gerçek iletim kaydıyla metin eşleştirilir. Aynı belgenin farklı tarihlerde gönderilmiş nüshaları varsa her biri kendi olayıyla kaydedilir.

Özel düzenleme ve uluslararası satış sınırı

Her sözleşme türünde genel öneri hükümlerinin yanında özel düzenlemeler bulunup bulunmadığı kontrol edilir. Sigorta teklifnamesine ilişkin özel kabul rejimi bunun ayrı inceleme gerektiren alanlarındandır. Sigorta teklifnamesinde otuz günlük kural, TBK 5 için genel cevap süresi olarak kullanılamaz.

Uluslararası mal satışında CISG’nin uygulanması söz konusuysa kendi kuruluş hükümleri dikkate alınır. CISG’de geç kabul ve kabul süresi ile TBK 5 aynı hüküm değildir. Uygulanacak hukuk belirlenmeden bir düzenlemenin süre ve bildirim sonuçları diğerine taşınmamalıdır.

Bu ayrım tarafların bulunduğu ülke adına indirgenmez. İşlemin türü ve uygulanacak kurallar gerçek sözleşme ilişkisi üzerinden belirlenir. TBK 5’in açıklaması, her yabancı bağlantılı yazışmanın otomatik aynı hükümle çözüleceğini söylemez. İlgili düzenleme belirlendikten sonra o düzenlemenin koşulları eksiksiz uygulanmalıdır.

Deliller hangi sırayla düzenlenir?

İlk olarak önerinin tam metni ve kabul için süre bulunmadığını gösteren içerik belirlenir. İkinci olarak kabulün metni, gönderim ve ulaşma kayıtları eşleştirilir. Üçüncü olarak önerenin bağlı olmak istemediğine ilişkin bildirim varsa onun içeriği, muhatabı ve zamanı gösterilir. Her aşama kendi belgesiyle desteklenir.

HMK 199, elektronik veriler dahil ispata elverişli bilgi taşıyıcılarını belge kapsamında ele alır. Elektronik kayıtların belge niteliği, kaydın her ayrıntıyı tek başına kanıtladığı anlamına gelmez. HMK 194 uyarınca hangi belgenin hangi olguyla ilgili olduğu açık gösterilmelidir.

İleri sürülen zaman çizelgesi ile gerçek kayıt arasında fark varsa bu fark gizlenmez; kaynağı açıklanır. Mesajın saati, dosyanın adı ve ileti kimliği birbirini doğrulamalıdır. Böylece zamanında gönderilmiş kabul, geç ulaşma ve hemen bildirim koşulları, soyut yorumlar yerine denetlenebilir olgularla değerlendirilir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 1, 3–6, 10–12, 17, 19, 40 ve 46. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190, 194 ve 199. maddeler. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: 1405. madde. Güncel resmî metinler Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sisteminden kontrol edilmiştir.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →