İrtifaklı Parsel Bölünürse Geçit Hakkı Hangi Yeni Parsellerde Devam Eder?

İrtifakla ilgili parsel bölündüğünde hak kural olarak yeni parsellerde devam eder; ancak hangi taşınmazın bölündüğü sonucun yönünü değiştirir. TMK m. 792 yararlanan taşınmazın bölünmesini, m. 793 ise yükü taşıyan taşınmazın bölünmesini düzenler. İlkinde hak her yeni parsel yararına, ikincisinde her yeni parsel üzerinde devam eder.

Kanun her iki durumda da belirli koşullarla gereksiz kalan kayıtların terkini için özel yol öngörür. Tapu sicil memuru terkin istemini hak sahibine bildirir; bir ay içinde itiraz edilmezse işlem yapılır. Bu nedenle ifraz belgesi kadar bildirimin içeriği ve tarihi de önemlidir. Yolun fiziksel olarak yalnız bir yerde görünmesi, bütün diğer kayıtların kişisel kararla yok sayılmasına izin vermez. Önce eski hak, yeni parsel zinciri ve kullanılabilirlik koşulları birlikte belirlenmelidir.

Yararlanan ve yüklü taşınmaz ayrımı

Taşınmaz lehine irtifakta bir taşınmaz haktan yararlanır, diğer taşınmaz kullanım yükünü taşır. Geçit ilişkisinde yol ihtiyacı karşılanan parsel ile geçişe katlanan parsel bu nedenle ayrı adlandırılır. Birinin bölünmesinde m. 792, diğerinin bölünmesinde m. 793 uygulanır. İki maddenin sonuçları aynı yönde yazılamaz.

Tapu kaydında hangi parselin lehine ve hangisinin aleyhine hak bulunduğu saptanır. Güncel malik adından önce parsel ilişkisi önemlidir; malik değişebilir, hak taşınmazlar arasındaki ilişkisini korur. Dosyada eski ve yeni parseller bu iki sıfatla gösterildiğinde kimlerin yararlanan, kimlerin yükümlü olduğu anlaşılır. Yanlış sıfatla yapılan terkin istemi, doğru belge bulunsa bile hukuki talebin yanlış kişiye veya yanlış kayda yönelmesine yol açar.

İfraz eski irtifakı kendiliğinden yok etmez

M. 792–793’ün ortak başlangıcı hakkın devamıdır. Parsel numarasının değişmesi veya büyük bir taşınmazın birden çok kayda ayrılması, mevcut irtifakın kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez. Yeni tapu kayıtlarında eski hakla bağlantı kurulmalıdır.

İfraz dosyası, eski parselin hangi yeni parsellere dönüştüğünü gösterir. Geçit hakkının kuruluş belgesi ise hakkın kapsamını ve güzergâhını açıklar. İki belge grubu birlikte okunur. Kadastroda irtifak ve geçit hakkının tespiti sicile doğru yansıtma sorununu ele alır. Burada esas soru, bölünmenin maddi hukuk bakımından hangi hak ve yükleri devam ettirdiğidir. Teknik numara değişikliğiyle hukuki sona erme birbirinden ayrılmalıdır.

Yararlanan parsel bölünürse kural nedir?

TMK m. 792’ye göre yararlanan taşınmaz parsellere bölündüğünde irtifak kural olarak her parsel yararına devam eder. Bu kural, yalnız eski malik tarafından seçilen bir parselin otomatik hak sahibi olacağını söylemez. Yeni parsellerin hakla bağlantısı kanunun devam düzeni çerçevesinde belirlenir.

Bununla birlikte her parselin yararlanması, irtifakın kapsamının sınırsız biçimde çoğaldığı anlamına gelmez. Mevcut güzergâh ve kullanım sınırları korunur. Bölünme sonucu yeni malik sayısının artması, yüklü taşınmaz üzerinde baştan bulunmayan farklı kullanım yetkileri yaratmaz. Hangi kullanımın mevcut hak içinde kaldığı ayrıca incelenir. Dosyada hak sahibi parsellerin listesiyle hakkın kapsamı iki ayrı bilgi olarak tutulmalıdır; birinin çok olması diğerinin sınırlarını ortadan kaldırmaz.

Hak yalnız bir yeni parsele yarıyorsa

M. 792’nin ikinci fıkrası, durum ve koşullara göre irtifak yalnız bir parsel yararına kullanılabiliyorsa yüklü taşınmaz malikine diğer parseller yönünden terkin isteme hakkı tanır. Bu istisna, her bölünmede uygulanacak genel kural değildir. Hakkın gerçekten hangi yeni parsele hizmet ettiği somut olarak ortaya konulmalıdır.

Güzergâh, arazi yapısı, parsel bağlantıları ve hakkın kuruluş amacı birlikte değerlendirilir. Bir parselin bugün daha sık kullanılıyor olması, diğerleri bakımından hukuken yararlanma imkânının bulunmadığını tek başına göstermez. Kanunun ölçütü yalnız fiilî yoğunluk değil, durum ve koşullara göre kullanılabilirliktir. Terkin istenen parseller tek tek belirtilir; bütün yeni kayıtların gerekçesiz biçimde aynı sonuca tabi olduğu varsayılmaz.

Yararlanan parsel bölünmesinde kim terkin ister?

M. 792’deki özel istem, yükü taşıyan taşınmazın malikine tanınmıştır. Malik, irtifakın yalnız belirli yeni parsele yaradığı koşulları açıklayarak diğer parseller bakımından kaydın kaldırılmasını ister. Başvurunun konusu, yararlanan parsellerin tamamında mülkiyet değişikliği yapılması değildir; belirli irtifak ilişkisinin kapsamının sicilde doğru gösterilmesidir.

Bu nedenle başvuruda kendi taşınmazının yüklü parsel olduğu, eski irtifakın dayanağı ve bölünme sonrası bağlantı belgelenir. Terkin istenen her yeni parselin numarası açık yazılır. İstem sahibinin yalnız komşu olması yeterli sıfat değildir; hakkın yükünü taşıyan taşınmazla hukuki bağlantısı gösterilmelidir. Teknik kroki, bu hukuki sıfatı ve talebin yönünü açıklayan belge düzenini destekler.

Yüklü parsel bölünürse kural nedir?

TMK m. 793, yüklü taşınmazın parsellere bölünmesinde irtifakın her parsel üzerinde devam edeceğini düzenler. Böylece yalnız yolun görünür bölümünü içeren parselin yüklü sayılacağı sonucuna ilk anda ve otomatik olarak varılmaz. Kanunun devam kuralı ile istisnai terkin koşulu ayrı uygulanır.

Yeni parsellerin her biri için eski hakla bağlantı belirlenir. İrtifakın güzergâhı, genişliği veya kullanım alanı belirli olabilir; bu durum terkin değerlendirmesinde önem taşır. Ancak malik kendi tapusunda hak göründüğü hâlde bunun gereksiz olduğunu düşünerek kaydı yok sayamaz. Kanunda öngörülen istem ve bildirim düzeni işletilmelidir. Bölünme sonrası hukuki yük ile fiilî kullanımın aynı harita üzerinde gösterilmesi doğru sonuca ulaşmanın temelidir.

Yüklü yeni parselde iki koşul birlikte aranır

M. 793’ün ikinci fıkrası, irtifakın belirli parseller üzerinde kullanılmaması ve durum ile koşullara göre kullanılamayacak olması hâlinde o parsellerin maliklerine terkin isteme hakkı verir. Yalnız bugün kullanılmıyor açıklaması yeterli değildir. Kanun mevcut kullanılmama yanında objektif koşullara göre kullanılamamayı da arar.

Bu ayrım, ileride geçerli kapsam içinde kullanılabilecek bir hakkın sırf kısa süreli sessizlik nedeniyle silinmesini önler. Güzergâhın konumu, arazinin fiziksel özellikleri ve kuruluş kapsamı teknik olarak açıklanmalıdır. Terkin isteyen malik, kendi yeni parseli bakımından bu koşulların neden oluştuğunu gösterir. Diğer parsellerdeki kullanım durumu kendisine ait parselin koşulları yerine geçirilemez. İnceleme, her yeni kayıt için ayrı ve somut yapılır.

Hangi malik hangi kayıt için başvurur?

Yüklü taşınmaz bölünmesinde her yeni parsel maliki, m. 793 koşulları varsa kendi taşınmazı üzerindeki hakkın terkinini isteyebilir. Bu yetki diğer yeni parsellerin maliklerinin hakları veya kayıtları hakkında sınırsız işlem yapma yetkisi değildir. Başvuru konusu taşınmaz açıkça belirlenmelidir.

Bir kişi birden fazla yeni parselin maliki ise her parselin koşulu ayrı gösterilir. Paylı veya elbirliği mülkiyeti bulunan yeni kayıtlar varsa temsil ve başvuru sıfatı ayrıca değerlendirilir. Parsel listesi, tapu malikliği ve teknik kullanım birbirine bağlanır. Sırf eski büyük parselin bütün maliklerini ilgilendiren bir işlem yapılmış olması, yeni kayıtlardaki bütün hakların tek kişinin beyanıyla kaldırılabileceği anlamına gelmez. Sicil işleminde gerçek hak sahipliği esas alınır.

Tapu memuru terkin istemini hak sahibine bildirir

M. 792 ve m. 793, terkin isteminin tapu sicil memuru tarafından irtifak hakkı sahibine bildirilmesini öngörür. Böylece hak sahibi istemden haberdar olur ve kanunda belirtilen sürede itiraz edebilir. Başvurucunun komşuya sözlü bilgi vermesi, kanundaki bildirim işlemiyle aynı değildir.

Bildirimin hangi hak ve hangi parseller için yapıldığı açık olmalıdır. Hak sahibinin veya temsilcisinin kimliği, güncel kayıtlar üzerinden belirlenir. Eksik veya yanlış muhatap bilgisi dosyanın sağlıklı ilerlemesini engeller. Başvuru sahibi bildirim evrakını, hak sahibi ise kendisine ulaşan belgenin tam içeriğini saklamalıdır. Böylece süre ve talep kapsamı sonradan yalnız sözlü beyanla tartışılmak zorunda kalmaz. Bildirim, özel terkin yolunun temel güvencelerinden biridir.

Bir aylık itiraz süresi hangi aşamaya ilişkindir?

Her iki maddede hak sahibinin bir ay içinde itiraz etmemesi hâlinde tapu memurunun irtifakı terkin edeceği düzenlenir. Bu süre ifraz tarihinden başlayan genel bir dava süresi değildir; terkin isteminin bildirilmesine bağlı özel itiraz aşamasıdır. Bildirimin tarihi ve içeriği bu nedenle dosyada ayrı tutulur.

İtiraz etmek isteyen kişi hangi kaydın neden korunması gerektiğini açıklamalıdır. Teknik belge veya kullanım bilgisi varsa bunlar isteme cevap verecek biçimde sunulur. Yalnız komşuyla görüşmelerin devam etmesi, resmî bildirime karşı gereken işlemin yerine geçmez. Bir aylık dönem ile başka uyuşmazlıklardaki kadastro askı veya dava süreleri karıştırılmamalıdır. Her sürenin başlangıç olayı ve yapılması gereken işlem kendi kanuni dayanağına göre belirlenir.

Süresinde itiraz edilirse ne değişir?

M. 792–793’teki özel terkin düzeni, hak sahibinin bir ay içinde itiraz etmemesi koşuluna bağlanmıştır. Süresinde itiraz bulunduğunda bu itirazsız terkin koşulu oluşmuş sayılmaz. Başvuru sahibi, karşı tarafın itirazını görmezden gelerek aynı idari sonucun otomatik gerçekleşmesini bekleyemez.

Bu durumda uyuşmazlığın hukuki ve teknik dayanakları açıklığa kavuşturulur. Hak sahibinin her itirazı bütün maddi iddiaları kesin olarak ispatladığı anlamına gelmediği gibi, başvurucunun krokisi de tek başına tartışmayı sona erdirmez. Tarafların iddiaları ve gerekli yargısal yol talebin niteliğine göre değerlendirilir. Dosyada itirazın tarihi, kapsamı ve dayanakları saklanır. Kanunun bildirim güvencesi, yalnız formal bir evrak aşaması olarak ele alınmamalıdır.

Yeni malik sayısı irtifak yükünü sınırsız artırmaz

TMK m. 788, yararlanan taşınmazın ihtiyaçlarındaki değişikliğin yüklü taşınmazın irtifak yükünü ağırlaştıramayacağını düzenler. Yararlanan taşınmaz bölündüğünde m. 792 ile hak her parsel yararına devam etse de mevcut kapsam ve yük sınırı önemini korur. Devam eden hak ile yeni ve daha ağır kullanım aynı şey değildir.

Bu nedenle birden fazla yeni parselin kullanımı için trafik, araç türü veya güzergâh değişikliği ortaya çıkıyorsa eski kapsam ayrıca incelenir. Hakkın çoğalan maliklerle ilişkili olması, baştan bulunmayan farklı amaçları kendiliğinden kapsamaz. Öte yandan yük artışı tartışması bütün yeni parsellerin hakkının otomatik terkini için gerekçe değildir. M. 788 kapsam sınırını, m. 792–793 ise bölünmede devam ve özel terkin koşullarını düzenler; her hüküm kendi sorusuna cevap verir.

Geçit güzergâhının değiştirilmesi ayrı bir işlemdir

Bölünme sonrası irtifakın hangi parsellerde devam ettiği ile geçidin başka bir yere taşınması farklı sorulardır. TMK m. 791 yer değiştirme için özel koşullar öngörür. M. 792 veya m. 793 kapsamında yapılan terkin istemi, kalan hakkın güzergâhını tek taraflı değiştirme yetkisi vermez.

Teknik raporda daha uygun görülen yeni yol önerisi bulunması, mevcut tescilin kendiliğinden o yola taşındığını göstermez. Önce talebin sicilde hangi değişikliği amaçladığı açık yazılmalıdır. Kullanılmayan parselin yükten kurtulması, başka parsel üzerinde yeni alanın otomatik yüklenmesi anlamına gelmez. Taraflar yer değişikliği veya yeni hak konusunda anlaşırsa gerekli hukuki ve sicil işlemleri ayrıca yürütülür. Bölünme dosyası bütün farklı irtifak değişikliklerinin tek işlemde tamamlandığı varsayımına dayandırılmamalıdır.

Yarar kalmaması nedeniyle terkinle karıştırılmaz

TMK m. 785, irtifakın yararlanan taşınmaz için yararını kaybetmesi veya yüküne göre çok az yarar sağlaması durumunu düzenler. M. 792–793 ise özel olarak taşınmazın bölünmesi sonucunda belirli yeni parsellerle hak ilişkisini ele alır. Aynı dosyada benzer teknik veriler bulunsa da kanuni koşullar farklıdır.

İrtifakta yarar kalmaması nedeniyle terkin hakkındaki açıklamalar bütün bölünme başvurularına aynen aktarılmaz. Burada başvurucu önce hangi parselin bölündüğünü ve hangi maddede öngörülen istisnaya dayandığını göstermelidir. Talep bütün hakkın kaldırılmasına mı, yalnız belirli yeni parseller yönünden kaydın düzeltilmesine mi ilişkindir? Sonuç açık olduğunda gerekli delil ve inceleme de doğru kapsamda yürütülür.

Yeni parselin yola çıkamaması her sorunu aynı davaya dönüştürmez

Bölünme sonrası bir parselin genel yola erişimiyle ilgili sorun çıkabilir. Mevcut irtifakın m. 792 kapsamında devamı incelenmeden doğrudan yeni bir geçit kurulması gerektiği sonucuna varılmaz. Önce var olan hakkın hangi parsel yararına sürdüğü belirlenir.

Mevcut hak ihtiyacı karşılamıyorsa TMK m. 747’deki zorunlu geçit ayrıca kendi koşullarıyla ele alınır. Zorunlu geçit hakkının kurulması yeni hak ve bedel sorununu açıklar. Eski hakkın devamını tespit etmek ile yeni hak kazanmak aynı işlem değildir. Bu ayrım hem talebin kime yöneltileceğini hem teknik incelemenin amacını değiştirir. Yalnız parsel numarasının yenilenmesi nedeniyle mevcut hak yok sayılarak gereksiz yeni süreç başlatılmamalıdır.

Teknik dosya eski ve yeni parselleri nasıl eşleştirir?

Eski tapu kaydı, ifraz işlemi, yeni tapular, irtifak senedi veya kararı ve koordinatlı güzergâh bilgileri birlikte kullanılmalıdır. Eski yolun hangi yeni parsellerde kaldığı harita üzerinde gösterilir. Yararlanan parseller için ulaşım bağlantısı, yüklü parseller için kullanım alanı ayrı işaretlenir.

Sadece yeni parselin yüzölçümü hakkın kullanılabilirliğini açıklamaya yetmez. Arazi şekli, bağlantı ve kuruluş kapsamı değerlendirilir. Teknik rapor hangi belgeyi esas aldığını ve hangi sonucu hangi veriyle çıkardığını belirtmelidir. Kullanılmama ile kullanılamama ayrımı özellikle m. 793 bakımından açık kurulmalıdır. Bu düzen, tapu memurunun veya mahkemenin yalnız taraf anlatımları arasında seçim yapması yerine denetlenebilir bir parsel zinciri üzerinden inceleme yürütmesine imkân verir.

İşlem sonunda hangi kayıtlar kontrol edilmelidir?

Terkin veya devam işlemi tamamlandığında yalnız başvurucunun kendi tapusu değil, hak ilişkisinin ilgili kayıtları birlikte kontrol edilir. Yeni parsel numaraları, lehine veya aleyhine kayıt yönü ve hakkın kapsamı başvuru dayanağıyla karşılaştırılır. Bir kayıtta silinen hakkın diğer ilgili kayıtlarda tutarsız görünmesi ileride yeni uyuşmazlık yaratır.

Bildirimin sonucu, varsa itiraz ve işlem tarihi dosyada saklanmalıdır. Fiilî kullanım düzeniyle sicil değişikliğinin kapsamı birbirinden ayrılır; belirli parsel yönünden terkin, başka parselde devam eden geçidi kapatma hakkı vermez. M. 786’daki kullanımın engellenmemesi yükümlülüğü geçerli hak bakımından korunur. Son kontrol, bölünme nedeniyle oluşan teknik değişikliğin kanundaki hak devamı ve terkin koşullarıyla uyumlu biçimde yansıtıldığını göstermelidir.

İki taraftaki taşınmazlar da bölünmüşse inceleme iki yönde yapılır

Aynı irtifak ilişkisinde hem yararlanan hem yüklü taşınmaz zaman içinde bölünmüş olabilir. Böyle bir dosyada yalnız bugünkü yolun hangi parselden geçtiğini göstermek bütün ilişkiyi açıklamaz. Önce eski yararlanan parselin yeni parselleri m. 792 bakımından, sonra eski yüklü parselin yeni parselleri m. 793 bakımından ayrı ayrı değerlendirilir. İki kanuni istisna birbirinin yerine uygulanmaz.

Belge düzeninde her yararlanan parselin hangi yüklü parsellerle bağlantılı olduğu gösterilmelidir. Bir yeni yararlanan parsel yönünden hakkın devam etmesi, bütün yüklü yeni parsellerde mutlaka fiilî kullanım bulunduğunu göstermez. Aynı şekilde bir yüklü parselin terkin koşullarını taşıması, diğer yüklü parseller üzerinde devam eden hakkı ortadan kaldırmaz. Hak ilişkisinin her iki yönü görüldüğünde talebin bütün irtifakı mı yoksa yalnız belirli bağlantıyı mı ilgilendirdiği anlaşılır.

Bölünmeden sonra mülkiyet de el değiştirmişse bildirim muhatapları güncel hak sahipliğine göre belirlenmelidir. Eski dosyada yazılı malik adına dayanmak, bugünkü hak sahibinin doğru saptandığını tek başına göstermez. Tapu kayıtları, devir zinciri ve varsa temsil belgeleri birlikte incelenir. Başvuruda eski parsel numaraları hukuki geçmişi açıklamak için korunur; talep sonucu ise güncel kayıtlarla uyumlu yazılır. Böylece farklı tarihlerde gerçekleşen teknik ve hukuki değişiklikler tek bir belirsiz parsel listesinde kaybolmaz.

Sık sorulan sorular

Geçitten yararlanan parsel bölünürse hak biter mi?

Hayır. TMK m. 792 uyarınca kural her yeni parsel yararına devamdır. Yalnız belirli parsel yararına kullanılabilme hâlindeki özel terkin koşulu ayrıca incelenir.

Yolun geçtiği parsel bölünürse yük sadece yolun olduğu yerde mi kalır?

M. 793 başlangıçta her yeni parsel üzerinde devam kuralını koyar. Belirli parselde kullanılmama ve koşullara göre kullanılamama varsa o parsel yönünden terkin istenebilir.

Bugün yolu kullanmamak terkin için yeterli mi?

M. 793 açısından tek başına yeterli değildir. İrtifakın kullanılmaması yanında durum ve koşullara göre kullanılamayacak olması da aranır.

Yararlanan parsel bölünmesinde kim terkin ister?

M. 792’deki özel istem yüklü taşınmaz malikine aittir. İrtifakın yalnız bir yeni parsel yararına kullanılabildiği ortaya konularak diğerleri yönünden terkin istenir.

Yüklü yeni parselin maliki ne isteyebilir?

M. 793 koşulları varsa kendi taşınmazındaki irtifakın terkinini isteyebilir. Yetki diğer yeni parsellerin bütün kayıtlarını tek başına kaldırmayı kapsamaz.

Tapudan gelen bildirim için itiraz süresi nedir?

M. 792–793 bir aylık itiraz aşaması düzenler. Süre, terkin isteminin hak sahibine bildirilmesiyle ilişkilidir; ifraz tarihinden başlayan genel dava süresi değildir.

Bir ay içinde itiraz edilmezse ne olur?

Kanundaki koşullar çerçevesinde tapu sicil memuru irtifakı terkin eder. Bildirimin konusu, muhatabı ve tarihi bu nedenle dikkatle kontrol edilmelidir.

İtiraz edilirse tapu yine otomatik terkin yapar mı?

Maddelerdeki itirazsız terkin koşulu oluşmaz. Uyuşmazlığın dayanakları ve gerekli hukuki yol ayrıca değerlendirilir; itiraz yokmuş gibi işlem sonucu kurulamaz.

Yeni malik sayısı arttığı için geçit genişletilebilir mi?

Hakların devamı, kapsamın sınırsız büyümesi değildir. M. 788 ihtiyaç değişikliğinin yüklü taşınmazın irtifak yükünü ağırlaştıramayacağını düzenler.

Hangi belgeler olmadan inceleme eksik kalır?

Eski ve yeni tapular, ifraz zinciri, irtifak senedi veya kararı, güzergâh krokisi ve bildirim belgeleri birlikte gerekir. Kullanım ve kullanılabilirlik teknik olarak açıklanmalıdır.

Dosyanın hazırlanması ve büro iletişimi

Mersin’de ifraz sonrası geçit incelemesinde eski parselden yeni kayıtlara geçiş zinciri kurulur. Yararlanan ve yüklü taşınmaz ayrımı yapılır; tapu bildirimindeki bir aylık süre kadastro veya yeni geçit süreçlerinin süreleriyle karıştırılmaz.

Resmî kaynaklar ve ilgili kanun maddeleri

• 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu – güncel resmî metin: m. 747, 780–781, 785–793.

Kaynak kontrol tarihi: 24 Ekim 2026. İlgili hükümler yazıda belirtilen kapsam ve koşullarıyla ele alınmıştır.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →