Basit Yargılama Usulü Hangi Hâllerde Uygulanmaz? 2026

Kısa cevap: Basit yargılama usulü; suçun yaptırım üst sınırı iki yılı aşıyorsa, dosya asliye ceza mahkemesinin görevinde değilse, sanık hakkında yaş küçüklüğü veya akıl hastalığı söz konusuysa, soruşturma ya da kovuşturma izin veya talebe bağlıysa, kapsam dışı başka bir suçla birlikte işlenmişse ya da CMK 175/2 uyarınca duruşma günü belirlenmişse uygulanmaz. Ayrıca şartlar bulunsa bile mahkeme bu usulü uygulamak zorunda değildir.

Ceza Üst Sınırı İki Yılı Aşan Suçlarda Uygulanır mı?

Hayır. CMK 251/1, basit yargılamayı yalnız adlî para cezasını ve/veya kanunda öngörülen üst sınırı iki yıl ya da daha az hapis cezasını gerektiren suçlarla sınırlar. Üst sınır iki yıl ise diğer şartlarla birlikte kapsam değerlendirilebilir; iki yılı aşan bir hapis cezası varsa bu usul uygulanamaz.

Hesap, suçun genel adına göre değil iddianamedeki tam madde ve fıkraya göre yapılır. Nitelikli hâl, zorunlu artırım veya özel kanun hükmü üst sınırı değiştirebilir. Suç ağır ceza mahkemesinin veya özel görevli başka bir mahkemenin görevine giriyorsa asliye ceza mahkemesine tanınan CMK 251 yetkisi kullanılamaz.

Yaş Küçüklüğü ve Akıl Hastalığı Neden Engeldir?

CMK 251/7 uyarınca sanık hakkında yaş küçüklüğü veya akıl hastalığı söz konusuysa basit yargılama usulü uygulanmaz. Bu kişiler bakımından savunma, kusur yeteneği, uzman incelemesi ve özel usul güvenceleri duruşmasız dosya değerlendirmesiyle sınırlandırılamaz.

Yaş küçüklüğü bakımından suç tarihindeki yaş ve çocuk mahkemelerinin görev kuralları; akıl hastalığı bakımından ise fiil tarihindeki kusur yeteneği, gözlem, sağlık kurulu raporu ve güvenlik tedbiri ihtiyacı önem taşır. İddianamede bu hususların hiç tartışılmamış olması, somut dosyada engelin bulunmadığı anlamına gelmez; nüfus kaydı ve sağlık belgeleri ayrıca incelenir.

İzin veya Talebe Bağlı Suçlarda Basit Yargılama Olur mu?

Soruşturma veya kovuşturma yapılması kanunen bir makamın iznine ya da yetkili merciin talebine bağlıysa basit yargılama uygulanamaz. Amaç, ceza muhakemesinin başlaması veya sürmesi için aranan özel usul güvencesinin duruşmasız yöntem içinde etkisizleşmesini önlemektir.

Buradaki “talep” teknik bir dava şartıdır. Her şikâyete bağlı suç otomatik olarak bu yasak kapsamına girmez. Şikâyet şartı, izin ve talep kurumlarıyla aynı değildir. Buna rağmen şikâyetin süresinde bulunup bulunmadığı, vazgeçme, uzlaştırma ve diğer dava şartları dosyada ayrıca değerlendirilir.

Kapsam Dışı Başka Bir Suçla Birlikte İşlenirse Ne Olur?

Basit yargılama kapsamındaki bir suç, bu usule girmeyen başka bir suçla birlikte işlenmişse CMK 251/8 gereğince basit yargılama uygulanmaz. Örneğin iki yıllık üst sınıra sahip bir suçla, daha ağır yaptırım gerektiren bağlantılı bir suç aynı olay örgüsü içinde birlikte kovuşturuluyorsa dosyanın bölünerek duruşmasız hükme bağlanması kural değildir.

Bu değerlendirmede yalnız iddianamede birden fazla suç adının bulunması yeterli değildir. Suçların birlikte işlenip işlenmediği, delillerin ortaklığı, sanıklar ve olaylar arasındaki bağlantı ile davaların birleştirilme durumu incelenir. Birleştirme veya ayırma kararının kapsamı, hangi suç yönünden hangi usulün yürütüleceğini değiştirebilir.

Duruşma Günü Belirlendikten Sonra Basit Yargılamaya Geçilir mi?

CMK 175/2 uyarınca duruşma günü belirlendikten sonra basit yargılama usulü uygulanamaz. Mahkeme, iddianamenin kabulünden sonraki ilk incelemede olağan kovuşturma için duruşma günü belirlemişse sonradan dosyayı CMK 251’e çevirerek duruşmasız hüküm kurmamalıdır.

Buna karşılık mahkemenin önce basit yargılama usulünü seçmesi, hükme kadar mutlaka bu yöntemle bağlı kalacağı anlamına gelmez. Dosya üzerinden çözümün yetersiz olduğu anlaşılırsa mahkeme kendiliğinden duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam edebilir. Bu, sanık aleyhine bir usul cezası değil, maddi olayın duruşmada incelenmesini sağlayan kanuni yetkidir.

Şartlar Varsa Mahkeme Uygulamak Zorunda mıdır?

Hayır. CMK 251’de “karar verilebilir” ifadesi kullanıldığı için basit yargılama ihtiyarîdir. Suç resmî tabloda yer alsa, ceza üst sınırı uygun olsa ve açık bir yasak bulunmasa dahi mahkeme dosyanın özellikleri nedeniyle doğrudan duruşma açabilir. Tanığın dinlenmesi, sanığın açıklamasının alınması, bilirkişi raporunun tartışılması veya çelişkili delillerin yüz yüze değerlendirilmesi gerekebilir.

Bu nedenle sanığın “dörtte bir indirim hakkım var” diyerek basit yargılamayı zorunlu kılması mümkün değildir. İndirim, mahkeme bu usulü uygulayıp mahkûmiyet hükmü kurarsa sonuç cezada gündeme gelir; bağımsız ve kazanılmış bir usul hakkı değildir.

Somut Dosya İçin Engel Kontrol Tablosu

Bir engelin gözden kaçtığı düşünülüyorsa yazılı savunmada ilgili kanun maddesi ve dosya belgesi açıkça gösterilmelidir. Mahkeme buna rağmen hüküm kurarsa, gerekçeli kararın tebliğinden sonra iki haftalık itiraz süresi ayrıca değerlendirilir.

Uygulanmayacak Hâller Hakkında Sık Sorulan Sorular

Basit Yargılama Kararı Geldiğinde Dosya Nasıl Kontrol Edilir?

Mahkemenin basit yargılama usulünü uygulayacağını bildiren tebligat alındığında yalnız suç adının resmî listede bulunup bulunmadığına bakmak yeterli değildir. İddianamedeki sevk maddesi, suç tarihi, nitelikli hâl, zincirleme suç veya teşebbüs hükümleri, sanığın suç tarihindeki yaşı, dosyada akıl hastalığına ilişkin kayıt, soruşturma izni ve bağlantılı başka suçlar birlikte incelenmelidir. Tensip tutanağında daha önce duruşma günü verilmişse bu kayıt da ayrıca önem taşır.

1. İddianamenin kabul tarihini ve tensip tutanağını indirin.
2. Her sanık yönünden sevk maddesi ile cezanın kanuni üst sınırını ayrı hesaplayın.
3. Dosyada çocuk, akıl hastalığı, izin veya talep şartı bulunup bulunmadığını belirleyin.
4. Aynı olayla ilgili kapsam dışı suç veya birleştirilmiş dosya olup olmadığını kontrol edin.
5. Mahkemenin savunma için verdiği süreyi tebliğ belgesiyle birlikte takvime kaydedin.

Birden fazla sanık veya suç varsa tek tablo hazırlanması yararlıdır. Her satırda sanık, suç, madde-fıkra, üst sınır, kişisel engel, bağlantılı suç ve mahkemenin işlemi gösterilir. Böylece bir sanık bakımından mümkün olan usulün diğer sanık yönünden neden uygulanamayacağı somutlaştırılır.

Uygulama Engeli Yazılı Savunmada Nasıl İleri Sürülür?

Kanuni engel bulunduğu düşünülüyorsa yalnız “basit yargılama uygulanamaz” demek yerine engelin dayanağı ve dosyadaki belgesi açıkça gösterilmelidir. Örneğin cezanın üst sınırı bakımından ilgili kanun maddesi ve fıkra; yaş küçüklüğü bakımından suç tarihi ile nüfus kaydı; izin şartı bakımından özel kanun hükmü; bağlantılı suç bakımından iddianamenin ilgili bölümü belirtilir. Duruşma günü daha önce belirlenmişse tensip veya ara karar tarihi yazılır.

Yazılı savunma yalnız usule ilişkin itirazdan oluşmamalıdır. Mahkeme engel görüşünü kabul etmeyebilir; bu nedenle isnadın maddi unsurları, hukuka aykırılık, kusur, deliller, beraat nedenleri ve lehe hükümlere ilişkin açıklamalar da süresinde sunulmalıdır. Sunulması istenen belge, tanık veya bilirkişi incelemesi varsa neden gerekli olduğu anlatılmalıdır. Dosya üzerinden karar verilmesinin maddi gerçeği ortaya çıkarmaya elverişli olmadığı düşünülüyorsa duruşma açılması talebi somut gerekçeyle kurulmalıdır.

Engel Bulunmasına Rağmen Hüküm Kurulursa Ne Yapılır?

Mahkeme basit yargılama sonunda hüküm kurduğunda kararın tebliğ tarihi, itiraz mercii ve kanuni süre derhâl kontrol edilir. İtiraz dilekçesinde yalnız sonuca değil, usulün neden uygulanamayacağına ve bu hatanın savunma ile delil tartışmasına somut etkisine yer verilir. İtiraz üzerine dosyanın genel hükümlere göre duruşmalı görülmesi, önceki yazılı savunmanın ve delil taleplerinin önemini ortadan kaldırmaz.

Kanun yolu stratejisi, hükmün türü ve itiraz eden tarafa göre sonuç doğurabileceğinden otomatik metin kullanılmamalıdır. Tebligat belgesi, gerekçeli karar, iddianame, yazılı savunma ve varsa engeli gösteren kayıtlar aynı dosyada tutulmalıdır. Süre geçirilirse engelin varlığı tek başına başvuru hakkını kendiliğinden geri getirmez; usulsüz tebligat veya eski hâle getirme şartları varsa ayrıca değerlendirilir.

Üç Kısa Uygulama Örneği

Örnek 1: İddianamede üst sınırı iki yıl olan tek bir suç ve yetişkin sanık bulunuyor, izin şartı ile bağlantılı suç yoksa basit yargılama değerlendirilebilir; mahkeme yine de tanık dinlenmesini gerekli görerek duruşma açabilir. Örnek 2: Aynı olayda iki yıllık üst sınıra sahip suç ile daha ağır bir suç birlikte kovuşturuluyorsa bağlantı nedeniyle dosyanın yalnız bir kısmının duruşmasız sonuçlandırılması mümkün olmayabilir. Örnek 3: Sanık suç tarihinde çocuksa yaptırım üst sınırı uygun olsa dahi yaş küçüklüğü açık engeldir.

Bu örnekler, yalnız suç listesinin yeterli olmadığını gösterir. Doğru sonuç için iddianame, tensip, nüfus kaydı, izin kararı ve bağlantılı dosyalar birlikte okunur. Her engel, hangi belgeyle ispatlandığı belirtilerek savunmaya eklenmelidir.