Deniz Taşımacılığında Yük Hasarı: İhbar, SDR ve Süre
Kısa cevap: Türk hukukunun ve TTK navlun hükümlerinin uygulandığı deniz taşımacılığında yük hasarı dışarıdan belliyse zıya veya hasar en geç teslim sırasında taşıyana yazılı bildirilir. Zıya veya hasar dışarıdan belli değilse bildirim, teslim tarihinden itibaren aralıksız üç gün içinde gönderilir. TTK m.1185/4 uyarınca bildirim ve resmî tespit yokluğu hakkı düşürmez; eşyanın taşıma senedinde yazılı durumda teslim edildiği ve kanıtlanan zararın taşıyanın sorumlu olmadığı bir sebepten doğduğu yönünde aksi ispatlanabilir iki karine kurar.
Bu rehber; TTK m.1178–1189 temelinde sorumluluk dönemini, açık ve gizli hasar bildirimini, ortak incelemeyi, konteyner ve mühür delillerini, 666,67 SDR/koli-ünite ile 2 SDR/kg sınırlarını, gecikme sınırını ve bir yıllık hak düşürücü süreyi açıklar.
Taşıyan Yükten Hangi Dönemde Sorumludur?
TTK m.1178/1 uyarınca taşıyan; yükleme, istif, elden geçirme, taşıma, koruma, gözetim ve boşaltmada tedbirli bir taşıyandan beklenen dikkat ve özeni göstermekle yükümlüdür. Zıya, hasar veya gecikme eşya taşıyanın hâkimiyetindeyken meydana gelmişse taşıyan kural olarak doğan zarardan sorumludur; TTK m.1179–1183’teki kurtuluş, karine ve birleşen sebeplere ilişkin hükümler saklıdır.
TTK m.1179’a göre taşıyan, zararın kendisinin veya adamlarının kastı ya da ihmalinden doğmadığını ispatladığı ölçüde sorumluluktan kurtulur. TTK m.1180 teknik yönetim ve yangın, m.1181 denizde kurtarma, m.1182 deniz tehlikesi, harp, el koyma, grev, yükle ilgililerin fiili, doğal eksilme, gizli ayıp, yetersiz ambalaj ve işaret gibi kanuni karineleri düzenler. Taşıyanın sorumlu olduğu bir olay karine sebebini doğurmuşsa kurtuluş uygulanmaz; taşıyanın kusuru başka bir sebeple birleşmişse m.1183 uyarınca kusura bağlanamayan kısmı taşıyan ispatlar.
TTK m.1178/3’e göre hâkimiyet, eşyanın yükleten veya onun adına hareket eden kişiden yahut yükleme limanında teslimin zorunlu olduğu makam veya üçüncü kişiden taşıyanca alınmasıyla başlar. Dönem; eşyanın gönderilene teslimiyle, teslimden kaçınmada sözleşme, kanun veya liman teamülüne göre gönderilenin emrine hazır tutulmasıyla ya da boşaltma limanında teslimin zorunlu olduğu makam veya üçüncü kişiye verilmesiyle sona erer.
Terminal, liman işletmesi, istif yüklenicisi veya fiilî taşıyan kullanılması bu dönemi kendiliğinden sona erdirmez. TTK m.1191 uyarınca taşıyan, taşımanın fiilî taşıyana bırakılan bölümü dâhil tamamından sorumlu kalır. TTK m.1192’deki istisna; belirli taşıma bölümünün başka kişi tarafından yapılmasının sözleşmede öngörülmesine, fiilî taşıyanın adı, unvanı ve işyeri adresinin sözleşmeden anlaşılmasına veya süresinde bildirilmesine ve fiilî taşıyana karşı yetkili Türk mahkemesinde dava açılabilmesine bağlıdır; zararın o kişinin hâkimiyet döneminde doğduğunu taşıyan ispatlar. Konşimento, terminal teslim fişi, yükleme surveyi ve konteyner fotoğrafları eşyanın başlangıç durumunu ve hâkimiyet zamanını gösterir. Navlun ilişkisinin tarafları için navlun sözleşmesi rehberine bakınız.
Açık Hasar Teslimde Nasıl Bildirilir?
Kırık palet, yırtık ambalaj, ıslak koli, ezilmiş konteyner, eksik paket veya bozuk mühür teslimde dışarıdan görülebiliyorsa çekince teslim belgesine yazılmalıdır. “Hasarlı teslim alındı” gibi genel ifade yerine hasarın yeri, türü, adet ve ambalaj durumu somutlaştırılır.
- Konteyner numarası ve mühür numarası,
- Hasarlı koli, palet veya parça adedi,
- Islaklık, ezilme, delik, pas, koku veya sıcaklık sapması,
- Teslim tarihi, saati ve terminal konumu,
- Teslim fişine konulan açık çekince,
- Taşıyan, acente ve terminale aynı gün gönderilen yazılı ihbar,
- Fotoğraf-video dosyalarının orijinal tarih bilgisi.
TTK m.1185 yazılı bildirim arar. Teslim belgesindeki ayrıntılı çekince taşıyana yöneltilmeli; belgeye kayıt konulamıyorsa aynı gün ayrı tutanak ve teslimi kanıtlanabilen yazılı bildirim kullanılmalıdır. Çekincesiz teslim hakkı düşürmez, ancak m.1185/4’teki aksi ispatlanabilir karineleri doğurur. Eşya fiilî taşıyan tarafından teslim edilmişse taşıyana veya fiilî taşıyana yapılan bildirim diğerine de yapılmış sayılır; kaptan ve sorumlu gemi zabiti dâhil bunlar adına hareket eden kişiye yapılan bildirim de hüküm doğurur.
Gizli Hasar İçin Üç Günlük Bildirim
Hasar teslim sırasında dışarıdan anlaşılamıyorsa TTK m.1185/1’deki aralıksız üç günlük süre içinde taşıyana yazılı bildirim gönderilir. Süre iş günü değil, kesintisiz takvim süresidir. Ambalaj açıldığında görülen kırık, iç korozyon, sıcaklık bozulması ve eksik iç adet bu kapsamdadır.
Kanun, ihbarnamede zıya veya hasarın neden ibaret olduğunun genel olarak belirtilmesini zorunlu tutar. Konşimento ve konteyner numarası, teslim ve fark etme tarihi, mal ve hasar tanımı, tahmini miktar, inceleme yeri ve ortak survey daveti bildirimin hangi taşımaya ilişkin olduğunu ispatlar. Zarar tutarı kesinleşmemiş olsa da hasarın niteliği üç günlük sürede bildirilir; miktar inceleme sonrasında belgelenir.
Üç günlük bildirimin yapılmaması tazminat hakkını sona erdirmez. Bildirim veya m.1184 uyarınca tespit yoksa, eşyanın taşıma senedinde yazılı durumda teslim edildiği ve kanıtlanan zararın taşıyanın sorumlu olmadığı bir sebepten doğduğu kabul edilir; hak sahibi bu iki karinenin aksini delille ispatlar. Tarafların katılımıyla mahkeme, yetkili makam veya resmen atanmış uzman tarafından inceleme yapılmışsa ayrıca bildirim gerekmez.
Gecikme Zararında Altmış Günlük Bildirim
Eşyanın geç tesliminden doğan zarar için gönderilen, teslim tarihinden itibaren aralıksız altmış gün içinde taşıyana yazılı bildirimde bulunmalıdır. TTK m.1185/5 gereğince bu sürede bildirilmeyen gecikme zararı için tazminat ödenmez. Gecikme bildirimi, zıya veya hasar bildiriminden ayrı bir şarttır.
TTK m.1178/4’e göre gecikme; açıkça kararlaştırılan sürenin aşılması veya kararlaştırılmış süre yoksa olayın özelliklerine göre tedbirli bir taşıyandan makul olarak beklenen sürede teslim edilmemesidir. Talep sahibi zararın tutarını ve gecikmeyle nedensellik bağını belgeler.
Konteyner, Mühür ve Teslim Kayıtları
FCL taşımada konteyneri yükleten doldurup mühürlemiş ve taşıyan içeriği kontrol etmemişse “shipper’s load, stow and count” kaydı bu olguyu belgeler. Bu kayıt; konteynerin fiziksel bütünlüğü, taşıma sıcaklığı, gemide istif ve mühür zincirine ilişkin taşıyan yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.
LCL yükte birden fazla gönderi konsolide edildiği için depo kabul ve ayrıştırma kayıtları belirleyici delillerdir. Koli sayısı, tartım, barkod hareketi ve depo kamera kaydı kaybın zamanını ve yerini gösterir. Kamera kaydı için saklama süresi dolmadan yazılı koruma talebi yapılmalıdır.
Soğuk zincir yükünde set değeri, return air/supply air kayıtları, cihaz alarmı, elektrik bağlantısı ve kalibrasyon belgesi alınmalıdır. Tek bir sıcaklık ölçümü bütün seferi göstermez; veri kaydedici kayıtları zaman çizelgesiyle incelenir.
Survey ve Ortak İnceleme Nasıl Yapılır?
Hasar fark edildiğinde yük korunur ve taşıyan, acente, terminal, sigortacı ve gerekiyorsa gümrük ortak incelemeye davet edilir. Survey raporu hasarın kapsamını, teknik neden değerlendirmesini, ambalajı, kurtarılabilir değeri ve alınan önlemleri belgelemelidir. Surveyör hukuki sorumluluk hakkında kesin karar vermez.
- Yükü daha fazla zararı önleyecek güvenli alana alın.
- Teslim fişine ayrıntılı çekince yazın.
- Taşıyan ve sigortacıya derhâl yazılı ihbar gönderin.
- Tarafları tarih, saat ve yer belirterek ortak survey’e çağırın.
- Ambalaj açılışını kesintisiz fotoğraf veya videoyla belgeleyin.
- Numune, hasarlı parça ve ambalajı izinsiz imha etmeyin.
- Satış veya tasfiye gerekiyorsa piyasa tekliflerini ve kararı kaydedin.
TBK m.52, zarar görenin zararın doğmasına veya artmasına etkisi bulunduğunda hâkime tazminatı indirme veya tamamen kaldırma yetkisi verir. Bu nedenle ıslak ürün korunur, kurtarılabilir mal için tasfiye teklifleri alınır ve zorunlu imha kararı teknik ve resmî belgelerle kayda bağlanır.
Yük Hasarı Dosyasında Toplanacak Deliller
- Satım ve deniz taşıma sözleşmesi, charter party ve konşimento,
- Ticari fatura, çeki listesi, menşe ve kalite belgeleri,
- Yükleme öncesi rapor, tartım ve fotoğraflar,
- Konteyner, mühür, VGM, istif ve terminal hareket kayıtları,
- Mate’s receipt, teslim emri ve hasarlı teslim tutanağı,
- Survey raporu, laboratuvar ve uzman incelemesi,
- Sigorta poliçesi, ihbar ve ekspertiz yazışmaları,
- Navlun, gümrük, depolama, ayrıştırma ve tasfiye giderleri,
- Zarar azaltma tedbirleri ile hurda veya kurtarma değeri belgeleri.
Konşimentodaki taşıyan, yetki, tahkim ve hukuk kayıtları ayrıca kontrol edilmelidir. Belgenin işlevi için konşimentonun hukuki niteliği rehberine, genel sözleşme denetimi için ticari sözleşmeler rehberine bakınız.
Zararın Hesabı ve Taşıyanın Sorumluluk Sınırı
TTK m.1186/2’ye göre tazminat, eşyanın boşaltıldığı veya boşaltılması gereken yer ve tarihteki değer üzerinden hesaplanır. Önce borsa fiyatı, bu yoksa cari piyasa fiyatı, ikisi de yoksa aynı nitelik ve kalitedeki eşyanın olağan değeri esas alınır. Kurtarma değeri düşülür ve aynı zarar iki kez tahsil edilemez. Sigorta ödemesinde taşıyana karşı dava hakkı, TTK m.1472’deki koşul ve tutar ölçüsünde sigortacıya geçer.
TTK m.1186/1 uyarınca zıya veya hasarda sınır, koli ya da ünite başına 666,67 Özel Çekme Hakkı veya zıyaa ya da hasara uğrayan eşyanın gayrisafi ağırlığının kilogramı başına 2 Özel Çekme Hakkıdır; iki sonuçtan yüksek olanı uygulanır. Yükün cinsi ve değeri yüklemeden önce yükleten tarafından bildirilip denizde taşıma senedine yazılmışsa bu yasal sınır uygulanmaz. SDR, fiilî ödeme günündeki veya tarafların kararlaştırdığı tarihteki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası değeriyle Türk lirasına çevrilir. Ayrıntılı hesap için deniz taşıyanının sorumluluk sınırı rehberine bakınız.
Denizde taşıma senedinde konteyner veya palet içeriği olarak yazılan her koli ya da ünite ayrı sayılır; içerik yazılmamışsa taşıma gereci tek koli veya ünitedir. Gecikme sorumluluğu geciken eşyanın navlununun 2,5 katıyla, her durumda toplam navlunla sınırlıdır. Zıya veya hasar ile gecikme sınırları birlikte uygulanırsa toplam, tam zıya sınırını aşamaz. TTK m.1186/8 uyarınca daha yüksek sınır kararlaştırılabilir. TTK m.1243 kapsamındaki ilişkide taşıyanın kanuni sorumluluğunu önceden daraltan kayıt geçersizdir; m.1244 istisnaları ile yolculuk çarterinde taşıyan-taşıtan ilişkisine dair m.1245 ayrımı saklıdır.
TTK m.1187’deki kasıt ya da zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle pervasız davranış ispatlanırsa taşıyan 1186’daki sınırlardan yararlanamaz. Bu sonuç, kanundaki bilinç unsurunun somut delille ispatına bağlıdır.
Bir Yıllık Hak Düşürücü Süre, Görev ve Yetki
TTK m.1188 uyarınca zıya, hasar ve geç teslimden doğan tazminat istemi, bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmazsa düşer. Hak düşürücü süre, eşyanın tamamının veya bir kısmının teslim edildiği tarihte; hiç teslim yoksa teslim edilmesi gereken tarihte başlar. Taraflar bu süreyi yalnız dava sebebi doğduktan sonra yapacakları anlaşmayla uzatabilir.
Rücu davası bir yıllık sürenin sonrasında da açılır; ancak rücu hakkı, tazminatın ödendiği veya rücu sahibinin aleyhine açılan davanın dilekçesini tebellüğ ettiği tarihten itibaren doksan gün içinde kullanılmazsa düşer. TTK m.1189 gereğince tazminat muhatabı zarar göreni süreyi kaçırtacak biçimde oyalarsa hak düşürücü süre itirazından yararlanamaz; dava açma süresi zarar görenin oyalamayı öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlar.
Uyuşmazlık Türk mahkemesinde görülüyorsa görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir; deniz ihtisası iç iş bölümü kurallarıyla belirlenir. Geçerli tahkim ve yetki kayıtları ayrıca uygulanır. Üç günlük bildirim, sigorta ihbarı, ekspertiz veya müzakere bir yıllık hak düşürücü süreyi kendiliğinden korumaz; süre içinde yargı yoluna başvurulur.
Yük Sigortası Taşıyana Başvurunun Yerini Tutar mı?
Hayır. Emtia sigortacısına hasar ihbarı, taşıyana yapılması gereken çekince ve bildirimin yerine geçmez. Poliçedeki ihbar süresi, ekspertiz koşulu ve kurtarma önlemleri ayrıca uygulanır. TTK m.1472 uyarınca sigortacı, tazminatı ödediği anda hukuken sigortalının yerine geçer; sigortalının sorumlulara karşı dava hakkı varsa bu hak ödenen tutar ölçüsünde sigortacıya geçer. Bu nedenle taşıyan ve terminale karşı deliller korunmalıdır.
Sigorta eksperinin incelemesi beklenirken üç günlük taşıyan ihbarı geçirilmemelidir. Taşıyanın atadığı surveyör ile sigorta eksperi aynı kişi veya aynı amaçta değildir. Her raporun kimin adına düzenlendiği ve hangi belgelere dayandığı yazılmalıdır. Deniz taşımacılığında yük hasarı dosyasında sigorta ödemesi, muafiyet ve kurtarma değeri nihai zarar hesabında ayrıca gösterilir.
İlk 24 Saat İçin Uygulama Planı
- Teslimi çekincesiz imzalamayın.
- Konteyner ve mühür numarasını fotoğraflayın.
- Hasarın ayrıntısını taşıyan ve acenteye yazılı bildirin.
- Sigortacıya poliçedeki yöntemle ihbar yapın.
- Ortak survey için yer ve saat verin.
- Malı koruyun, ancak delili yok etmeyin.
- Konşimento, fatura ve terminal kayıtlarını tek dosyada toplayın.
- Üç gün, altmış gün ve bir yıllık süreleri takvime yazın.
Deniz Taşımacılığında Yük Hasarı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Hasar teslimde görünüyorsa ne yapılır?
Zıya veya hasarın genel niteliği en geç teslim sırasında taşıyana yazılı bildirilir ve teslim belgesine ayrıntılı çekince konulur.
Gizli hasar kaç günde bildirilir?
Teslim tarihinden itibaren aralıksız üç gün içinde taşıyana yazılı bildirim gönderilir.
Üç günlük bildirim yapılmazsa hak düşer mi?
Hayır. Bildirim ve resmî tespit yokluğu, TTK m.1185/4’teki aksi ispatlanabilir iki karineyi doğurur.
Gecikme zararı ne zaman bildirilir?
Teslimden itibaren aralıksız altmış gün içinde yazılı bildirim yapılmazsa gecikme zararı için tazminat ödenmez.
Survey raporu hukuki sorumluluğu belirler mi?
Hayır. Survey raporu teknik bulguyu belgeler; hukuki sorumluluğu mahkeme veya hakem kurulu belirler.
Hasarlı mal hemen imha edilir mi?
Hayır. Zorunlu imha hâli dışında taraflara inceleme olanağı verilir; zorunluluk, karar ve tasfiye belgelenir.
Zıya veya hasarda sorumluluk sınırı nedir?
Koli veya ünite başına 666,67 SDR ile zarar gören brüt ağırlığın kilogramı başına 2 SDR hesaplanır ve yüksek sonuç uygulanır. Yükün cinsi ve değeri yüklemeden önce bildirilip denizde taşıma senedine yazılmışsa yasal sınır uygulanmaz.
Konteyner tek ünite sayılır mı?
İçindeki koli veya üniteler taşıma senedinde yazılıysa her biri ayrı; yazılı değilse konteyner tek ünite sayılır.
Tazminat istemi için süre kaç yıldır?
TTK m.1188 uyarınca bir yıllık hak düşürücü süre içinde yargı yoluna başvurulur.
Sigorta ihbarı bir yıllık süreyi korur mu?
Hayır. Sigorta ihbarı, ekspertiz ve müzakere yargı yoluna başvurmanın yerine geçmez.
Resmî Hukuki Kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4–5, m.1178–1192, m.1243–1245 ve m.1472
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.52
- TBMM: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu bilgileri
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin Ofisi
Adres: İhsaniye, 4903. Sk. Profit İş Merkezi No:23 Kat:3 Daire:14, 33070 Akdeniz/Mersin
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.