Alman Şirketi Türk Tedarikçiye Avans Ödedi Ama Mal Gelmedi: Para Nasıl Geri Alınır?

Kısa ve net cevap: Alman şirketi Türk tedarikçiye peşin veya kısmi avans ödemiş fakat sözleşmedeki mal teslim edilmemişse ilk hukuki adım, siparişin gerçekten bağlayıcı bir satış sözleşmesi oluşturup oluşturmadığını ve teslim süresinin dolup dolmadığını belirlemektir. Almanya–Türkiye ticari mal satışında CISG çoğu durumda doğrudan uygulanır. Satıcının teslim borcunu esaslı biçimde ihlal etmesi veya verilen ek sürede de teslim yapmaması hâlinde alıcı sözleşmeden dönerek ödediği bedelin iadesini ve şartları varsa tazminatı talep edebilir. Türk tedarikçinin malvarlığını kaçırma riski varsa alacak muacceliyet ve yaklaşık ispat şartları çerçevesinde ihtiyati haciz; belirli mal veya hakkın korunması gerekiyorsa ihtiyati tedbir değerlendirilir. Banka SWIFT/dekont kayıtları, proforma fatura, purchase order, e-posta/WhatsApp yazışmaları, teslim tarihi ve satıcının kabul beyanları dosyanın temel delilleridir.

Kısa Özet

Proforma fatura veya sipariş formu sözleşme oluşturur mu?

Uluslararası ticarette taraflar her zaman tek imzalı uzun sözleşme kullanmaz. Alman alıcının purchase order göndermesi, Türk satıcının proforma fatura düzenlemesi, ödeme istemesi ve avansı kabul etmesi sözleşmenin kurulduğunu gösterebilir. CISG teklif ve kabul hükümleri, taraf davranışları ve önceki ticari uygulamalar birlikte değerlendirilir. Proforma faturada ürün, miktar, birim fiyat, teslim tarihi ve ödeme hesabı yazılıysa sözleşmenin esaslı unsurlarının ispatı kolaylaşır.

Buna karşılık banka dekontunda yalnız “advance” yazması, hangi sipariş için ödeme yapıldığını tek başına göstermeyebilir. Ödeme açıklaması, fatura numarası, e-posta zinciri ve satıcının ödeme teyidi birlikte saklanmalıdır. Tedarikçi “bu ödeme eski borç içindi” savunması yaparsa bağlantı delilleri önem kazanır.

Almanya–Türkiye tedarik uyuşmazlığında CISG uygulanır mı?

Tarafların işyerleri Almanya ve Türkiye’deyse ve işlem ticari mal satışı niteliğindeyse CISG kural olarak uygulanır. Sözleşmede Türk hukuku seçilmiş olması CISG’in açıkça dışlanmadığı durumda bunu değiştirmez. Bu konuda Alman şirketi–Türkiye mal satışı ve CISG rehberi ayrıntılı çerçeveyi açıklar.

Fason üretim, mühendislik veya montaj ağırlıklı karma sözleşmede ise CISG m.3 değerlendirilir. Alıcının malzemenin esaslı kısmını sağlaması veya satıcının yükümlülüğünün baskın biçimde hizmet olması hâlinde CISG kapsamı değişebilir. Avans iadesi talebinden önce sözleşmenin doğru hukuki türü belirlenmelidir.

Teslim tarihi nasıl belirlenir?

Sözleşme veya sipariş teyidinde kesin tarih varsa satıcı o tarihte teslim yükümlülüğünü yerine getirmelidir. “6–8 weeks after advance payment” gibi süreler ödeme tarihinden hesaplanır. Tarih yoksa CISG satıcının makul süre içinde teslimini öngörür. Üretim programı, sevkiyat rezervasyonu ve taraf yazışmaları makul sürenin belirlenmesinde kullanılabilir.

Satıcının “hammadde gecikti”, “gümrük sorunu çıktı” veya “kur arttı” açıklaması her durumda teslim borcunu ortadan kaldırmaz. Mücbir sebep savunması CISG m.79 veya sözleşmedeki force majeure maddesine göre ayrıca incelenir. Ekonomik zorluk ile ifayı engelleyen kontrol dışı olay aynı değildir.

Alıcı ek süre vermek zorunda mı?

Her ihlalde ek süre zorunlu değildir; ancak CISG m.47 kapsamında alıcının satıcıya makul ek süre vermesi, özellikle teslim hiç yapılmadığında dönme hakkının hukuki zeminini güçlendirebilir. Ek süre yazılı, belirli ve ispatlanabilir olmalıdır. “Lütfen en kısa zamanda gönderin” yerine “en geç 15 Ekim 2026’ya kadar teslim” gibi net tarih tercih edilir.

Ek süre içinde satıcının teslim edeceğini açıkça reddetmesi veya ihlalin baştan esaslı olması hâlinde bekleme zorunluluğu farklı değerlendirilebilir. Ticari üretim sezonu, fuar veya müşteri teslimi gibi zamanın esaslı olduğu işlemlerde gecikmenin etkisi sözleşmede açıklaştırılmalıdır.

Sözleşmeden dönme hangi durumda mümkündür?

CISG m.49, satıcının ihlalinin esaslı olması veya teslim için verilen ek sürenin sonuçsuz kalması gibi hâllerde alıcıya sözleşmeyi ortadan kaldırma imkânı verir. Dönme beyanı karşı tarafa bildirilmelidir. Sözleşme sona erdiğinde taraflar aldıklarını iade etmekle yükümlü hâle gelir.

Alman alıcı yalnız gecikmeden rahatsız olduğu için aceleyle dönme bildirimi göndermemelidir. İhlalin hukuki eşiği, ek süre ve satıcının davranışı incelenir. Haksız dönme hâlinde Alman şirketin kendisi sözleşmeyi ihlal etmiş duruma düşebilir.

Ödenen avans nasıl geri istenir?

CISG’e tabi sözleşme geçerli biçimde ortadan kaldırıldığında, m.81/2 uyarınca taraflar verdiklerinin iadesini ister; her iki tarafın iade borcu varsa iadeler aynı anda yerine getirilir. Satıcı bedeli geri vermekle yükümlüyse CISG m.84/1 uyarınca bedelin ödendiği tarihten itibaren faiz de öder. Faizin başlangıcını otomatik olarak dava, ihtar veya dönme tarihine bırakmak alıcının talebini eksiltir. Bununla birlikte CISG bu faiz için sayısal oran belirlemez; oran, tarafların geçerli anlaşması ve uygulanacak tamamlayıcı hukuk çerçevesinde ayrı tespit edilir.

Örnek olarak iki farklı tarihte 20.000 ve 30.000 avro ödenmişse tek bir ortalama ödeme günü uydurulmaz; her ödeme dilimi kendi tarihiyle hesaplanır. İade edilecek anapara, faiz, ispatlanmış banka gideri ve varsa ayrı zarar kalemleri birbirinden ayrılır; aynı zarar iki kez tahsil edilmez. Türkiye’de takip başlatılırken yabancı para alacağının tutarı ve Türk lirası karşılığına ilişkin İİK usul koşulları da ayrıca yerine getirilir.

Satıcı iadeyi kabul ettiği hâlde ödeme yapmıyorsa yazılı borç ikrarı değerli delildir. Taksit önerisi kabul edilecekse yeni protokol eski talepleri istemeden ibra etmeyecek şekilde hazırlanmalıdır. Ana alacak, faiz ve takip giderlerinin hangi tarihte sona ereceği yazılır.

Avans dışında hangi zararlar istenebilir?

CISG m.74 öngörülebilir zarar ve yoksun kalınan kârı kapsayan tazminat rejimi getirir. Alman alıcı acilen başka tedarikçiden daha yüksek fiyata mal almak zorunda kaldıysa ikame alım farkı; kaçırılan üretim veya müşteri siparişi için şartları varsa ek zarar talep edilebilir. Ancak zarar ile ihlal arasındaki nedensellik ve öngörülebilirlik ispatlanmalıdır.

Alıcı zararı azaltmak için makul önlemleri almalıdır. Teslim ihtimalinin kalmadığı açıkken bütün seçenekleri görmezden gelip zararın büyümesine izin verilmesi tazminat hesabını etkiler. İkame teklifleri, yeni sipariş, iptal edilen müşteri işi ve ek taşıma giderleri ayrı kaydedilir.

Varsayımsal örnek: Avans, kısmi teslim ve kalan sipariş

Alman alıcının 100 makine parçası için 40.000 avro avans ödediği, Türk satıcının yalnız 30 parçayı teslim ettiği varsayılsın. Önce teslim edilen 30 parçanın sözleşmeye uygunluğu ve ödemede bunlara düşen pay belirlenir. Hiç teslim yapılmamış gibi bütün avansı istemek ile eksik kalan kısmın iadesini istemek aynı talep değildir. Sözleşmenin bütünü bakımından dönme düşünüldüğünde kısmi ifanın etkisi ayrıca incelenir.

CISG m.51, eksik veya uygunsuz kısma ilişkin haklarla sözleşmenin tamamının ortadan kaldırılmasını ayırır. Bütün sözleşmeden dönme için bütün itibarıyla esaslı ihlal gerekir. Bu ayrım Antlaşmanın otantik İngilizce metninden kontrol edilebilir. Teslim edilen parçalar bağımsız kullanılabiliyorsa bununla bütün üretim hattının tek bir eksik parça nedeniyle çalışmaması farklı olgulardır.

Alıcı tamamını geri vermek istiyorsa elindeki malın durumu ve iade imkânı da araştırılır. Bazı parçalar müşteriye satılmış, bazıları üretimde kullanılmış olabilir. Bu kayıtlar sonradan birbirine karıştırılmamalıdır. Talebin kapsamı ve hukuki dayanağı açıklanırken gerçek stok durumu gizlenmez; iade ve bedel hesabı buna göre oluşturulur.

Ek süre bildirimi neden takvimle birlikte hazırlanır?

Satıcıya belirli bir ek teslim süresi tanınması yalnız iyi niyetli hatırlatma değildir. CISG m.47’nin bu dönem içindeki diğer başvuru haklarına etkisi vardır; satıcının ifa etmeyeceği bildirimi ve gecikme tazminatı saklı hükümlerle değerlendirilir. Bu yüzden aynı gün hem belirli süre teslim beklendiğini hem sözleşmenin kesin olarak bitirildiğini söyleyen çelişkili bildirimler gönderilmemelidir.

Varsayımsal dosyada satıcı iki hafta ek süre istemiş ve alıcı bunu kabul etmişse yeni tarihin hangi siparişe ilişkin olduğu yazılır. Ek süre bütün açık siparişleri mi, sadece geciken partiyi mi kapsıyor? Taşımanın başlaması yeterli mi, sözleşmede teslim olarak belirlenen olayın tamamlanması mı gerekiyor? Bu sorulara cevap verilmeden alıcının sürenin sonunda hangi hakkı kullanacağı sağlıklı belirlenemez.

Satıcı sevkiyat belgesi gönderdiğinde belgenin gerçek taşıyıcı, yük ve siparişle bağlantısı doğrulanır. Yalnız rezervasyon yapılması veya boş bir konişmento taslağının gönderilmesi, malın gerçekten teslim edildiğini tek başına göstermez. Ancak eksik belge de otomatik dolandırıcılık kanıtı sayılmaz. Hangi teslim olgusunun ispatlanamadığı açıkça kaydedilir.

Taksitli iade protokolünde hangi riskler ayrılır?

Satıcı avansı geri ödemeyi kabul ediyor fakat taksit istiyorsa, mevcut alacağın hangi kısmının tanındığı ve ilk ödeme yapılınca hangi hakların sona ereceği yazılmalıdır. Anapara, faiz ve masraf kalemleri ayrı gösterilir. Kısmi ödeme için genel ibra metni verilmesi, alıcının kalan talebini istemeden tartışmalı hâle getirebilir.

Örneğin ilk taksit 5.000 avro olduğunda bu tutarın neye mahsup edileceği açıklanır. Sonraki taksit ödenmezse kalan tutarın muacceliyeti, varsa teminat ve takip yöntemi düzenlenir. Ancak özel protokolün kendiliğinden mahkeme ilamı veya doğrudan her ülkede icra edilebilir belge olduğu varsayılmaz. Belgenin hukuki niteliği ve uygulanacak icra yolu ayrıca belirlenir.

Teminat alınacaksa teminatı veren gerçek taraf, tutar ve kuruluş işlemi kontrol edilir. Şirket müdürünün protokolü şirket adına imzalaması, şahsen borç üstlendiği anlamına gelmez. Kişisel veya kurumsal garanti amaçlanıyorsa bunun ayrı koşulları yerine getirilmelidir. Belgelerin doğru kurulması, ödeme gücü olmayan borçludan tahsilatın garantisi olarak sunulamaz.

Türk tedarikçinin malvarlığına ihtiyati haciz konabilir mi?

Para alacağı için İİK m.257 ve devamı kapsamında ihtiyati haciz değerlendirilebilir. Muaccel ve rehinle temin edilmemiş alacaklarda temel şartlar; vadesi gelmemiş alacaklarda ise kanundaki özel sebepler aranır. Mahkeme yaklaşık ispat ve teminat konularını değerlendirir. Alman şirket yabancı olduğu için ayrıca HMK/MÖHUK teminat hükümleri gündeme gelebilir.

İhtiyati haciz, davanın kendisi değildir; alacaklının ileride tahsil kabiliyetini koruyan geçici hukuki korumadır. Karardan sonra icra ve dava/takip süreleri sıkıdır. Genel rehber için yurt dışındaki alacaklı için ihtiyati haciz içeriği kullanılabilir.

Teslim yapılmaması dolandırıcılık mıdır?

Her sözleşme ihlali suç değildir. Satıcı sözleşme kurulduktan sonra mali sıkıntıya girmiş veya üretimde başarısız olmuşsa konu esas olarak özel hukuk uyuşmazlığı olabilir. Dolandırıcılık için başlangıçtan itibaren hileli davranışla aldatma ve menfaat sağlama unsurları araştırılır.

Gerçekte olmayan fabrika, sahte referans, sahte ihracat belgesi, başka şirkete ait fotoğraflar veya aynı mal için çok sayıda mağdurdan avans toplama gibi olgular ceza soruşturmasını gündeme getirebilir. Ceza şikâyeti, para alacağı davasının otomatik yerine geçmez; iki süreç farklı amaçlara sahiptir.

Alman şirket hangi belgeleri toplamalıdır?

İmzalı sözleşme varsa aslı; yoksa teklif, purchase order, proforma/nihai fatura, ödeme dekontu ve SWIFT mesajı, e-postalar, mesajlaşma kayıtları, teslim programı, taşıma rezervasyonları ve satıcının gecikme açıklamaları kronolojik dosyalanmalıdır. Alman dilindeki belgelerin Türk mahkemesinde kullanılmasında tercüme ihtiyacı ayrıca planlanır.

Türk tedarikçinin güncel ticaret sicili, adresi, yetkilileri ve varsa unvan değişiklikleri kontrol edilir. Yanlış şirkete ödeme yapılmışsa sözleşme tarafı ve para alıcısı arasındaki ilişki ayrıca açıklanmalıdır.

Dava Türkiye’de mi açılır?

Sözleşmedeki yetki veya tahkim maddesi ilk kontroldür. Geçerli bir ICC/ISTAC tahkim şartı varsa uyuşmazlık hakem önüne gitmelidir. Türk mahkemesi yetkiliyse davalının merkezi, ifa yeri ve tacirler arasındaki yetki sözleşmesi HMK’ya göre incelenir. Alman mahkemesi seçilmişse alınacak kararın Türkiye’de tenfizi ayrıca düşünülmelidir.

Tedarikçinin malvarlığı Türkiye’deyse, alınacak hükmün Türkiye’de hızlı icra edilebilirliği pratik önem taşır. Bu nedenle sözleşme hazırlanırken yalnız “hangi hukuk?” değil “kararı nerede icra edeceğiz?” sorusu da cevaplanmalıdır.

Sık yapılan hatalar

1. Avans ödemesini hangi siparişe ait olduğunu belirtmeden göndermek.
2. Kesin teslim tarihi koymamak.
3. Gecikme sonrası belirsiz e-postalarla aylarca beklemek.
4. CISG dönme şartlarını kontrol etmeden sözleşmeyi tek taraflı kapatmak.
5. İhtiyati haciz ihtiyacını satıcının malvarlığı boşaldıktan sonra düşünmek.
6. Dolandırıcılık şikâyetini alacak tahsilinin yerine koymak.
7. Alman dilindeki delilleri dağınık tutmak.
8. Yetki/tahkim maddesini incelemeden yanlış yerde dava açmak.

Türkiye geneli takip ve Mersin’den koordinasyon

Türk tedarikçi Mersin, İstanbul, Bursa, Gaziantep veya başka bir şehirde olabilir. Görev ve yetki somut sözleşmeye göre belirlenir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun İstanbul ve Mersin’de fiziksel ofisleri bulunmaktadır; üstlenilen uluslararası tedarik ve alacak dosyaları görev/yetki kuralları çerçevesinde Türkiye genelinde İstanbul ve Mersin ofislerinden koordine edilir.

Almanca yöneticiler için Almanca ana sayfa, kurumsal uzaktan temsil için Yurt Dışındaki Müvekkiller sayfası kullanılabilir.

Sık sorulan sorular

Avans ödendi ama yazılı sözleşme yoksa dava açılabilir mi?

Evet. Sipariş, proforma fatura, ödeme kaydı ve yazışmalar sözleşmenin ve ödemenin sebebinin ispatında kullanılabilir.

Satıcı malı 3 ay geciktirdiyse otomatik para iadesi gerekir mi?

Otomatik tek süre yoktur. Teslim tarihi, esaslı ihlal, ek süre ve sözleşme hükümleri değerlendirilir.

Euro avansı Euro olarak geri isteyebilir miyiz?

Alacağın para birimi ve ödeme hükümleri korunabilir; Türk yargı/icra sürecinde yabancı para borcuna ilişkin TBK ve İİK kuralları uygulanır.

İhtiyati haciz için önce dava açmak gerekir mi?

İhtiyati haciz dava/takip öncesinde de istenebilir; karar sonrası kanuni süre içinde esas takip veya dava yürütülmelidir.

Satıcının banka hesabına haciz konabilir mi?

Geçerli takip veya ihtiyati haciz kararı çerçevesinde bankalardaki hak ve alacaklara haciz uygulanabilir.

Şirket müdürünü şahsen dava edebilir miyiz?

Sözleşme tarafı şirketse kural olarak borç şirketindir. Müdürün kişisel garanti, haksız fiil veya ceza sorumluluğu için ayrı hukuki sebep gerekir.

Ceza şikâyeti yaparsak paramız hemen döner mi?

Hayır. Ceza soruşturmasının amacı suç iddiasını araştırmaktır; para alacağının tahsili için özel hukuk/ icra yolları ayrıca yürütülür.

Alman şirket Türkiye’ye gelmeden süreci takip edebilir mi?

Usulüne uygun vekâlet ve şirket temsil belgeleriyle avukat aracılığıyla birçok işlem yürütülebilir. Kişisel katılım gereken istisnai işlemler ayrıca bildirilir.

Resmî dayanaklar

UNCITRAL CISG. 2004 sayılı İİK: m.257 ve devamı ihtiyati haciz. 6100 sayılı HMK: geçici hukuki korumalar ve yetki. Bu içerik genel bilgilendirmedir; sözleşme ve ödeme belgeleri somut dosyada birlikte incelenmelidir.