Almanya–Türkiye Ticaretinde Incoterms 2020: Teslim, Risk ve Gümrük

Kısa cevap: Almanya–Türkiye ticaretinde Incoterms 2020 seçimi, teslim noktasını, malın kayıp veya hasar riskinin geçişini ve belirli masrafların dağılımını düzenler. Navlunu ödemek, yolculuğun tamamındaki riski taşımakla aynı değildir. Üç harfli kuralın yanında yer veya liman, mümkün olduğunda tam teslim noktası ve sürüm yazılmalıdır. Ödeme, mülkiyet, ayıp, uyuşmazlık çözümü ve gümrükteki kanuni yükümlülükler ayrıca incelenir. Bu rehber, Almanya’da işletmesi bulunan Türk girişimciler ile Alman ve Türk şirketleri arasındaki ticari mal satışlarına odaklanır.

Teslim, risk ve masraf neden ayrı sorulardır?

Bir satışta satıcının taşıma faturası ödemesi, malın kendi deposundan çıktığı andan alıcıya ulaşmasına kadar her olaydan sorumlu olduğu anlamına gelmez. Önce hangi teslim kuralının seçildiği, sonra hasarın nerede ve nasıl meydana geldiği belirlenir. Taşıyanın sorumluluğu ve sigortanın kapsamı da ayrı sözleşmelere dayanır. Aynı olayda satıcıya, taşıyana ve sigortacıya yöneltilecek talepler ayrı sözleşme ve kanun hükümlerine dayanır; zarar birden fazla kişiden iki kez tahsil edilmez.

ICC’nin Incoterms 2020 açıklaması, on bir kuraldan oluşan sistemi ve 2020 sürümünü tanıtır. Kuralların bir bölümü bütün taşıma türlerine, diğer bölümü deniz ve iç su taşımalarına yöneliktir. Bunlar satış sözleşmesinin tamamı değildir. Örneğin mülkiyetin ne zaman geçtiği veya bedelin hangi tarihte ödeneceği sırf teslim kısaltmasından çıkarılmaz. Kurallar sözleşmeye uygun biçimde dahil edilmeli; özel değişiklikler varsa açık gösterilmelidir.

Hızlı karşılaştırma: EXW’de belirlenmiş yerde tasarrufa hazır etme; FCA’da belirlenmiş taşıyıcıya teslim; FOB’da gemide teslim; CIF’te gemide risk geçişiyle birlikte satıcının navlun ve sigorta sağlaması; DAP’ta varışta boşaltmaya hazır teslim; DDP’de buna ek olarak satıcının ithalat formalitelerini üstlenmesi esastır. DPU ise boşaltılmış teslimi ayırır. Bu kısa karşılaştırma tam kural metninin yerine kullanılmamalıdır.

EXW: Fabrikadan teslimde yükleme sorunu

EXW’nin genel düzeninde satıcı malı belirlenmiş yerde alıcının tasarrufuna hazır eder; toplama aracına yükleme ve ihracat formaliteleri satıcının temel teslim yükümlülüğüne dahil değildir. Sınır ötesi işlemde alıcının ihracat ülkesindeki işlemleri yapabilmesi ayrıca araştırılır. ICC Academy’nin EXW–DDP açıklaması bu iki modelin karşıt görev dağılımını ve yabancı ülkedeki formalitelerin yaratabileceği güçlüğü ele alır. Açıklama, uzman değerlendirmesidir; kural kitabının tam metni değildir.

Varsayımsal bir olayda Alman alıcı, Mersin’deki üreticinin ağır makinesini fabrikadan alacaktır. Aracı alıcı getirmiş, fakat yüklemeyi satıcının vinci yapmıştır. Makine kaldırılırken zarar görürse yalnız faturadaki EXW ibaresine bakılarak dosya kapatılmaz. Yüklemenin ayrıca nasıl kararlaştırıldığı, vinci kimin yönettiği ve zararın nedeni incelenir. Risk geçişi ile yüklemeyi yapan kişinin kendi kusurundan doğan sorumluluk aynı soru değildir.

Bu nedenle kaldırma planı, ekipman, yükleme personeli ve tamamlanma kaydı belirlenmelidir. Satıcı fiilen her sevkiyatta yükleme yapıyorsa sözleşmenin bu uygulamayı doğru yansıtması gerekir. Taraflar “fabrikadan teslim” sözünün herkeste aynı anlamı uyandırdığını varsaymamalıdır. Kâğıttaki görevle fiilî iş akışı arasındaki fark, hasar çıktığında sigortacının ve taşıyanın değerlendirmesine de yansır.

FCA: Tam teslim noktasını yazmak

FCA’da satıcının tesisindeki teslim ile başka yerdeki teslim yükleme bakımından ayrılır. İlkinde alıcının sağladığı araca yükleme; diğerinde satıcının aracındaki malın belirlenen yerde boşaltmaya hazır sunulması söz konusudur. İhracat formaliteleri satıcının görev alanındadır. ICC Germany’nin kural karşılaştırması yer, taşıyıcı ve risk bağlantısını açıklar. Sözleşmeye yalnız şehir yazmak yerine depo veya terminalin somut teslim noktası belirtilmelidir.

Örneğin “FCA Mersin” kaydı limandaki hangi terminali veya fabrikanın hangi kapısını anlatıyor? Araç güvenlik girişini geçtiğinde mi, mal kontrol edilip tutanak imzalandığında mı fiilî teslim tamamlanıyor? Kuralla çelişmeyen uygulama belgeleri bu noktayı görünür kılmalıdır. Teslim belgesinin düzenlenmesi, malın gerçekten karşı tarafa bırakıldığı olaydan ayrı bir tarihte gerçekleşmişse iki tarih birbirinin yerine kullanılmaz.

Konteyner terminaline teslim ile gemiye yükleme arasında günler bulunabilir. Konteynerin kapalı teslimi, mührün numarası ve dış durumu kaydedilmelidir. Sürücünün taşıma evrakını alması her durumda bütün eşyanın durumunu inceleyip kabul ettiği anlamına gelmez. Taşıma senedindeki çekinceler ve satıcının teslim kaydı aynı yükle eşleştirilir. Böylece yanlış konteyner veya eksik parti tartışması daha erken tespit edilir.

FCA satışta akreditif gemiye yüklenmiş konişmento istiyorsa belge akışı ayrıca planlanır. 2020 sürümü, tarafların taşıyıcının satıcıya bu belgeyi vermesine yönelik düzenleme yapmasını destekler; bu, FCA risk noktasını otomatik olarak gemiye taşımaz. ICC’nin 2020 değişiklikleri duyurusu ilgili yeniliği açıklar. Bankanın istediği belgeyle satışın teslim koşulu birlikte okunmalıdır.

FOB: Terminal kapısından gemiye kadar olan dönem

FOB deniz ve iç su taşımalarında gemide teslimi esas alır. Konteynerli bir işlemde satıcı malı terminale bırakıp gemi yüklemesini kendisi yönetmiyorsa FCA ile FOB arasındaki fark özellikle önemlidir. ICC Germany’nin açıklamasındaki taşıma türü ve teslim noktası ayrımı bu seçimde yol gösterir. Konteyner bulunması FOB kaydını tek başına hükümsüz yapmaz; ancak seçimin fiilî zincire uygunluğu incelenir.

Varsayımsal sevkiyatta konteyner pazartesi terminale girmiş, çarşamba gemiye yüklenmiş olsun. Hasarın salı günü oluştuğu ileri sürülüyorsa yalnız geminin hareket tarihi yeterli değildir. Terminaldeki teslim, istif, yer değiştirme ve yükleme kayıtları istenir. Satıştaki riskin hangi tarafta olduğu belirlenirken terminal işletmesinin veya taşıyanın ayrı sorumluluğu da araştırılır. Satıcı ile alıcının anlaşması, üçüncü kişinin kendi sözleşmesini kendiliğinden değiştirmez.

Bu örnek sözleşme kurulmadan önce sorulacak pratik soruyu gösterir: Mal teslim edildikten sonra kim onu fiilen kontrol ediyor ve hangi olayın belgesini alabiliyor? Satıcıdan kontrol edemediği bir olayı belgelemesi isteniyorsa taşıyıcıyla gerekli talimat düzeni kurulmalıdır. Sonradan gerçeğe aykırı yükleme tarihi yazılması çözüm değildir; doğru teslim modelini ve banka belgelerini başlangıçta uyumlaştırmak gerekir.

CIF: Navlun ve sigorta riskle aynı noktada değildir

CIF’te satıcı belirlenen varış limanına taşımayı ve öngörülen sigortayı sağlar; genel risk geçişi malın yükleme limanında gemiye alınmasıyla gerçekleşir. CIF ile CIP’nin taşıma kapsamı ve varsayılan sigorta düzeyi de aynı değildir. ICC Academy’nin CIP–CIF karşılaştırması bu ayrımları açıklar. Taraflar farklı sigorta kapsamı kararlaştıracaksa bunun poliçede de uygulanmasını sağlamalıdır.

Alıcı yalnız “sigortalıdır” açıklamasına güvenmemelidir. Poliçedeki mal tanımı, taşıma başlangıcı, varış yeri, muafiyet ve talep yetkisi kontrol edilir. Örneğin hassas makinenin elektrikli parçalarıyla dökme hammadde aynı taşıma riskini taşımaz. Sigorta sertifikasının ticari faturadan farklı partiye ait olması veya koruma döneminin taşımayı tam kapsamaması, fiyat hesabında görünmeyen bir boşluk yaratır.

Makine deniz yolunda ıslanmışsa üç soru ayrı sorulur: Ambalaj satış sözleşmesine uygun muydu, taşıyan yükü gerektiği gibi korudu mu, poliçe bu zararı kapsıyor mu? Her muhataba ilişkin bildirim süresi ayrı izlenir; tek muhataba yapılan bildirim diğer muhatap bakımından süreyi korumaz. Satıcıyla uzlaşma yapılırken sigortacının varsa rücu hakkı dikkate alınır. Bir ödeme yapılması aynı zarar için diğer taraftan tekrar tahsilat hakkı yaratmaz.

DAP, DDP ve DPU: Varışta gümrük ile boşaltma

DAP ve DDP’de belirlenen varış noktasında boşaltmaya hazır teslim; DPU’da boşaltılmış teslim ayrımı vardır. ICC Academy DPU–DAP incelemesi boşaltma operasyonunun önemini açıklar. İthalat formalitelerinin alıcıya bırakıldığı DAP ile bunları satıcının üstlendiği DDP ise başka bir farktır. Bu görev dağılımı, tarafların bilgi ve belge yardımı gibi diğer yükümlülüklerini yok sayarak okunmaz.

Alman satıcı Türkiye’ye DDP fiyat vermeden önce ithalat işlemlerinin hangi kişi ve kayıt üzerinden yapılacağını araştırmalıdır. Sözleşmedeki kısaltma idari izin yerine geçmez. Aynı kontrol Türk satıcının Almanya’ya DDP satışında da yapılır. Yerel işlem engeli varsa teslim kuralını değiştirmek veya uygun temsil düzeni kurmak gerekir. Yerine getirilemeyecek ithalat görevini metinde bırakmak, ticari fiyatı görünürde basit fakat uygulamada belirsiz hâle getirir.

Varış fabrikasında forklift veya vinç hazır değilse beklemenin ve boşaltmanın nasıl yönetileceği belirlenmelidir. “Boşaltma satıcıdan” cümlesi yalnız masrafı mı, operasyonu mu, hasar riskini de mi kapsıyor? Özel hüküm ana kuralla birlikte açıklanır. Satıcı taşıma sözleşmesinde boşaltma bedelini ödemişse bile bu ödeme, taraflar arasındaki risk geçişini kendiliğinden değiştirmez.

Sözleşme ve sevkiyat belgeleri nasıl eşleştirilir?

Önerilen dosya düzeninde sipariş numarası bütün belgelerin ortak referansıdır. Satış sözleşmesi, teknik şartname, fatura, paket listesi, taşıma talimatı, sigorta ve gümrük kaydı aynı malı göstermelidir. Her belgedeki kelimelerin tamamen aynı olması her durumda gerekmez; ancak farklı model veya miktar izlenimi veren çelişki açıklanmalıdır. Sonradan yapılan düzeltmenin tarihi ve sebebi korunur; eski belge geriye dönük değiştirilmiş gibi gösterilmez.

Dört tarih ayrı tutulmalıdır: Sözleşmesel teslim günü, fiilî teslim, belgenin düzenlendiği gün ve bildirimin ulaştığı gün. Satıcı malı zamanında teslim ettiği hâlde akreditif belgesini geç sunmuşsa, teslim borcu ile belge ibrazı ayrı değerlendirilir. Bu ödeme sorunu, taşıma hasarından farklıdır. Aynı şekilde e-posta ile “hazır” denilmesiyle malın gerçekten belirlenen yerde teslim alınabilir olması farklı olgulardır. Her iddia doğru olayın kaydıyla desteklenmelidir.

Tedarikçinin Almanya’da bulunması malın Alman menşeli olduğunu göstermez. Incoterms seçimi, A.TR ile menşe belgesi arasındaki ayrımı değiştirmez. GTİP ve kıymet bakımından Almanya–Türkiye ithalat uyuşmazlıkları rehberi ayrıca incelenmelidir. Ticari fiyatın taşıma veya sigortayı içerdiği durumda aynı giderin gümrük hesabına ikinci kez eklenmemesi de belge eşleştirmesinin konusudur.

Hasar riski, mülkiyet ve ayıp birbirine karıştırılmamalı

UNCITRAL CISG metni, sözleşmenin eşya mülkiyetine etkisini kapsam dışında bırakır; risk hükümleri ise ayrı maddelerdedir. Uluslararası satışın CISG kapsamı ve tarafların değişiklikleri incelenirken, riskin alıcıya geçmiş olması satıcının önceden mevcut uygunsuzluğunu otomatik ortadan kaldırmaz. Teslimden sonra görülen arızanın taşıma hasarı mı, üretim kusuru mu olduğu teknik delille ayrılır.

Makine sağlam ambalajla geldiği hâlde vaat edilen kapasiteyi sağlamamışsa, taşıma hasarı ile ayıplı ifa aynı hukuki nedene bağlanmaz. Taşıma riskinin geçmiş olması bu sözleşmesel performans iddiasını tek başına çözmez. Teknik teklif, kabul testleri ve servis kayıtları araştırılır. CISG satış rehberi ile ayıplı makine rehberi bu ayrı talepleri açıklar. Satış ihbarıyla taşıma çekincesi aynı işlem değildir.

Uyuşmazlık dosyasının ilk günü

Önce zarar gören mal, bulunduğu yer ve korunması gereken deliller belirlenir. Acil onarım gerekiyorsa önceki durum, neden beklenemediği ve masraflar kaydedilir. Karşı tarafın inceleme imkânı gereksiz yere ortadan kaldırılmaz. Hasarlı ambalajın ve etiketin hemen atılması sonradan ürünün kimliğini veya hasarın zamanını tartışmalı hâle getirebilir. Fotoğraf, teslim tutanağı ve ham teknik kayıtlar birlikte saklanmalıdır.

Ardından her talep için muhatap, dayanak ve takvim ayrılır. Karayolu taşımaları için CMR rehberi, denizyolu için konişmento ve yük hasarı rehberi farklı süreleri gösterir. Bir inceleme raporunun beklenmesi bütün süreleri durdurmaz. Avukata evrak gönderilmesiyle usulüne uygun ihbar veya dava yapılması da aynı değildir; üstlenilen iş ve sorumlu kişi açıkça teyit edilmelidir.

Fiyat teklifleri aynı teslim noktasına göre karşılaştırılmalı

Varsayımsal olarak aynı makine için bir satıcı 80.000 avro EXW, diğeri 87.000 avro DAP teklif etmiş olsun. İki rakamı doğrudan karşılaştırmak ekonomik farkı göstermez. İlk teklife yükleme, uluslararası taşıma, sigorta tercihi ve diğer gerekli giderlerin hangi ölçüde ekleneceği; ikinci teklifin hangi varış noktasına kadar düzenlendiği araştırılır. Bu tutarlar piyasa fiyatı değil, karşılaştırma yöntemini açıklayan örnektir.

Alıcı teklif çizelgesinde mal bedeli, taşıma, sigorta, gümrük işlemi, terminal ve son taşıma giderlerini ayrı gösterirse eksik kalemleri daha kolay görür. Ancak masraf çizelgesiyle hasar riski çizelgesi yine ayrı tutulmalıdır. Belirli gideri satıcının ödemesi, hasar hâlinde o giderin veya mal bedelinin ondan otomatik geri alınacağı anlamına gelmez. Talebin sözleşmesel nedeni ayrıca bulunmalıdır.

Örnekte ikinci satıcının fiyatı “DAP İstanbul” diyor fakat alıcının fabrikası başka ilçede bulunuyorsa, teklifin o fabrikaya kadar olup olmadığı açıklanmalıdır. Alıcı fiyatı onayladıktan sonra daha uzak bir depo bildirirse bunun taşıma bedeline ve teslim takvimine etkisi konuşulur. Sözleşmede teslim noktasının değiştirilme usulü bulunması bu tür uyuşmazlıkları azaltır. Sürücüye son anda telefonla verilen adres, her durumda satış sözleşmesinin değiştirilmiş olduğu anlamına gelmez.

Bekleme ve terminal giderinde olayın sebebi belirlenmeli

Mal limana geldiği hâlde belge eksikliği nedeniyle çekilememişse, belgenin kimin borcu olduğu ve gecikme dönemi ayrı belirlenir. Önce hangi belgenin kim tarafından sağlanacağı ve eksikliğin hangi süreyi etkilediği belirlenir. Terminalin faturayı kestiği kişiyle, satış sözleşmesinde bu masrafı nihai olarak taşıması gereken kişi aynı olmayabilir. İki ilişki birbirinden ayrılmadan faturanın tamamının karşı tarafa yöneltilmesi doğru bir talep hesabı oluşturmaz.

Beklemenin bir kısmı satıcının belge gecikmesinden, diğer kısmı alıcının aracı hazırlamamasından kaynaklanmışsa dönemler ayrılır. İlk eksiklik giderildikten sonra devam eden bütün masraf aynı sebebe bağlanmaz. Günlük tarife, bekleme başlangıcı, serbest süre ve fiilî çekiş tarihi belgelenir. Masrafı azaltmak için kullanılabilecek makul çözüm bulunup bulunmadığı da kayda alınır; yapılmayan bir organizasyon yapılmış gibi gösterilmez.

Çok taraflı sevkiyatta karar verme yetkisi ayrıca önem taşır. Satıcı, alıcı, gümrük müşaviri ve taşıma organizatörü farklı talimatlar veriyorsa bir sorumlu iletişim akışı belirlenmelidir. Taşıyıcıya gönderilen talimatın satış veya sigorta sözleşmesini de değiştirdiği varsayılmaz. Değişikliğe onay veren kişinin hangi şirket adına yetkili olduğu ve onayın tam kapsamı anlaşılmalıdır. Son dosyada yalnız son e-posta değil, değişikliğin önceki kayıtları da korunur.

Sık sorulan sorular

CIF Mersin, satıcının Mersin’e kadar bütün riski taşıması mıdır?

Hayır. CIF’te varış limanına navlun sağlama ile gemiye yüklemede risk geçişi ayrıdır. Somut sözleşmedeki değişiklikler ve hasarın nedeni ayrıca incelenir. Depoya kadar risk isteniyorsa bunun uygun teslim modeliyle açık kurulması gerekir.

EXW seçildiğinde satıcı hiçbir konuda sorumlu olmaz mı?

Hayır. Teslim kuralı satıcının sözleşmeye uygun mal, ambalaj ve kendi fiilleri bakımından bütün sorumluluğunu kaldırmaz. Yüklemeyi ayrıca üstlenmişse bu anlaşma ve fiilî işlem de değerlendirilir.

FCA kaydı için şehir adı yeterli midir?

Şehrin yazılması uyuşmazlık yaratabilecek teslim belirsizliğini gidermeyebilir. Depo, terminal ve mümkünse somut teslim noktası belirtilmelidir. Teslimi doğrulayacak belge ve yetkili kişiler de belirlenmelidir.

Sigorta varsa taşıyana ayrıca bildirim gerekir mi?

Sigortacıya başvuruyla taşıyana veya satıcıya bildirim farklı sözleşmelere dayanır. Birinin yapılması diğerinin süresini kendiliğinden korumaz. Poliçe, satış ve taşıma takvimleri ayrı izlenmelidir.

Incoterms, Alman veya Türk mahkemesini seçer mi?

Tek başına seçmez. Teslim yeri yetki incelemesindeki bağlantı noktalarından biridir; hukuk seçimi, mahkeme şartı ve tahkim anlaşması ayrı hazırlanır. Uyuşmazlığın özel taşıma düzenine tabi olup olmadığı da incelenir.

Sözleşmeye sadece “Incoterms” yazılabilir mi?

Kuralın ve sürümün belirsiz bırakılması önerilmez. Somut üç harfli kural, belirlenmiş yer veya liman ve 2020 sürümü birlikte gösterilir. Özel masraf veya teslim değişikliği varsa etkisi ayrıca açıklanır.

Faturada farklı teslim kuralı yazarsa ne yapılır?

İmzalı sözleşme, sipariş teyidi ve faturanın hangisinin taraf iradesini gösterdiği incelenir. Tek taraflı son belge, kabul edilmiş koşulları her durumda değiştirmez. Risk ve masraf hesabı çelişki giderilmeden yapılmamalıdır.

Ticari teklifin fiyatı ile toplam ithalat maliyeti aynı mı?

Hayır. Teklifin hangi taşıma ve gümrük yüklerini içerdiği belirlenir. Düşük ürün fiyatı, başka masraflar alıcıya bırakılmışsa en düşük toplam maliyet anlamına gelmez. Vergi oranları ürün ve beyan tarihi üzerinden ayrıca doğrulanır.

Incoterms 2020 mülkiyetin hangi anda geçtiğini belirler mi?

Hayır. ICC Incoterms 2020 teslim, risk ve masraf dağılımını düzenler; mülkiyetin geçişi seçilen teslim kuralından değil, sözleşmeye uygulanacak maddi hukuktan belirlenir.

CISG kapsamında taşıma sırasında risk hangi maddede düzenlenir?

CISG m.67, taşıma içeren satışlarda sözleşmedeki özel kayıt saklı kalmak üzere riskin ilk taşıyıcıya teslimle geçmesini düzenler. Incoterms kaydı varsa önce tarafların bu özel düzenlemesi uygulanır.

Türkiye’den dosya takibi ve kaynak kullanımı

Bu yazıdaki örnekler varsayımsaldır; müvekkil dosyası veya kazandırılmış dava anlatımı değildir. Kaynaklardaki genel açıklamalar, tarafların sözleşmesinin tam incelenmesi yerine geçmez. ICC Academy yazıları yazar görüşleridir; ICC kural kitabının birebir metni değildir. İşleme başlamadan önce sözleşmede seçilen sürüm ve özel hükümler kontrol edilmelidir.

Almanca okuyacak şirket yetkilileri Almanca Türkiye hukuku sayfasını, temsil ve belge akışı için yurt dışındaki müvekkiller rehberini kullanabilir. Alman şirketinin avukata yetki vermesi, gerçek kişinin konsolosluk vekâletinden farklıdır; şirket vekâleti rehberi bu ayrımı tamamlar.