Hamburg–Mersin Deniz Taşımasında Yük Hasar Görürse Konişmentoya Göre Kim Sorumlu?

Kısa ve net cevap: Hamburg’dan Mersin’e veya Mersin’den Hamburg’a denizyoluyla taşınan ticari yükün kaybolması, ıslanması, ezilmesi, konteyner içinde bozulması veya geç teslim edilmesinde sorumluluk önce taşıma sözleşmesi ve konişmentodan hareketle belirlenir. Türk mahkemesinin Türk Ticaret Kanunu’nu uyguladığı senaryoda TTK’nın deniz yoluyla eşya taşıma hükümleri, konişmento ve uluslararası emredici taşıma kuralları birlikte incelenir. TTK m.1228 konişmentoyu taşıma sözleşmesinin yapıldığını ve eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını/yüklendiğini ispatlayan, eşyanın ibraz karşılığında teslimini sağlayan senet olarak tanımlar. Taşıyan ile freight forwarder/NVOCC/fiilî taşıyan ayrımı, yükün hangi anda taşıyanın hâkimiyetine girdiği, ambalaj ve konteyner dolumunu kimin yaptığı, temiz veya çekinceli konişmento, teslimde survey/çekince ve taşıma şartındaki hukuk-yetki/tahkim maddesi davanın merkezindedir. Deniz taşımasında karayolu CMR’deki 8,33 SDR ve süreler otomatik uygulanmaz; TTK’daki deniz taşıma sorumluluk limitleri ve süre rejimi ayrı uygulanır.

Kısa Özet

Konişmento neden yalnız taşıma makbuzu değildir?

TTK m.1228’e göre konişmento bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlar, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösterir ve taşıyanın eşyayı kural olarak konişmentonun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senet niteliğini taşır. Bu nedenle shipper, consignee, notify party, yük tanımı, paket sayısı, ağırlık, liman ve freight koşulları yalnız lojistik bilgi değil hukuki delildir.

Sea waybill veya express release işlemleri klasik emre yazılı konişmentodan farklı sonuç doğurabilir. Banka akreditifi kullanılıyorsa belgenin şekli ayrıca UCP 600 kontrolüne tabi olabilir.

Dava kime karşı açılır: armatör, hat, acente veya forwarder?

Konişmentoda carrier olarak kim gösterilmiş, taşıma rezervasyonunu kim kendi adına kabul etmiş ve navlun faturasını kim kesmiş incelenir. Gemi sahibi her zaman sözleşmesel taşıyan olmayabilir. Fiilî taşıyan ile sözleşmesel taşıyan ayrımı TTK’da ayrıca düzenlenmiştir.

Acentenin kendi borcu ile temsil ettiği taşıyan adına davada yer alması farklıdır. TTK m.105/2 uyarınca acente, aracılık ettiği veya yaptığı sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklarda müvekkili adına dava açabilir; kendisine karşı da aynı sıfatla dava yöneltilmesi mümkündür. Yabancı tacir adına acentelikte bu kurala aykırı sözleşme şartları geçersizdir. TTK m.105/3 gereğince temsil edilen kişi aleyhine alınan karar, sırf acentelik sıfatı nedeniyle acentenin kendi malvarlığına uygulanmaz. Bu nedenle davalı taşıyanın kimliği ile acentenin temsil sıfatı dilekçede ayrılır.

Taşıma organizatörü kendi adına taşıma taahhüdü üstlenmişse yalnız acente etiketiyle değerlendirilmez. Kendi düzenlediği ara konişmento (house bill of lading), asıl konişmento (master bill of lading), rezervasyon ve sözleşme birlikte okunarak sözleşmesel taşıyan belirlenir. Acentenin ayrıca kendi fiilinden doğan sorumluluğu varsa bunun hukuki sebebi bağımsız gösterilir. Dayanak: TTK m.105 ve deniz taşımasına ilişkin hükümler.

Received for shipment ile on-board konişmento farkı nedir?

TTK m.1228/2, yükletenin izniyle henüz gemiye yüklenmemiş fakat taşıma için teslim alınmış eşya hakkında tesellüm konişmentosu düzenlenebileceğini kabul eder. Malların gemiye yüklendiğinin ayrıca gösterilmesi özellikle akreditif ve teslim riski bakımından önemlidir.

Yük terminalde beklerken hasar olmuşsa taşıyanın zilyetlik/sorumluluk döneminin başlayıp başlamadığı teslim kayıtlarıyla incelenir.

Clean bill of lading neyi ispatlar?

Taşıyan yük/ambalaj üzerinde görünür kusur görmemişse çekincesiz konişmento düzenlenebilir. “Clean” belge yükün içindeki gizli ayıbın olmadığını garanti etmez; fakat dış görünüm ve ambalaj bakımından önemli karine yaratır. Taşıyıcı yükleme sırasında kırık palet, yırtık ambalaj veya ıslaklık görüyorsa rezerv koymalıdır.

Shipper’ın taşıyıcıdan gerçeğe aykırı temiz konişmento istemesi banka ve sonraki belge hamilleri bakımından ciddi risk yaratır.

Konteyner hasarında kim sorumlu olur?

Full container load taşımasında konteyneri kimin doldurduğu önemlidir. Shipper’s load, stow and count kaydı varsa taşıyan iç istifi görmemiş olabilir. Ancak konteynerin kendisinin denize elverişsiz, delik veya su sızdırır olması; reefer ayarlarının taşıyan kontrolünde bulunması gibi durumlar farklı değerlendirilir.

Container interchange receipt, seal number, gate-in/gate-out kayıtları, reefer temperature log ve fotoğraflar temel delildir. Seal kırık veya numarası değişmişse zincir araştırılır.

Yetersiz ambalaj taşıyanı tamamen kurtarır mı?

Yükletenin yükü deniz taşımasına elverişli paketleme yükümlülüğü vardır. Ambalaj kusuru zararın gerçek nedeni ise taşıyan sorumluluğu azalabilir veya kalkabilir. Ancak taşıyan görünür ve ciddi ambalaj eksikliğini çekincesiz kabul etmişse delil durumu değişebilir.

Makine, mermer, gıda ve hassas elektronik için aynı ambalaj standardı yoktur; deniz yolculuğunun rutubet, hareket ve elleçleme riskleri dikkate alınır.

Taşıyan hangi hasarlardan sorumludur?

Taşıyanın yükü koruma, uygun gemi ve taşıma organizasyonu, özen ve TTK’daki zorunlu sorumluluk kuralları uygulanır. Yangın, deniz tehlikesi, yükün kendi doğası, ambalaj veya gönderenin kusuru gibi savunmalar somut sebep ve ispatla değerlendirilir. Genel şartta yazan “carrier not responsible for anything” hükmü emredici sorumluluğu ortadan kaldıramaz.

Yükün hasar oranı ve ekonomik değeri independent marine survey ile belirlenmelidir.

TTK m.1185: Görünür hasar, gizli hasar ve gecikme nasıl bildirilir?

Türk Ticaret Kanunu’nun deniz taşıması hükümlerinin uygulandığı dosyada zıya veya hasar, en geç eşyanın gönderilene teslimi sırasında taşıyana yazılı olarak bildirilir. Zıya veya hasar dışarıdan belli değilse teslim tarihinden itibaren aralıksız üç gün içinde yazılı bildirim yapılır. Bildirimde zararın genel niteliği belirtilir. Buradaki üç gün, CMR’nin pazar ve resmî tatilleri hariç tutan yedi günlük gizli hasar süresi değildir. Eşyanın durumu taraflarca birlikte resmen tespit edilmişse m.1185’teki ayrıca bildirime gerek bulunmayan hâl de değerlendirilir.

Zıya veya hasarın zamanında bildirilmemesi, her durumda tazminat hakkını ortadan kaldırmaz; kanundaki şartlarla eşyanın taşıma senedinde yazıldığı gibi teslim edildiğine veya zararın taşıyanın sorumlu olmadığı sebepten kaynaklandığına ilişkin karine oluşturur. Buna karşılık gecikmeden doğan zarar için teslimden itibaren aralıksız altmış gün içinde yazılı bildirim yapılmaması, gecikme tazminatı talebini engeller. Hasar bildirimi, sigorta ihbarı ve dava süresi bu nedenle ayrı takvimlerde izlenmelidir.

Teslim tutanağına kırık, ıslaklık, eksik koli veya sıcaklık sapması somut biçimde yazılır. Konteynerin dışı, mührü ve ambalajı açılmadan fotoğraflanır; taşıyan bağımsız hasar incelemesine davet edilir. Yalnız terminal personeline sözlü şikâyet veya sigortacıya e-posta gönderilmesi, taşıyana yapılacak yazılı bildirimin yerine geçtiği varsayımıyla kullanılmamalıdır.

TTK m.1186: 666,67 SDR/koli veya 2 SDR/kg sınırı

TTK m.1186’nın genel rejiminde eşya zıyaı veya hasarı için koli veya ünite başına 666,67 SDR ile zıyaa veya hasara uğrayan eşyanın brüt ağırlığının kilogramı başına 2 SDR karşılaştırılır; yüksek olan sınır uygulanır. Gerçek zarar daha düşükse üst sınırın tamamı otomatik ödenmez. Yükün cins ve değerinin yüklemeden önce bildirilip denizde taşıma senedine yazılması, geçerli artırılmış sınır anlaşması ve m.1187’deki sınırlamadan yararlanma hakkının kaybı ayrıca incelenir.

Konteynerin içindeki koliler veya üniteler denizde taşıma senedinde sayılmışsa bu kayıt sınır hesabını etkiler; sayılmamış yük biriminde konteynerin tek koli veya ünite sayılması söz konusu olur. Örneğin ayrı ayrı gösterilmiş on koli ve toplam 1.000 kilogram zarar gören yükte karşılaştırma 6.666,70 SDR ile 2.000 SDR arasında yapılır. Bu örnek yalnız genel üst sınır hesabını gösterir; tazminat için zarar, sorumluluk ve diğer şartlar ayrıca ispatlanır.

SDR’nin Türk lirasına çevrilmesinde TTK m.1186 uyarınca fiilî ödeme günü veya tarafların kararlaştırdığı diğer tarih esas alınır. CMR’nin hüküm tarihi esaslı düzenlemesi buraya aktarılmaz. Taşıyanın kastı veya zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle pervasız davranışı bakımından TTK m.1187’deki koşullar mevcutsa sınırlamadan yararlanma hakkı kaybedilir.

Gecikme zararında navlun sınırı ve altmış günlük bildirim

Taşıyanın sorumluluğunu doğuran gecikmede gerçek zarar ispatlanır. TTK m.1186/6 uyarınca genel gecikme sorumluluğu, geciken eşya için ödenecek navlunun iki buçuk katıyla sınırlıdır; bu tutar sözleşmeye göre ödenecek toplam navlunu aşamaz. Zıya, hasar ve gecikme taleplerinin birleşmesinde kanunun toplam sınır hükmü ayrıca uygulanır. Tahminî varış tarihi ile bağlayıcı teslim taahhüdü aynı değildir; TTK m.1178 kapsamındaki kararlaştırılmış veya makul teslim süresi incelenir.

Liman yoğunluğu, grev veya gümrükte bekleme şeklindeki açıklamalar taşıyanı tek başına sorumluluktan kurtarmaz. Somut sebep, nedensellik, özen yükümlülüğü ve kanuni kurtuluş nedenleri değerlendirilir. Gecikme zararına ilişkin altmış günlük yazılı bildirim, aşağıdaki bir yıllık dava süresinden ayrıdır.

TTK m.1188: Bir yıllık hak düşürücü süre

TTK m.1188 uyarınca zıya, hasar veya geç teslimden doğan tazminat istemi bir yıl içinde yargı yoluna taşınmazsa düşer. Süre, eşyanın teslim edildiği; hiç teslim edilmemişse teslim edilmesi gereken tarihten başlar. Bu süreyi genel on yıllık sözleşme zamanaşımıyla karıştırmak hatalıdır. Sadece sigortacıya başvurmak, ekspertiz beklemek veya taşıyanla e-posta görüşmesini sürdürmek süreyi kendiliğinden korumaz. Dava şartı arabuluculuk, geçerli tahkim şartı ve başvuruların süreye etkisi dosyaya özgü kontrol edilir.

Kanun, doğmuş bir tazminat isteminden sonra yapılan anlaşmayla sürenin uzatılmasını düzenler. Ayrıca sorumlu kişinin rücu talebi için m.1188’deki doksan günlük özel düzenleme ile m.1189’daki dürüstlük kuralına aykırı biçimde süreye dayanma yasağı kendi koşullarıyla değerlendirilir. Bu istisnalara güvenerek esas başvuru süresi geçirilmemelidir.

Freight forwarder hangi durumda taşıyıcı olur?

Forwarder yalnız taşıma organize eden acente olabilir veya kendi house B/L’ini düzenleyerek sözleşmesel taşıyıcı/NVOCC gibi hareket edebilir. Müşteriye “biz taşıyacağız” taahhüdü, kendi adıyla navlun ve bill of lading düzenlemesi rolü güçlendirir.

Master B/L ile house B/L arasındaki taraflar ve taşıma şartları karşılaştırılmalıdır.

Emtia sigortası neden ayrı dosyadır?

Emtia sigortacısının ödeme borcu poliçenin teminat kapsamı, istisnaları, muafiyetleri ve sigorta hükümleriyle belirlenir. Taşıyanın sorumluluğu ise taşıma sözleşmesine ve uygulanacak taşıma hukukuna dayanır; sigortanın ödeme yapması, taşıyanın zararın tamamından sorumlu olduğunu tek başına ispatlamaz.

TTK m.1472 uyarınca sigortacı, sigorta tazminatını ödediğinde ve ödediği tutar ölçüsünde sigortalının sorumlulara karşı mevcut hakkına halef olur. Sigortalının taşıyana karşı bir dava hakkı bulunmuyorsa ödeme tek başına böyle bir hak yaratmaz. Zararın bir bölümü ödenmişse sigortalı karşılanmayan kısma ilişkin başvuru hakkını korur. Aynı zarar iki kez tahsil edilemez. Poliçedeki Institute Cargo Clauses, ambalaj ve ihbar şartları ayrıca incelenir. Sigortacıya ihbar, taşıyana yöneltilecek yazılı hasar veya gecikme bildiriminin ve süresinde yargısal başvurunun yerine geçmez.

Sigortacı survey organize edecekse taşıyan da davet edilmelidir. Delilin tek taraflı yok edilmesi rücu dosyasını zayıflatabilir.

Konişmentodaki yabancı mahkeme veya tahkim şartı geçerli mi?

Milletlerarası deniz taşımasında konişmento şartları hukuk/yetki/tahkim içerebilir. Türk mahkemesinde bu şartın bağlayıcılığı MÖHUK, TTK, tahkim hukuku ve konişmentonun üçüncü kişi hamiline etkisiyle birlikte incelenir. Limanın Mersin olması tek başına her şartı geçersiz kılmaz.

Dava açmadan önce konişmentonun ön ve arka tüm şartları okunmalıdır.

Hangi belgeler saklanmalı?

Booking confirmation, B/L, commercial invoice, packing list, VGM, container seal, EIR, survey, fotoğraf, temperature logger, customs record, delivery order, freight invoice, protest/notice ve sigorta ekspertizi temel belgelerdir. Konteyner iade edilmeden önce yapısal hasar kaydı alınmalıdır.

Hasarlı yük düşük bedelle değerlendirilecek veya imha edilecekse kararın teknik nedeni, elde edilen kalan değer ve karşı tarafa tanınan inceleme imkânı belgelenir. Acil sağlık veya güvenlik zorunluluğu bulunan durumlarda alınan önlem ve bu zorunluluğun dayanağı ayrıca kaydedilir.

Varsayımsal örnek: Mühür sağlam, yük ıslak

Hamburg’dan gelen bir konteynerin dış mührünün sağlam olduğu, fakat açıldığında bazı makine parçalarının paslandığı varsayılsın. Sağlam mühür, konteynerin hiç su almadığını veya uygun ambalaj kullanıldığını ispatlamaz. Konteynerin tabanı ve tavanı, havalandırma, yükleme öncesi nem durumu, koruyucu ambalaj ve deniz yolculuğundaki olaylar birlikte araştırılır. Hasar yalnız bir yüzeyde mi, bütün yükte mi, kapıya yakın kısımda mı oluşmuştur? Bu sorular uzman incelemesinin kapsamını belirler.

İlk açılışın fotoğrafları, konteyner numarası ve mührün görüntüsü aynı kayıt dizisinde tutulur. Fotoğrafın hangi tarihte ve kim tarafından çekildiği açıklanır. Gümrük incelemesi veya terminalde açılma olmuşsa buna ait tutanak ayrıca istenir. Bir belgenin bulunmaması otomatik olarak taşıyanın veya yükletenin kusurunu ispatlamaz; hangi olayın açıklanamadığı rapora yazılır. Teknik uzmanın kanaati ile sorumlu tutulacak hukuki kişi ayrı belirlenmelidir.

Hasar ihbarı hazırlanırken mal tanımı, konteyner ve konişmento numarası, teslim tarihi, görülen zararın genel niteliği ve incelemeye davet yer almalıdır. Bildirim için bütün onarım tekliflerinin tamamlanması beklenmez. Daha sonra zarar hesabı eklenmesiyle ilk bildirimin yapılması farklı işlemlerdir. Bu yaklaşım, TTK m.1185 kapsamındaki bildirim takviminin teknik rapor beklenirken kaçırılmasını önlemeye yöneliktir.

Satıcı, taşıyan ve sigortacı için ayrı talep dosyası

Alıcı CIF koşuluyla mal satın almış olsa bile taşıma hasarının, satıcının sözleşmeye uygun ambalaj borcunun ve sigorta kapsamının aynı soruyla çözüldüğü varsayılmaz. Satış sözleşmesi, konişmento ve poliçe ayrı incelenir. Yapılan ödeme veya sulhun hangi hakları kapsadığı yazılı tutulur. Hasarın aynı bölümünün hem satıcıdan hem taşıyandan iki kez tahsil edilmesi hedeflenmez; sigorta ödemesi varsa halefiyetin kapsamı da hesaba katılır.

Son dosya çizelgesinde talep sahibi, muhatap, hukuki sebep, zarar kalemi, belge ve son başvuru tarihi ayrı alanlarda gösterilir. Bu bir kanuni zorunlu form değil, uyuşmazlığın yönetimi için önerilen yöntemdir. Amaç farklı başvuru sürelerini ve farklı borçluları tek bir “navlun hasarı” başlığı altında kaybetmemektir.

Türkiye geneli takip ve Mersin’den koordinasyon

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun tek fiziksel ofisi Mersin’dedir. Mersin Limanı bağlantılı ve Türkiye genelindeki deniz ticareti/taşıma uyuşmazlıkları görev/yetki ve dosya kapsamı çerçevesinde Mersin’den koordine edilir. Alman şirketleri için Almanca ana sayfa bağlantılıdır.

Sık sorulan sorular

Konişmento olmadan deniz taşıması olur mu?

Sea waybill ve başka belgeler kullanılabilir; hak ve teslim mekanizması belgenin türüne göre değişir.

Clean B/L malın içinin sağlam olduğunu garanti eder mi?

Hayır; esasen taşıyanın gördüğü dış durum ve çekince bakımından önemlidir.

Konteyner içini shipper doldurduysa taşıyıcı hiç sorumlu değil mi?

Hayır. İç istif kusuru özel savunma olabilir; taşıyanın konteyner, taşıma ve diğer yükümlülükleri devam eder.

CMR limiti uygulanır mı?

Deniz ayağında CMR 8,33 SDR kuralı otomatik uygulanmaz; deniz taşıma limitleri ayrı rejimdedir.

Hasarı teslimden sonra fark ettim; kaç günüm var?

Türk Ticaret Kanunu uygulanıyorsa dışarıdan belli olmayan zıya veya hasar teslimden itibaren aralıksız üç gün içinde taşıyana yazılı bildirilir. Bildirim eksikliği kanundaki ispat karinesini doğurur. Gecikme zararı için aralıksız altmış günlük yazılı bildirim şartı, tazminat istemi için de m.1188’deki bir yıllık hak düşürücü süre ayrıca izlenir. Hasarın fotoğraflanması ve bağımsız uzman incelemesi bu takvimlerin yerine geçmez.

Forwarder’a dava açabilir miyim?

Rolüne bağlıdır; acente mi yoksa kendi adına taşıma taahhüdü veren sözleşmesel taşıyıcı mı olduğu incelenir.

Hamburg mahkemesi şartı varsa Mersin’de dava olmaz mı?

Şartın geçerliliği ve uygulanacak emredici hükümler incelenmeden kesin sonuç verilemez.

Sigorta ödeme yaptıysa benim dava hakkım biter mi?

TTK m.1472 uyarınca sigortacı, yaptığı sigorta ödemesi tutarınca sigortalının sorumlulara karşı mevcut dava hakkına halef olur. Sigortalı, karşılanmayan zarar kısmı bakımından başvuru hakkını korur; aynı zarar için çift tahsilat yapılmaz. Ödemenin kısmi veya tam olduğu ve taşıyana karşı mevcut hakkın kapsamı belgelerle belirlenir.

Resmî dayanak

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, özellikle m.1178 ve devamı deniz taşıma sorumluluğu, m.1228 ve devamı konişmento hükümleri. Bu rehber genel bilgilendirmedir; bill of lading şartları ve taşıma zinciri somut dosyada incelenmelidir.