Ankara Arama ve El Koyma Kararına İtiraz Rehberi

Arama, belirli bir soruşturma amacına dayanmalıdır

CMK m.116, şüpheli veya sanığın yakalanabileceği yahut suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe varsa üstünün, eşyasının, konutunun, işyerinin ve kendisine ait diğer yerlerin aranmasını düzenler. Makul şüphe, hiçbir olgu gösterilmeden herkesi ve her yeri kapsayan genel yetki değildir. Aranacak kişi veya yer ile araştırılan olay arasındaki bağ karardan anlaşılmalıdır.

CMK m.117’de diğer kişilerin üstü, eşyası, konutu veya işyerinin aranması ayrı koşula bağlanmıştır. Aranan kişinin veya suç delillerinin belirtilen yerde bulunduğunun kabulünü sağlayan olaylar bulunmalıdır. Şüphelinin takip edilirken girdiği yerlere ilişkin özel kural ayrıca değerlendirilir. Bir binada şüphelinin dairesi bulunması, komşuların bütün bağımsız bölümlerinin aynı kapsamda aranmasını kendiliğinden haklı kılmaz.

CMK m.119/2 uyarınca kararda arama nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi veya yerin adresi yahut eşya ve kararın geçerli olacağı süre açıkça gösterilir. Kararın süresi, suçun tarihi ve aramanın fiilen yapıldığı saat farklı kayıtlardır. Süresi bitmiş karar, daha sonra başka tarih yazılan tutanakla geçerli hâle getirilemez.

Adli arama, bir suç soruşturması veya kovuşturması kapsamında delil ya da kişi bulmaya yöneliktir. Önleme araması veya bir tesisteki güvenlik kontrolü başka kanuni amaç ve sınırlara dayanır. Her kontrolün adli arama olduğu söylenemeyeceği gibi, belirli suçun delilini bulmaya yönelik kapsamlı işlemin yalnız güvenlik kontrolü diye adlandırılması da kanuni güvenceleri ortadan kaldırmaz.

Gecikmesinde sakınca bulunan hâl

Savcı veya kanunun izin verdiği durumda kolluk amiri emrine dayanılıyorsa neden hâkim kararının beklenemediği açıklanmalıdır. Delilin hemen yok olma veya kişinin kaçma tehlikesi gibi olgu ile işlemin zamanı birlikte incelenir. Sadece gece veya hafta sonu olması, her olayda gerekçesiz acil arama yetkisi doğurmaz.

Kişinin eşyayı rızasıyla teslim etmesiyle kapalı alanın aranması aynı işlem değildir. Teslim iradesi, teslim edilen eşya ve tutanağın içeriği belirlenir. Bir eşyanın verilmiş olması, bunun dışındaki bütün alan ve kayıtların sınırsız araştırılmasına yönelik kanuni kararın yerine geçirilmemelidir.

Konut ve işyerinde kolluk amiri emrinin sınırı

CMK m.119/1’in genel kuralında hâkim kararı, gecikmesinde sakınca hâlinde savcı emri ve savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri yer alır. Ancak aynı fıkranın özel cümlesi konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanı ayırır: burada yalnız hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca varsa savcının yazılı emriyle arama yapılır. Genel yetki sıralamasını bu özel alanlara aynen taşımak yanlıştır.

Kararın aslının veya geçerli örneğinin hangi olaya ve hangi adrese ilişkin olduğu kontrol edilir. Kapı numarası, bağımsız bölüm veya aranan eşyanın tanımı farklıysa bu fark tutanağa geçirilir. Uygulama sırasında güvenliği tehlikeye düşürecek fiziksel engelleme yerine hukuki itiraz ve belge kaydı kullanılır. Bir usul eksikliği iddiası, aramaya katılanlara şiddet uygulanmasını haklı kılmaz.

Gece araması her durumda yasak mıdır?

CMK m.118/1, konutta, işyerinde ve diğer kapalı yerlerde gece araması yapılmamasını esas alır. İkinci fıkrada suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan durumlar ve maddede belirtilen kaçan kişinin yeniden yakalanmasına ilişkin istisnalar vardır. Bu nedenle gece yapılmış her arama kendiliğinden geçersiz denilemez; hangi istisnanın hangi somut olguyla gerçekleştiği incelenir.

Aramanın başlangıç ve bitiş saatleri, kararın düzenlenme zamanı ve aciliyet gerekçesi aynı çizelgede gösterilir. Sonradan hazırlanmış bir tutanakta sadece gecikmesinde sakınca vardır yazması, gerçek zaman sırasının araştırılmasına engel değildir. Gece kavramı bakımından kanundaki tanım ile fiilî saat birlikte değerlendirilir.

İki arama tanığı ve avukatın bulunması

CMK m.119/4’e göre savcı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerde arama yapılabilmesi için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur. Kolluk görevlilerinin sayısı, bu bağımsız hazır bulunma güvencesinin yerine geçmez. Tutanağa yazılan kişilerin gerçekten aramada bulunup bulunmadığı da somut olarak incelenir.

CMK m.120, aranan yerin sahibi veya eşyanın zilyedinin aramada bulunmasını; yoksa maddede gösterilen temsilci, yakın veya diğer kişinin hazır bulundurulmasını düzenler. Kişinin avukatının aramada bulunmasına engel olunamaz. Bu kural, arama sırasında müdafiin gözlemlediği usul itirazlarını tutanağa geçirmesinin önemini artırır; her aramanın avukat gelinceye kadar sınırsız bekletileceği yönünde bir sonuç yaratmaz.

CMK m.121 gereğince istek üzerine aramanın nedenini gösteren belge ve el konulan eşyanın listesi verilir; bir şey bulunmamışsa bunu gösteren belge düzenlenir. M.122 uyarınca aramada bulunan kâğıt ve belgeleri inceleme yetkisi hâkim ve savcıya aittir. Konuyla ilgisiz belgeler bakımından kanuni ayırma ve iade güvenceleri uygulanır.

Aramada bulunan her şey dosyada tutulamaz

CMK m.123, ispat aracı olarak yararlı görülen veya eşya ya da kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerlerinin muhafaza altına alınmasını düzenler. Yanında bulunduran kişi rızasıyla teslim etmezse el koyma gündeme gelir. Suçla ilgisi gösterilmeyen bütün iş araçlarının, aile eşyasının veya üçüncü kişilerin mallarının sırf aynı yerde bulunması nedeniyle alınması ayrıca gerekçe gerektirir.

Eşyanın cinsi, marka-modeli, seri numarası, miktarı ve bulunduğu yer tutanağa açık yazılır. Birden fazla telefon veya bilgisayar varsa hangi cihazın kime ait olduğuna ilişkin açıklamalar kaydedilir. Mülkiyet iddiasının tutanakta bulunması, cihazdaki bütün verilerin o kişiye ait olduğunu tek başına ispatlamaz; eşya sahipliği ve dijital kullanıcı aidiyeti ayrı değerlendirilir.

Yirmi dört ve kırk sekiz saatlik sürelerin başlangıcı el koyma işlemidir. Onaya sunma tarihinden sonra yeni bir kırk sekiz saat başlatılamaz. İşlemin saatli tutanağı, yazılı emir, onaya sunma kaydı ve hâkim kararının açıklanma zamanı birlikte kontrol edilir. Sürenin dolması nedeniyle el koymanın kalkması ile eşyanın fiilen teslim edilmesi ayrı kayıtlarda izlenir.

El koymanın onaylanmış olması, eşyanın soruşturma sonuna kadar hiçbir yeniden inceleme olmadan tutulması gerektiği anlamına gelmez. Delil ihtiyacı kalmadığında veya müsadere koşulları bulunmadığında m.131 uygulanır. İlk kararın hukuka aykırılığı ile sonradan muhafazanın gereksizleşmesi ayrı başvuru nedenleridir.

Banka hesabı, avukat bürosu ve telefon için özel kurallar

CMK m.128, maddede sayılan suçlar bakımından taşınmaz, hak ve alacaklara el koymayı özel koşullara bağlar. Somut delile dayalı kuvvetli şüphe, suçtan elde edilen malvarlığıyla bağlantı ve gerekli rapor süreci değerlendirilir; bu madde kapsamında el koymaya yalnız hâkim karar verir. Bütün malvarlığı işlemlerini m.127’deki genel eşya rejimiyle açıklamak doğru değildir.

CMK m.128/A ise belirli bilişim suçlarında kullanılan hesabın en fazla kırk sekiz saat askıya alınmasına ilişkin farklı bir sistemdir. Banka, ödeme hizmeti veya kripto varlık hizmet sağlayıcısının işlemi savcılığa ve hesap sahibine bildirilir. Hesap sahibi kaldırma için savcılığa başvurur ve savcı yirmi dört saat içinde karar verir. Askıya alma ile hâkim veya gecikmesinde sakınca varsa savcı emriyle suça konu menfaate el koyma farklı işlemlerdir.

M.128/A’daki kapsam TCK m.142/2-e, m.158/1-f ve l ile m.245 üzerinden belirlenir. Bu özel el koymada m.128’deki rapor alma şartı aranmaz. Suça konu menfaatin mağdura ait olduğu anlaşılırsa soruşturma veya kovuşturmada sahibine iade düzenlenmiştir. Ayrıntı, bilişim dolandırıcılığı dosyası bakımından ayrıca önem taşır.

Avukat bürosundaki meslek sırrı

CMK m.130’a göre avukat bürosu ancak mahkeme kararıyla, kararda belirtilen olayla ilgili olarak savcı denetiminde aranır; baro başkanı veya temsilci avukat hazır bulundurulur. Bu özel güvence yalnız aranan avukatın kişisel ayrıcalığı değil, müvekkil bilgilerinin korunmasıyla da ilgilidir. Genel konut araması usulü buraya eksiksiz aktarılmış sayılamaz.

El konulacak şeyin avukat-müvekkil mesleki ilişkisine ait olduğu ileri sürülerek karşı çıkılırsa ayrı zarf veya pakette mühürlenir ve yetkili yargı merciinden karar istenir. M.130/2’de bu karar için yirmi dört saat belirlenmiştir. Mesleki ilişkiye ait olduğu saptanırsa eşya derhâl iade edilir ve ilgili işlem tutanakları ortadan kaldırılır.

Telefonun eşya olarak alınması, içindeki bütün mesaj ve kayıtların sınırsız incelenmesi yetkisi değildir. CMK m.134’teki arama, kopyalama, yedek ve iade güvenceleri ayrıca uygulanır. Bu teknik işlemleri genel arama tutanağıyla aynı saymamak gerekir. Telefon ve dijital delil rehberi bu ayrımı ayrıntılandırır.

El konulan eşyanın iadesi için kesin hüküm beklenir mi?

CMK m.131/1, muhafazaya gerek kalmaması veya müsadereye tabi tutulmayacağının anlaşılması hâlinde soruşturma ve kovuşturmada iade kararı verilmesini düzenler. İade için her olayda mahkûmiyet veya beraatin kesinleşmesi beklenmez. Başvuruda eşyanın dosyayla bağlantısı, tamamlanan inceleme ve mülkiyeti gösteren belgeler açıklanır.

İade talebinin reddine itiraz edilir. İşletmeye ait üretim aracının teknik incelemesi tamamlanmışsa, aracın kendisinin tutulmasının hangi ek delil ihtiyacını karşıladığı sorulur. İş kaybını gösteren belge ölçülülük değerlendirmesine katkı sunar; ancak gerçek bir delil veya müsadere ihtiyacını otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

CMK m.132, eşyanın zarar görmesi veya değerinde esaslı kayıp tehlikesi varsa kesinleşmeden önce elden çıkarılmasını; sahibinin dinlenmesini ve değerinin korunmasını düzenler. Aynı madde gerekli bakım ve geri verme koşuluyla eşyanın muhafaza için ilgilisine veya başka kişiye teslimini de mümkün kılar. Bu, mülkiyetin kesin biçimde devredildiği veya el koymanın mutlaka kalktığı anlamına gelmez.

Bir başkasına ait eşya için üçüncü kişinin hakları ayrıca belirtilir. Fatura, sözleşme ve seri numarası eşyanın kimliğini doğrular. Sadece aynı markaya ait genel fatura sunmak, dosyada alınmış belirli eşyanın sahipliğini her durumda kanıtlamaz. İade kararında eşyanın açık tanımı ve teslim edilecek kişi gösterilmelidir.

İtiraz ile hukuka aykırı delil değerlendirmesi

Hâkim kararına itirazda CMK m.267-271 hükümleri uygulanır. Güncel genel süre m.268/1’e göre kararın m.35 kapsamında öğrenilmesinden itibaren iki haftadır. Sulh ceza hâkimliğinin arama veya el koyma kararı, tutuklama ve adli kontrole özgü asliye ceza incelemesiyle karıştırılmaz; m.268/3-a’daki genel sulh ceza sıralaması değerlendirilir. İade talebi ve m.127/4’teki her zaman hâkim kararı isteme hakkı ayrıca korunur.

Arama tamamlanmış olsa da elde edilen delilin hükümde kullanılması ayrı hukuki sorudur. CMK m.206/2-a kanuna aykırı elde edilen delilin reddini; m.217/2 suçun hukuka uygun delille ispatını düzenler. İşlemin hukuka aykırılığı, hangi karar veya uygulama eksikliğine dayandığı gösterilerek ileri sürülür. Her usul tartışmasının otomatik beraat sağlayacağı söylenmez; kalan hukuka uygun deliller de değerlendirilir.

El konulamayacak belgeler ve teslim yükümlülüğünün sınırı

CMK m.126, şüpheli veya sanık ile m.45–46 uyarınca tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındaki mektup ve belgelere, bu kişilerin nezdinde bulundukça el konulamayacağını düzenler. Korumanın uygulanmasında hem ilişkinin niteliği hem belgenin kimde bulunduğu belirlenir. Bir belgenin yalnız kişisel olarak adlandırılması, kanundaki koşulların yerine geçmez.

CMK m.124, m.123 kapsamındaki eşyanın gösterilmesi ve teslimini ister; kaçınma hâlinde disiplin hapsine ilişkin hükme gönderme yapar. Ancak şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecek kişiler bu disiplin hapsi kuralının dışındadır. Bu istisna, hukuka uygun kararla el koymayı engelleme veya delili yok etme yetkisi değildir. Zorla delil üretmeye mecbur bırakılmama ile mevcut eşyanın kanuni usulle korunması farklı meselelerdir.

CMK m.122/3, incelenen kâğıt ve belgelerden soruşturma veya kovuşturma konusuyla ilgisiz olanların geri verilmesini öngörür. Dosyayla ilişkisi bulunmayan her kişisel veya mesleki kaydın süresiz muhafazası, arama kararından otomatik çıkan bir yetki değildir. Belgeye özgü iade ve gizlilik talebi, hangi materyalin hangi nedenle kapsam dışında olduğu belirtilerek sunulur.

Sık sorulan sorular