Hâkim Zamanaşımını Kendiliğinden Dikkate Alır mı? TBK 161 ve Zamanaşımı Def’i 2026

TBK m.161 neyi düzenler?

TBK m.161 tek cümlelik fakat çok önemli bir usul sonucuna sahiptir: “Zamanaşımı ileri sürülmedikçe, hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz.” Bu hüküm, zamanaşımının borcu kendiliğinden ortadan kaldırmadığını gösterir.

Zamanaşımı süresi dolduğunda alacak eksik borç niteliğine dönüşür; borçlu ifadan kaçınma hakkına sahip olur. Ancak bu hakkı davada kullanmak için zamanaşımı def’ini ileri sürmelidir. Borçlu savunmazsa hâkim onun yerine bu savunmayı kuramaz.

Bu kural mahkemenin dosyadaki tarihleri görmesine rağmen geçerlidir. Hâkim alacağın yıllar önce muaccel olduğunu tespit etse bile davalı zamanaşımına dayanmamışsa m.161 gereği resen zamanaşımı uygulayamaz.

Zamanaşımı neden “def’i” olarak adlandırılır?

Def’i, borcun varlığını mutlaka inkâr etmeyen fakat borçluya edimi yerine getirmekten kaçınma hakkı veren savunmadır. Zamanaşımı süresi dolduğunda borç maddi anlamda tamamen yok olmaz; borçlu ifadan kaçınma yetkisi kazanır.

Bu nedenle zamanaşımına uğramış borç gönüllü olarak ödenirse, sırf zamanaşımı geçmiş olduğu gerekçesiyle ödeme sebepsiz zenginleşme sayılıp geri istenemez. Borçlu zamanaşımı savunmasını dava veya takip aşamasında kullanmalıdır.

Def’i niteliği, hâkimin resen inceleme yapamaması ve savunmanın usulüne uygun ileri sürülmesi zorunluluğuyla doğrudan bağlantılıdır.

Zamanaşımı def’i ile itiraz arasındaki fark nedir?

İtiraz, hakkın hiç doğmadığını veya sona erdiğini gösteren savunmadır ve bazı itirazlar hâkim tarafından dosyadan anlaşıldığında resen dikkate alınabilir. Zamanaşımı ise TBK m.161 nedeniyle özel olarak tarafın ileri sürmesine bağlıdır.

Örneğin ödeme yapılmış olması borcun sona erdiğine ilişkin itiraz niteliğinde değerlendirilebilir. Zamanaşımında ise borç tamamen yok olmaz; ifadan kaçınma hakkı doğar.

Bu ayrım dilekçede kullanılan başlığı da etkiler. Savunma açıkça “zamanaşımı def’i” olarak ve hangi alacağa uygulandığı belirtilerek kurulmalıdır.

Zamanaşımı def’i cevap dilekçesinde ileri sürülmeli mi?

Evet. Yazılı yargılama usulünde davalı, maddi ve usulî savunmalarını cevap dilekçesinde bildirmelidir. Zamanaşımı def’inin en güvenli ve doğru yeri cevap dilekçesidir.

HMK m.127’ye göre cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır; koşulları varsa ek süre verilebilir. Basit yargılama usulünde HMK m.317’deki cevap düzeni uygulanır.

Cevap dilekçesinde yalnız “zamanaşımı vardır” denilmesi yerine alacağın muacceliyet tarihi, uygulanacak kanuni süre, varsa kesilme veya durma sebepleri ve sürenin hangi tarihte dolduğu açıkça gösterilmelidir.

Zamanaşımı def’inin alacağın tamamına mı belirli dönemlere mi yönelik olduğu da belirtilmelidir. Dönemsel alacaklarda her alacak kalemi için farklı başlangıç tarihi bulunabilir.

Zamanaşımı def’i sonradan ileri sürülebilir mi?

Bu soru HMK’daki iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağına göre çözülür. Davalı cevap dilekçesinde zamanaşımı def’ini ileri sürmemişse daha sonraki aşamada karşı tarafın açık muvafakati veya ıslah gibi usul araçlarının koşulları değerlendirilir.

Ön inceleme ve tahkikat aşamasında yeni savunmanın ileri sürülmesi HMK m.141 ve ilgili hükümlerle sınırlıdır. Bu nedenle zamanaşımını “mahkeme zaten görür” düşüncesiyle cevap dilekçesine yazmamak ciddi hak kaybı riski yaratır.

Dosyada zamanaşımı def’i geç ileri sürülmüşse mahkeme önce bu savunmanın usulen dinlenebilir olup olmadığını değerlendirir; ardından esasa ilişkin süre hesabına geçer.

Zamanaşımı süresi nasıl hesaplanır?

İlk olarak alacağın hangi kanuni süreye tabi olduğu belirlenir. TBK m.146 genel süreyi on yıl olarak düzenler; m.147’de sayılan belirli alacaklar beş yıllık zamanaşımına tabidir. Özel kanunlarda farklı süreler bulunabilir.

İkinci adım başlangıç tarihidir. TBK m.149’a göre zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar. Alacağın muacceliyetinin bildirime bağlı olduğu hâllerde özel kural uygulanır.

Üçüncü adım durma ve kesilme sebeplerinin kontrolüdür. TBK m.153 durma, m.154 ve devamı kesilme hâllerini düzenler. Kısmi ödeme, borç ikrarı veya icra takibi süre hesabını değiştirebilir.

Sitedeki TBK m.154 zamanaşımının kesilmesi rehberi bu hesaplamanın kesilme bölümünü ayrıntılı açıklar.

Zamanaşımı kesilmişse hâkim bunu resen inceler mi?

Davalı zamanaşımı def’ini ileri sürdüğünde mahkeme sürenin gerçekten dolup dolmadığını belirlemek zorundadır. Bu değerlendirmede alacaklının ileri sürdüğü ve dosyada ispatlanan kesilme veya durma sebepleri dikkate alınır.

Örneğin davalı “beş yıllık süre geçti” dediğinde alacaklı bu süre içinde borçlunun kısmi ödeme yaptığını veya önceki icra takibinin zamanaşımını kestiğini savunabilir. Mahkeme bu olguları delillerle inceler.

TBK m.161’in resen inceleme yasağı, taraf zamanaşımı def’ini ileri sürdükten sonra hâkimin gerekli hukuki nitelendirmeyi yapmasına engel değildir. Hâkim Türk hukukunu resen uygular; fakat zamanaşımı savunmasının kendisini tarafın ileri sürmesi gerekir.

Zamanaşımı def’inde ispat yükü kimdedir?

Davalı zamanaşımı süresinin dolduğunu savunurken alacağın doğum ve muacceliyet tarihine dayanır. Alacaklı ise sürenin kesildiğini, durduğunu veya daha sonraki tarihte başladığını ileri sürüyorsa buna ilişkin olguları ispatlamalıdır.

Dava ve icra dosyaları, banka dekontları, borç ikrarı, ödeme protokolü, sözleşme, teslim veya fatura kayıtları önemli delillerdir. Kesilme sebebinin tarihi hesapta doğrudan kullanılmalıdır.

Mahkeme hukuki süreyi kendisi hesaplar; ancak hesabın dayandığı maddi olgular tarafların iddia ve delilleriyle ortaya konulur.

İcra takibinde zamanaşımı nasıl ileri sürülür?

İcra takibinde zamanaşımı savunmasının yolu takip türüne göre değişir. İlamsız takipte borçlu ödeme emrine süresinde itiraz ederken zamanaşımını ileri sürebilir. Kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda İİK ve TTK’daki özel süre ve şikâyet/itiraz rejimi uygulanır.

İlamlı takipte ilamın zamanaşımı ve icranın geri bırakılması hükümleri ayrıca değerlendirilir. Her takip türüne TBK m.161’in genel dava usulü mekanik biçimde uygulanmaz.

Ancak temel ilke aynıdır: zamanaşımı savunması borçlu tarafından uygun usul yoluyla ileri sürülmelidir. Takip türü ve ödeme emrinin tebliğ tarihi kaçırılmamalıdır.

Hak düşürücü süreyi hâkim kendiliğinden dikkate alır mı?

Hak düşürücü süre zamanaşımından farklıdır. Hak düşürücü süre dolduğunda kanunun öngördüğü hak kullanılamaz hâle gelir ve sürenin niteliğine göre mahkeme bunu resen gözetebilir.

TBK m.161 yalnız zamanaşımı için “ileri sürülmedikçe hâkim göz önüne alamaz” kuralını koyar. Bir sürenin hak düşürücü mü zamanaşımı mı olduğu ilgili kanun hükmünden belirlenmelidir.

Örneğin işe iade başvurusu ve davasındaki süreler, tüketici veya özel hukuk düzenlemelerindeki bazı süreler kendi özel niteliklerine sahiptir. Yanlış süre türü seçmek doğrudan hak kaybına yol açabilir.

Davacı ve davalı açısından pratik kontrol

Davalı öncelikle tebliğ tarihini, cevap süresini, alacağın muacceliyetini ve uygulanacak zamanaşımı maddesini kontrol etmelidir. Def’i cevap dilekçesinde açık ve gerekçeli biçimde kurulmalıdır.

Davacı ise cevapta zamanaşımı ileri sürüldüğünde kesilme, durma veya daha geç muacceliyet iddiasını belgelemelidir. Kısmi ödeme, ikrar, eski takip ve dava dosyaları kronolojik olarak sunulmalıdır.

Taraflar süre hesabını yalnız “kaç yıl geçti” yaklaşımıyla yapmamalıdır. Başlangıç, durma, kesilme, yeni süre ve özel kanun hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.

Mahkeme zamanaşımını yanlışlıkla resen uygularsa ne olur?

Davalı tarafından zamanaşımı def’i ileri sürülmediği hâlde mahkemenin TBK m.161’e rağmen alacağı zamanaşımı nedeniyle reddetmesi hukuka aykırıdır. Bu husus kanun yolu incelemesinde ileri sürülebilir.

Kararın hangi usul hükümlerine tabi olduğu, istinaf veya temyiz sınırı ve süreleri dosyanın niteliğine göre belirlenir. Kanun yolunda açıkça m.161 ihlali ve savunmanın tarafça ileri sürülmediği gösterilmelidir.

Tersine, zamanaşımı usulüne uygun ileri sürülmüş ve süre gerçekten dolmuşsa mahkemenin bunu değerlendirmemesi de kararın hukuka uygunluğunu etkiler.

Türkiye geneli ve Mersin uygulaması

TBK m.161 Türkiye genelinde uygulanır. Mersin’de görülen alacak, kira, ticaret, tüketici ve tazminat davalarında da hâkim zamanaşımını davalının def’i olmadan kendiliğinden uygulayamaz. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu İstanbul ve Mersin’deki fiziksel ofislerinden uyuşmazlıkları görev ve yetki kuralları çerçevesinde takip eder.

Zamanaşımı def’i hakkında sık sorulan sorular

Hâkim zamanaşımını kendiliğinden uygular mı?

Hayır. TBK m.161 bunu açıkça yasaklar.

Zamanaşımı borcu tamamen siler mi?

Hayır; borçluya ifadan kaçınma def’i verir.

Zamanaşımı ne zaman ileri sürülmeli?

En güvenli biçimde cevap dilekçesinde.

Cevapta unutulursa sonra ileri sürülebilir mi?

HMK’nın savunmanın genişletilmesi, muvafakat ve ıslah hükümleri çerçevesinde değerlendirilir.

Mahkeme tarihleri görürse yine de uygulayamaz mı?

Davalı ileri sürmedikçe uygulayamaz.

Kesilme sebebini kim ispat eder?

Kesilmeye dayanan taraf.

Kısmi ödeme süreyi etkiler mi?

Evet; TBK m.154 uyarınca kesilme sebebidir.

İhtarname keser mi?

Genel TBK rejiminde tek başına kesmez.

Hak düşürücü süre aynı mı?

Hayır.

İcra takibinde de ileri sürmek gerekir mi?

Evet; takip türünün öngördüğü usul içinde borçlu tarafından ileri sürülmelidir.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →