Çalışanın İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri Nelerdir? 6331 m.19 | 2026

6331 m.19 Çalışana Hangi Temel Sorumluluğu Yüklüyor?

İş sağlığı ve güvenliği sistemi yalnız işverenin tek taraflı tedbirlerinden oluşmaz. Çalışan da verilen eğitim ve talimatlara uygun davranmak, güvenlik ekipmanını doğru kullanmak ve gördüğü tehlikeleri bildirmek zorundadır. Madde 19 bu çalışan yükümlülüklerini açık biçimde düzenler.

Kanunun temel cümlesi, çalışanın eğitim ve talimatlar doğrultusunda kendi sağlık ve güvenliğini ve davranışlarından etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemesidir. Bu hüküm, çalışma arkadaşının güvenliğini ilgilendiren davranışların da kişisel tercih olmadığını gösterir.

Çalışanın sorumluluğu işyerindeki göreviyle ve almış olduğu eğitimle bağlantılıdır. İşveren hiç eğitim vermemiş, güvenli çalışma talimatı oluşturmamış veya gerekli koruyucu ekipmanı sağlamamışsa çalışan yükümlülüğüne dayanarak işverenin eksikliği ortadan kaldırılamaz. Çalışanın kanuni yükümlülüğü, işverenin önleme ve organizasyon borcunun tamamlayıcısıdır.

Madde 4/3 açıkça, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülüklerinin işverenin sorumluluklarını etkilemeyeceğini düzenler. Bu nedenle kaza sonrasında otomatik olarak “çalışan kurala uymadı, işveren sorumsuzdur” sonucu çıkarılamaz; eğitim, denetim, ekipman, risk değerlendirmesi ve çalışma organizasyonu birlikte incelenir.

Çalışan Yalnız Kendi Güvenliğinden mi Sorumludur?

Hayır. 6331 m.19 çalışanın yalnız kendi sağlığını ve güvenliğini değil, hareketlerinden veya yaptığı işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini de tehlikeye düşürmemesini ister.

Forklift operatörünün hız kurallarına uyması yalnız kendi güvenliği için değildir; yaya çalışanları da korur. Kaynak yapan çalışanın yanıcı malzemeyi uzaklaştırması, yalnız kendi değil çevredeki herkesin yangın riskini azaltır. Makine operatörünün koruyucuyu sökmemesi, kendisinden sonra ekipmanı kullanacak kişiyi de korur.

Bu yükümlülük işyerindeki iş birliği kültürünün hukuki temelidir. Çalışan, “benim başıma gelmez” veya “başkasının sorunu” yaklaşımıyla açık tehlikeyi görmezden gelemez. Özellikle ağır ve yakın tehlikede bildirim yükümlülüğü vardır.

Ancak çalışan başka bir çalışanın güvenliğinden işveren gibi genel ve sınırsız biçimde sorumlu değildir. Sorumluluk kendi davranışı, yaptığı iş, aldığı eğitim ve görev alanı içinde değerlendirilir.

Makine, Araç ve Ekipman Nasıl Kullanılmalı?

Madde 19/2-a, çalışanların işyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde, taşıma ekipmanı ve diğer üretim araçlarını kurallara uygun şekilde kullanmasını zorunlu kılar. Kullanım, verilen eğitim ve işverenin güvenli çalışma talimatına uygun olmalıdır.

Yetkisi olmayan çalışanın forklift, vinç, elektrik panosu, pres veya başka özel ekipmanı kullanması bu yükümlülükle bağdaşmaz. “İş yetişsin” gerekçesi, yetkisiz ve eğitimsiz kullanımı hukuka uygun hale getirmez.

Makineyi amacı dışında kullanmak, kapasitesinin üzerinde yüklemek, bakım gerektiren arızayı görmezden gelmek veya üretimi hızlandırmak için güvenli çalışma prosedürünü atlamak çalışan açısından da yasak davranışlardır.

İşverenin ise uygun ekipman sağlama, bakım ve periyodik kontrolleri yaptırma, gerekli yetkilendirmeyi kurma ve kullanımın güvenli şekilde sürdüğünü denetleme borcu vardır. Arızalı makineyi çalışana verip “doğru kullan” demek işveren yükümlülüğünü yerine getirmez.

Çalışan makinede güvenliği etkileyen olağan dışı ses, koruyucu arızası, enerji kaçağı veya başka bir risk fark ederse kullanımın sürdürülmesi yerine prosedüre uygun biçimde durdurma ve bildirim yapmalıdır.

Çalışan Makine Koruyucusunu Çıkarabilir mi veya Devre Dışı Bırakabilir mi?

Hayır. Madde 19/2-a, makine ve diğer üretim araçlarındaki güvenlik donanımlarını doğru kullanma ve bunları keyfi olarak çıkarmama veya değiştirmeme yükümlülüğü getirir. Koruyucu kapak, sensör, interlock, acil stop, emniyet rölesi veya fiziksel bariyer üretimi yavaşlatsa dahi çalışan tarafından devre dışı bırakılamaz.

Güvenlik donanımının sürekli üretimi aksattığı düşünülüyorsa çözüm koruyucuyu sökmek değil, arızanın ve proses tasarımının yetkili kişilerce düzeltilmesidir. İşveren de üretim hedefi uğruna koruyucuların devre dışı bırakılmasını teşvik edemez veya görmezden gelemez.

Bakım amacıyla güvenlik donanımının geçici olarak kaldırılması gerekiyorsa bu işlem yalnız yetkili personel tarafından enerji izolasyonu ve güvenli bakım prosedürü içinde yapılır. İş tamamlandığında koruyucu sistem devreye alınmadan normal üretime başlanmamalıdır.

Çalışanın koruyucuyu bilinçli şekilde devre dışı bırakması kaza halinde kusur değerlendirmesinde önem taşıyabilir. Fakat işverenin bu davranışı önceden bildiği veya düzenli denetim yapmadığı haller ayrıca değerlendirilir.

Çalışan Kişisel Koruyucu Donanımı Kullanmak Zorunda mı?

Evet. İşveren tarafından işe ve riske uygun şekilde sağlanan kişisel koruyucu donanımı çalışan doğru kullanmak ve korumak zorundadır. Baret, gözlük, yüz siperi, emniyet kemeri, kulak koruyucu, eldiven, koruyucu ayakkabı veya solunum koruyucu gibi ekipmanlar çalışma talimatına uygun kullanılmalıdır.

KKD kullanma yükümlülüğü, işverenin daha etkili toplu korunma tedbirlerini alma borcunu ortadan kaldırmaz. 6331 m.5’e göre toplu korunma kişisel korunmadan önce gelir. İşveren, yapılabilir mühendislik önlemini almadan bütün riski maskeye veya barete yükleyemez.

İşveren KKD’yi ücretsiz sağlamalı, doğru ürünü seçmeli, çalışanı kullanım konusunda eğitmeli, bakım ve gerektiğinde yenilemeyi yapmalı ve kullanımın devamını denetlemelidir. Çalışan ise kendisine uygun şekilde teslim edilmiş ve kullanımı öğretilmiş donanımı keyfi olarak kullanmamazlık edemez.

KKD rahatsız, işe uygunsuz veya arızalıysa çalışan bunu bildirmelidir. Uygun olmayan ekipmanla çalışmaya zorlanmak yerine işverenden uygun donanım istenmesi gerekir.

Çalışan Ciddi ve Yakın Tehlikeyi Bildirmek Zorunda mı?

Evet. Madde 19/2-c uyarınca çalışan, işyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tesis veya binalarda sağlık ve güvenlik yönünden ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştığında ve koruma tedbirlerinde eksiklik gördüğünde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber verir.

“Derhal” ifadesi, ağır tehlikenin sonraki haftalık toplantıya bırakılmamasını gerektirir. Elektrik kaçağı, patlama riski, kırılmış iskele elemanı, gaz kokusu, acil çıkışın kapanması veya makine koruyucusunun bozulması gibi ciddi durumlar hemen bildirilmelidir.

Bildirim yöntemi işyerinin prosedürüne göre telefon, telsiz, dijital sistem, amire sözlü bildirim veya acil alarm olabilir. Acil durum geçtikten sonra kaydın yazılı hale getirilmesi, düzeltici faaliyetin takibi için önemlidir.

Tehlike ciddi, yakın ve önlenemez nitelikteyse çalışan 6331 m.13 kapsamında tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli yere gidebilir. Bildirim yükümlülüğü, çalışanın canını tehlikeye atarak olay yerinde kalması gerektiği anlamına gelmez.

Müfettişin Tespit Ettiği Eksikliklerin Giderilmesinde Çalışanın Görevi Var mı?

Madde 19/2-ç, teftişe yetkili makam tarafından işyerinde tespit edilen eksiklik ve mevzuata aykırılıkların giderilmesi konusunda çalışanların işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmasını zorunlu kılar.

Bu iş birliği, işverene verilen idari yükümlülüğü çalışana devretmez. Örneğin müfettiş makine koruyucusu takılmasını istemişse koruyucuyu satın alma ve tesis etme yükümlülüğü işverendedir. Çalışanın görevi yeni güvenli yönteme uymak, eğitimlere katılmak ve uygulamadaki sorunları bildirmektir.

Çalışan, düzeltici faaliyet sırasında test, saha düzeni, eğitim veya prosedür değişikliğine katılabilir. Riskin giderilmesini engelleyen kasıtlı davranış çalışan yükümlülüğüne aykırıdır.

Teftiş sırasında çalışanların müfettişle görüşme ve iş sağlığı güvenliği koşullarını açıklama hakkı da vardır. İş birliği, gerçeği saklama veya işveren lehine yanlış beyanda bulunma anlamına gelmez.

Çalışan Kendi Görev Alanında İSG İçin İş Birliği Yapmak Zorunda mı?

Evet. Madde 19/2-d çalışanların kendi görev alanlarında iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmasını emreder.

Risk değerlendirmesi ekibine bilgi verme, eğitimlere katılma, acil durum tatbikatında görev alma, ramak kala olayları bildirme, bakım için ekipmanı doğru şekilde teslim etme ve güvenli çalışma prosedüründeki değişikliklere uyma bu iş birliğinin örnekleridir.

İş birliği yükümlülüğü, çalışanın uzmanlık alanı dışında teknik karar almak zorunda olduğu anlamına gelmez. Örneğin çalışan makine mühendisliği hesabı yapmak zorunda değildir; ancak günlük kullanımda fark ettiği tehlikeli davranışı bildirmelidir.

Çalışan temsilcisi ve destek elemanlarının görevleri ayrıca korunur. Bu kişiler görevlerini yürüttükleri için hak kaybına uğratılamaz ve işveren görevlerini yapabilmeleri için gerekli imkânı sağlar.

Çalışanın İSG Yükümlülüğü Eğitim Verilmesine Bağlı mı?

Madde 19 çalışan yükümlülüğünü açık biçimde “iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili aldıkları eğitim ve işverenin bu konudaki talimatları doğrultusunda” ifadesiyle kurar. Bu nedenle işverenin eğitim ve talimat yükümlülüğü önemlidir.

Çalışana bir prosedür hiç anlatılmamışsa veya ekipman kullanımı öğretilmemişse sonradan yalnız çalışanın kusuruna dayanmak doğru olmaz. İşveren m.17 uyarınca işe başlamadan önce ve değişikliklerde eğitim vermeli, m.4 uyarınca uygulamayı izleyip denetlemelidir.

Çalışan ise eğitim aldıktan ve güvenli yöntem kendisine açıklandıktan sonra bu talimata uymak zorundadır. İmza atılmış eğitim formu tek başına yeterli değildir; eğitimin anlaşılır ve işe özgü olması gerekir.

Yabancı çalışanlara anlamadıkları dilde verilen eğitim, fiili koruma sağlamaz. İşveren eğitim yöntemini çalışanın anlayabileceği şekilde planlamalıdır.

İSG Kurallarına Uymayan Çalışana Disiplin İşlemi Yapılabilir mi?

Çalışanın kanuni ve işyerindeki hukuka uygun güvenlik kurallarına uymaması, iş hukukunda disiplin ve bazı hallerde fesih değerlendirmesine konu olabilir. Ancak sonuç otomatik değildir; ihlalin ağırlığı, çalışanın eğitimi, talimatın açıklığı, daha önceki uyarılar, riskin seviyesi ve işverenin kendi yükümlülükleri birlikte incelenir.

Örneğin kendisine uygun baret ve eğitim verilmiş çalışanın tekrar tekrar açık talimata rağmen bareti kullanmaması ile işverenin hiç uygun ekipman vermediği durum aynı değildir. Disiplin sistemi tutarlı ve ölçülü olmalıdır.

İşveren, güvenlik kurallarının ihlalini yıllarca görmezden gelip yalnız bir kaza sonrasında çalışanı sorumlu tutamaz. m.4/1-b gereği alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek ve uygunsuzlukları gidermek işverenin görevidir.

Çalışanın ciddi ve yakın tehlike nedeniyle m.13’e uygun olarak çalışmaktan kaçınması veya güvenli bölgeye gitmesi, İSG kuralına aykırılık değildir; kanuni haktır.

Çalışan Hatalı Davrandıysa İşveren Sorumluluktan Kurtulur mu?

Hayır, otomatik olarak kurtulmaz. 6331 m.4/3 açık biçimde çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülüklerinin işverenin sorumluluklarını etkilemeyeceğini düzenler.

Bir iş kazasında çalışanın davranışı kusur değerlendirmesinde dikkate alınabilir; fakat işverenin risk değerlendirmesi, ekipman güvenliği, eğitim, denetim, sağlık gözetimi, çalışma yöntemi ve organizasyon yükümlülükleri ayrıca incelenir.

Çalışanın koruyucuyu söktüğü olayda, işverenin koruyucunun sökülmesini teknik olarak önleyip önleyemeyeceği, bu davranışı daha önce bilip bilmediği, denetim yapıp yapmadığı ve üretim baskısının davranışı teşvik edip etmediği önem taşır.

İş sağlığı ve güvenliğinde amaç kaza sonrasında tek bir kişiye kusur yüklemek değil, kazaya yol açan bütün teknik ve organizasyonel nedenleri belirlemektir. Çalışan m.19’a, işveren m.4 başta olmak üzere kendi yükümlülüklerine uymak zorundadır. İş kazasında kusur, SGK süreci ve tazminat ayrımı için iş kazası tazminatı ve SGK süreci rehberi de incelenebilir.

Çalışan İçin 2026 İSG Kontrol Listesi

• Verilen işe özgü İSG eğitimlerine katılın ve anlamadığınız konuları sorun.
• Makine ve ekipmanı yalnız yetkiniz ve eğitiminiz varsa kullanın.
• Güvenlik koruyucularını, sensörleri ve acil durdurma sistemlerini devre dışı bırakmayın.
• İşverenin sağladığı uygun KKD’yi doğru kullanın ve koruyun.
• Arızalı veya uygunsuz KKD’yi derhal bildirin.
• Ciddi ve yakın tehlikeyi işverene veya çalışan temsilcisine gecikmeden bildirin.
• Ramak kala olayları saklamayın; düzeltici faaliyete katkı sağlayın.
• Müfettiş tespitlerinin giderilmesinde işveren ve temsilciyle iş birliği yapın.
• Acil durumda işyerinin tahliye ve alarm prosedürünü uygulayın.
• Önlenemez ciddi tehlikede güvenli bölgeye geçme hakkınızı bilin.

Resmî Kaynaklar ve İlgili Rehberler

• ÇSGB — 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
• İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
• Çalışmaktan kaçınma hakkı
• İSG eğitimi ne zaman ve kaç saat?
• İşverenin İSG yükümlülükleri