İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri Nelerdir? 6331 m.4 | 2026

6331 m.4 İşveren İçin Ne Emrediyor?

6331 sayılı Kanunun 4. maddesi iş sağlığı ve güvenliği sisteminin merkez hükmüdür. Madde, işverene yalnızca kaza olduktan sonra müdahale etme görevi yüklemez; risk ortaya çıkmadan önce önlem alma yükümlülüğü getirir. Bu nedenle işverenin sorumluluğu reaktif değil, önleyicidir. İşyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, risklerin azaltılması, çalışanların bilgilendirilmesi ve tedbirlerin fiilen uygulanması aynı yükümlülüğün farklı parçalarıdır.

Kanun m.4/1-a uyarınca işveren, mesleki risklerin önlenmesi dahil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışma yapmak zorundadır. Bu hüküm, bir defa hazırlanıp dosyada tutulan evrakla yetinilemeyeceğini gösterir. İşyerinde ekipman, üretim yöntemi, çalışan sayısı, fiziksel yerleşim veya kullanılan kimyasallar değişiyorsa alınan önlemler de yeniden değerlendirilmelidir.

m.4/1-b ayrıca işverene, alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izleme, denetleme ve uygunsuzlukları giderme yükümlülüğü verir. Koruyucu ekipmanın dağıtılmış olması tek başına yeterli değildir; kullanımın takip edilmesi gerekir. Talimatın yazılı olması da tek başına yeterli değildir; talimatın sahada uygulanıp uygulanmadığının denetlenmesi gerekir.

İşverenin Temel İSG Yükümlülükleri Nelerdir?

Kanuni sistem içinde işverenin yükümlülükleri birbirine bağlıdır. İlk aşama tehlikelerin belirlenmesi, ikinci aşama risklerin ölçülmesi ve önceliklendirilmesi, üçüncü aşama teknik ve organizasyonel tedbirlerin alınması, dördüncü aşama çalışanların eğitilmesi ve beşinci aşama uygulamanın izlenmesidir. Bu zincirin herhangi bir halkasının eksik olması iş sağlığı ve güvenliği yönetimini eksik bırakır.

Bu yükümlülüklerin yerine getirilmesi bir personel dosyası işlemi değildir. Örneğin forklift kullanılan bir depoda risk değerlendirmesi yapılıp çalışanlara eğitim verilmiş olsa dahi yaya yolları ayrılmamışsa, hız kuralları denetlenmiyorsa ve yetkisiz kişilerin kullanımına fiilen engel olunmuyorsa sistem eksik uygulanmış olur.

Mesleki Riskleri Önleme ve Gerekli Organizasyonu Kurma

İşveren önce tehlikeyi kaynağında ortadan kaldırmaya çalışmalıdır. Bu sonuç mümkün değilse risk azaltılmalı; toplu korunma tedbirlerine kişisel korunmadan önce öncelik verilmelidir. 6331 m.5’te yer alan risklerden korunma ilkeleri, m.4’teki genel yükümlülüğün nasıl uygulanacağını gösterir. Tehlikeli bir kimyasal daha az tehlikeli olanla değiştirilebiliyorsa yalnızca maske dağıtılması yeterli yaklaşım değildir. Makine koruyucusu ile risk ortadan kaldırılabiliyorsa yalnızca uyarı levhası asılması da aynı nedenle ikincil bir tedbirdir.

Organizasyon yükümlülüğü, görev ve sorumlulukların açıkça belirlenmesini gerektirir. Acil durum ekipleri, bakım yetkilileri, periyodik kontrol takipleri, ramak kala bildirim süreci, eğitim planı ve kişisel koruyucu donanım dağıtımı birbirinden kopuk yürütülmemelidir. İşveren, işyerinin büyüklüğü ve tehlike sınıfına uygun bir sistem kurmakla yükümlüdür.

Gerekli araç ve gereçlerin sağlanması da yalnızca satın alma anlamına gelmez. Koruyucu ekipmanın işe uygun seçilmesi, standardının doğrulanması, çalışanlara teslim edilmesi, kullanım eğitiminin verilmesi, bakım ve yenilemesinin yapılması gerekir. Kullanılamaz hale gelen bir ekipmanın dosyada teslim tutanağının bulunması işverenin fiili yükümlülüğünü sona erdirmez.

Risk Değerlendirmesi Yapmak veya Yaptırmak Zorunlu mu?

Evet. 6331 m.4/1-c ve m.10 uyarınca işveren risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak zorundadır. Risk değerlendirmesinde yalnızca genel iş kolu riskleri değil, işyerinin gerçek koşulları esas alınır. Kullanılan ekipman, kimyasal maddeler, işyerinin düzeni, belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu ve genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar dikkate alınır.

Risk değerlendirmesinin amacı riskleri belgelemek değil, tedbire dönüştürmektir. Belirlenen tehlikeler için sorumlu kişi, düzeltici faaliyet, termin ve kontrol yöntemi oluşturulmalıdır. İşveren m.10/4 gereği çalışma ortamında ve çalışanların maruz kaldığı risklerin belirlenmesi için gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaları da yaptırır. Gürültü, toz, titreşim, termal konfor veya kimyasal maruziyet söz konusuysa sadece gözleme dayalı değerlendirme her durumda yeterli değildir.

Çalışana Görev Verirken İşe Uygunluk Nasıl Gözetilir?

6331 m.4/1-ç işverenin, çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu dikkate almasını zorunlu kılar. Bu kural, sağlık gözetimiyle birlikte uygulanır. Tehlikeli veya çok tehlikeli işte çalışacak kişinin işe uygun olduğunu gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaması m.15’te ayrıca düzenlenmiştir.

İşe uygunluk yalnızca fiziksel güç değerlendirmesi değildir. Çalışanın eğitim düzeyi, yetki belgesi, mesleki eğitim zorunluluğu, kullandığı ekipman için yeterliliği ve özel sağlık koşulları dikkate alınmalıdır. Yetkisiz çalışana vinç, forklift, elektrik panosu veya tehlikeli kimyasal proses görevi verilmesi, yalnızca çalışanın kabulüyle hukuka uygun hale gelmez.

İşverenin vardiya, bölüm veya görev değişikliklerinde yeni riskleri değerlendirmesi gerekir. İş değişikliği aynı işyerinde gerçekleşse dahi yeni görev farklı risk doğuruyorsa m.17 kapsamında eğitim yenilenmeli; m.15 kapsamında gerekli sağlık gözetimi yapılmalıdır.

Yeterli Talimat Almayan Çalışan Tehlikeli Alana Girebilir mi?

Hayır. 6331 m.4/1-d uyarınca işveren, yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri almak zorundadır. Bu hüküm, yalnızca “girilmez” tabelası asılmasını değil, koşullara göre fiziksel erişim kontrolü, kilit sistemi, çalışma izin prosedürü, refakat zorunluluğu veya yetkilendirme mekanizması kurulmasını gerektirir.

Kapalı alan, yüksek gerilim bölgesi, patlayıcı ortam, yüksekten çalışma alanı, kimyasal depolama sahası veya hareketli makine bölgesi gibi alanlarda kontrolün düzeyi tehlikenin ağırlığına uygun olmalıdır. İşveren, yetkisiz girişin öngörülebilir olduğu bir yerde yalnızca sözlü uyarıya dayanamaz.

OSGB’den Hizmet Almak İşverenin Sorumluluğunu Kaldırır mı?

Hayır. 6331 m.4/2 açık biçimde, işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınmasının işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını düzenler. OSGB, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi uzmanlık hizmeti sağlar; ancak işyerinde gerekli tedbirlerin alınması, bütçe ayrılması, üretim organizasyonunun değiştirilmesi ve önerilerin uygulanması işverenin yönetim alanındadır.

Bu nedenle işverenin “uzmana bildirdim” veya “OSGB ile sözleşmem vardı” savunması tek başına yeterli değildir. Uzmanın yazılı olarak bildirdiği hayati tehlike veya mevzuata aykırılık giderilmemişse sorumluluğun ağırlığı artabilir. İşveren uzman ve hekimin görevini bağımsız biçimde yapmasını sağlamalı, ihtiyaç duyduğu araç, yer, zaman ve bilgiyi temin etmelidir.

Kanun m.4/3 ayrıca çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülüklerinin işverenin sorumluluklarını etkilemeyeceğini belirtir. Çalışanın kurala aykırı davranışı somut olayda kusur değerlendirmesinde dikkate alınabilse de işverenin kanundan doğan önleme, eğitim, gözetim ve denetim borcunu ortadan kaldırmaz.

İş Sağlığı ve Güvenliği Maliyeti Çalışandan Kesilebilir mi?

Hayır. 6331 m.4/4 uyarınca iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, risk değerlendirmesi, eğitim, sağlık gözetimi, ölçüm, gerekli kişisel koruyucu donanım ve diğer zorunlu tedbirlerin bedeli işverenin yükümlülüğüdür.

Ücret bordrosunda “İSG katkı payı”, “baret bedeli”, “iş ayakkabısı bedeli” veya benzeri adlarla zorunlu güvenlik ekipmanı maliyetinin çalışana aktarılması kanunun emredici kuralıyla bağdaşmaz. Çalışanın kendi isteğiyle işyerinin zorunlu standardının üzerinde kişisel ürün tercih ettiği özel durumlar ayrıca değerlendirilir; ancak kanunen gerekli asgari koruyucu donanımı sağlama yükümlülüğü işverene aittir.

İşveren Tedbirlere Uyulduğunu Nasıl İzlemeli?

Kanun belirli tek bir denetim formunu zorunlu tutmaz; ancak m.4/1-b fiili izleme yükümlülüğü getirir. Bu nedenle işveren, işyerinin niteliğine uygun denetim kayıtları oluşturmalıdır. Saha turu tutanakları, ekipman kontrol formları, uygunsuzluk kayıtları, düzeltici faaliyet listeleri, eğitim katılım kayıtları ve periyodik kontrol raporları bu sistemin parçalarıdır.

Denetimin amacı çalışanı cezalandırmak değil, riskli davranışın nedenini ortadan kaldırmaktır. Koruyucu ekipman kullanılmıyorsa yalnızca disiplin işlemi yapılması yerine ekipmanın ergonomik olup olmadığı, eğitim eksikliği, üretim baskısı veya yanlış iş organizasyonu gibi nedenler araştırılmalıdır. İş sağlığı ve güvenliği yönetimi, teknik ve insan faktörünü birlikte ele alır.

Ramak kala olaylar özellikle önemlidir. Yaralanma doğurmayan ancak kaza potansiyeli taşıyan olayların kaydedilmesi, aynı riskin daha ağır sonuç doğurmadan giderilmesini sağlar. 6331 sistemi işverenin değişen şartları takip etmesini ve sürekli iyileştirme yapmasını istediği için bu kayıtlar sahadaki gerçek riskleri görmede temel araçtır.

Yükümlülüğe Aykırılığın Sonucu Nedir?

6331 sayılı Kanun m.26, farklı yükümlülük ihlalleri için idari para cezaları öngörür. Bu cezalar her yıl yeniden değerleme ve kanundaki farklılaştırma kuralları nedeniyle güncel tutarlar üzerinden uygulanır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı 2026 yılı için uygulanacak idari para cezası tablolarını ayrıca yayımlamaktadır. Bu nedenle eski yıllardaki sabit rakamların 2026 cezası gibi kullanılmaması gerekir.

İdari para cezası işverenin tek riski değildir. İş kazası veya meslek hastalığı meydana gelirse işverenin hukuki tazminat sorumluluğu, sosyal güvenlik hukuku bakımından rücu sorumluluğu ve olayın niteliğine göre ceza sorumluluğu ayrı ayrı gündeme gelebilir. Aynı olayın birden fazla hukuk alanında sonuç doğurması mümkündür.

Çok tehlikeli işyerlerinde hayati tehlike oluşturan belirli durumlarda işin durdurulması da mümkündür. Dolayısıyla İSG mevzuatına uyum yalnızca idari para cezasından kaçınma meselesi değildir; çalışanların yaşam ve sağlık hakkının korunması ile işletmenin kesintisiz faaliyetinin temel koşuludur.

İşveren İçin 2026 İSG Kontrol Listesi

• İşyeri tehlike sınıfını ana faaliyete göre doğrulayın.
• İSG-KATİP görevlendirmelerinin güncel olup olmadığını kontrol edin.
• Risk değerlendirmesinin işyerinin gerçek durumunu yansıtmasını sağlayın.
• Acil durum planını, ekipleri ve tatbikat kayıtlarını güncel tutun.
• Çalışanların işe giriş ve periyodik sağlık gözetimini takip edin.
• İşe başlamadan önce ve risk değişikliklerinde eğitim verin.
• Makine, tesisat ve ekipman periyodik kontrollerini yaptırın.
• Kişisel koruyucu donanımı ücretsiz ve işe uygun sağlayın.
• Tehlikeli alanlara yetkisiz erişimi fiziksel ve idari tedbirlerle engelleyin.
• Tespit edilen uygunsuzluklar için sorumlu ve termin belirleyin.
• Ramak kala olayları ve iş kazalarını kayıt altına alın.
• Uzman ve işyeri hekiminin yazılı önerilerini sonuçlandırın.

Bu liste, her işyerinde aynı tedbirlerin uygulanacağı anlamına gelmez. Kanunun aradığı şey, işyerinin gerçek tehlikelerine göre yeterli koruma düzeyinin oluşturulmasıdır. Bir hukuk bürosu ile metal dökümhanesinin teknik tedbirleri aynı değildir; ancak her iki işveren de 6331 m.4’teki genel sorumluluk zincirine tabidir.

Resmî Kaynaklar ve İlgili Rehberler

• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
• 6331 sayılı Kanun 2026 idari para cezaları
• İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku yazıları