Çalışmaktan Kaçınma Hakkı Ne Zaman Kullanılır? 6331 m.13 | 2026

Çalışmaktan Kaçınma Hakkı Nedir?

Çalışmaktan kaçınma hakkı, işçinin veya diğer çalışanın ciddi ve yakın bir tehlike karşısında yaşam ve sağlığını korumak için iş görme edimini geçici olarak yerine getirmemesine imkan veren kanuni bir korumadır. Bu hak, keyfi biçimde işe gelmeme veya işi reddetme hakkı değildir; 6331 m.13’teki koşulların gerçekleşmesi gerekir.

Kanun, çalışanın ekonomik baskı nedeniyle tehlikeli işte çalışmaya zorlanmasını önlemek için ücret ve diğer hakların devam edeceğini açıkça düzenler. Böylece çalışan, “çalışmazsam ücretim kesilir” korkusuyla ciddi tehlikeyi kabul etmek zorunda bırakılmaz.

Çalışmaktan kaçınma hakkı işverenin riskleri önleme sorumluluğunun alternatifi değildir. İşveren 6331 m.4 uyarınca riskleri önlemek, gerekli tedbirleri almak ve uygulamayı denetlemek zorundadır. m.13, işverenin önleme sistemi yetersiz kaldığında çalışana ek koruma sağlar.

Hakkın kullanımı iki farklı durumda ele alınır: normal ciddi ve yakın tehlikede kurul/işveren başvurusu; ciddi, yakın ve önlenemez tehlikede ise başvuru prosedürünü beklemeden güvenli yere uzaklaşma.

Çalışmaktan Kaçınmak İçin “Ciddi ve Yakın Tehlike” Ne Demektir?

Hak her iş sağlığı ve güvenliği eksikliğinde otomatik doğmaz. Tehlikenin ciddi olması, gerçekleştiğinde ağır zarar doğurma potansiyelini; yakın olması ise tehlikenin güncel ve gerçekleşme olasılığının somut olmasını ifade eder.

Koruyucusu sökülmüş tehlikeli makine, ciddi elektrik kaçağı, yüksekten düşmeye karşı korumasız çalışma, patlama riski, toksik gaz sızıntısı, göçme tehlikesi veya ölümcül kimyasal maruziyet gibi durumlar somut koşullara göre ciddi ve yakın tehlike oluşturabilir.

Her eksik kişisel koruyucu donanım aynı ağırlıkta değildir. Örneğin düşük riskli bir işte küçük bir uygunsuzluk m.13 eşiğine ulaşmayabilir; buna karşılık gerekli düşüş durdurma sistemi olmadan metrelerce yüksekte çalışma açıkça ağır sonuç doğurabilir. Değerlendirme işyerinin koşullarına göre yapılır.

Çalışan riskin teknik adını veya mevzuat maddesini bilmek zorunda değildir. Gördüğü somut tehlikeyi, yeri, zamanı ve neden ciddi olduğunu mümkün olduğunca açık biçimde bildirmesi yeterlidir.

Çalışan Çalışmaktan Kaçınma İçin Nereye Başvurur?

İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu varsa çalışan başvurusunu kurula yapar. Kurul yoksa doğrudan işverene başvurur. Talep, tehlikenin tespit edilmesi ve gerekli tedbirlerin alınması yönündedir.

Kanun başvurunun yazılı yapılmasını açık bir geçerlilik şartı olarak ifade etmese de ispat açısından yazılı başvuru güvenli yöntemdir. E-posta, dilekçe, kurumsal bildirim sistemi veya tutanakla tehlike kayda alınabilir. Acil durumlarda sözlü bildirim yapılmışsa sonradan tutanak düzenlenmesi ispatı güçlendirir.

İşyerinde kurulun bulunması gereken koşullar m.22’de düzenlenmiştir. Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurul oluşturulur. Kurul yoksa çalışanın hakkı ortadan kalkmaz; işveren başvuruyu değerlendirir.

Çalışan temsilcisinin de tehlikenin azaltılması için işverene öneride bulunma ve tedbir isteme hakkı vardır. Çalışan, başvurusu sırasında çalışan temsilcisinden destek alabilir.

İSG Kurulu veya İşveren Başvuruya Ne Kadar Sürede Karar Vermeli?

6331 m.13, kurulun veya işverenin çalışanın talebi yönünde acilen karar vermesini öngörür. Kanun sabit bir gün sayısı vermez; çünkü ciddi ve yakın tehlikede kararın günlerce bekletilmesi korumanın amacını ortadan kaldırır.

Kurul acilen toplanır ve kararını tutanakla belirler. İşverenin kurul bulunmayan işyerinde değerlendirmesi de gecikmeden yapılmalıdır. Karar çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.

İşveren tehlikenin bulunmadığını düşünüyorsa bu sonucu teknik inceleme, ölçüm, risk değerlendirmesi, bakım kaydı veya başka objektif verilerle desteklemelidir. Sadece üretim kaybı yaşanacağı gerekçesiyle başvuruyu reddetmek uygun değildir.

Başvuruya rağmen fiili tehlike önlenemez düzeye dönüşmüşse çalışan artık prosedürü beklemek zorunda olmayabilir. m.13/3 ciddi, yakın ve önlenemez tehlikede doğrudan güvenli yere uzaklaşma hakkı tanır.

Çalışmaktan Kaçınan Çalışanın Ücreti Kesilir mi?

Talebi uygun bulunan çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. 6331 m.13/2, bu dönemde çalışanların ücretleri ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer haklarının saklı olduğunu açıkça düzenler.

Bu nedenle hakkın kanuna uygun kullanıldığı dönemin ücretsiz izin olarak gösterilmesi, devamsızlık sayılması veya ücretin kesilmesi mümkün değildir. Prim, yan hak ve sözleşmesel haklar bakımından da genel koruma devam eder.

Çalışanın başka güvenli işte geçici görevlendirilip görevlendirilemeyeceği somut iş sözleşmesi, çalışma koşulları ve risk durumu içinde değerlendirilir. İşveren, çalışmaktan kaçınma hakkını etkisiz hale getirmek için çalışanı aynı tehlikeyi taşıyan başka bölüme gönderemez.

Çalışan, tehlike ortadan kaldırıldığı ve gerekli tedbirler alındığı halde keyfi şekilde işi reddederse durum artık m.13 koruması dışında değerlendirilir. Bu nedenle tedbirin alındığının çalışana açık biçimde bildirilmesi önemlidir.

Ciddi, Yakın ve Önlenemez Tehlikede Önce Başvuru Yapmak Zorunlu mu?

Hayır. 6331 m.13/3, ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışanın m.13/1’deki prosedüre uymaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gidebileceğini düzenler. Bu davranış nedeniyle çalışanın hakları kısıtlanamaz.

Bu hüküm, saniyeler içinde karar verilmesi gereken yangın, patlama, göçme, toksik sızıntı veya benzeri olaylarda kurul kararını beklemenin anlamsız olduğunu kabul eder. Çalışan önce yaşamını ve sağlığını korur.

Önlenemez tehlikede yapılan uzaklaşma ile işverene haber vermeden normal vardiyadan ayrılma birbirinden farklıdır. Çalışan imkan varsa tehlikeyi ve güvenli bölgeye geçtiğini derhal amirine veya ilgili ekibe bildirmelidir.

İşverenin acil durum planında güvenli yerler ve toplanma alanları önceden belirlenmiş olmalıdır. Çalışanların nereye gideceğini bilmemesi tahliye sırasında yeni risk yaratabilir.

İşveren Tedbir Almazsa Çalışan İş Sözleşmesini Feshedebilir mi?

Evet. 6331 m.13/4, iş sözleşmesiyle çalışanların, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebileceklerini düzenler.

Feshin hukuki sonuçları çalışanın tabi olduğu iş kanununa, sözleşme türüne, kıdemine ve olayın şartlarına göre değerlendirilir. Bu nedenle m.13/4’teki fesih hakkı ile kıdem tazminatı, ihbar tazminatı veya diğer alacakların doğup doğmadığı ayrıca ilgili iş mevzuatına göre incelenir.

Fesih öncesinde tehlikenin ve işverene yapılan tedbir talebinin belgelenmesi önemlidir. Yazılı bildirim, kurul tutanağı, fotoğraf, ölçüm, uzman tespiti veya tanık delili uyuşmazlıkta kullanılabilir.

İşveren gerekli tedbiri almış ve tehlikeyi ortadan kaldırmışsa m.13/4’ün koşulları farklılaşır. Bu nedenle fesih kararı verilmeden önce somut olayın hukuki değerlendirmesi yapılmalıdır.

Kamu Çalışanlarında Çalışmaktan Kaçınma Hakkı Nasıl Uygulanır?

6331 m.13 yalnız özel sektör işçilerini düzenleyen bir madde değildir; Kanunun kapsamındaki çalışanlara yönelik genel korumadır. Kamu personeli açısından toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesi hükümleri saklı olmak üzere m.13’te özel düzenleme bulunur.

Kanun, toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle çalışan kamu personelinin bu maddeye göre çalışmadığı dönemin fiilen çalışılmış sayılacağını düzenler. Kamu çalışanlarının statü hukukundan doğan özel usuller ayrıca uygulanır.

Kamu işyerinde iş güvenliği uzmanı görevlendirme hükümlerinin 1 Ocak 2025 itibarıyla tam olarak yürürlüğe girmiş olması, risk değerlendirmesi ve çalışan haklarının uygulanmasını daha görünür hale getirmiştir. Ancak m.13 hakkı daha önce de Kanunun genel hükümleri içinde mevcuttu.

Çalışmaktan Kaçınma Hakkı ile Acil Tahliye Arasındaki Fark Nedir?

6331 m.12 işverenin ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlikede çalışanların işi bırakıp güvenli yere gidebilmesini sağlayacak düzenleme ve talimatları oluşturmasını düzenler. Madde 13 ise çalışanın tehlike karşısındaki bireysel hakkını ve başvuru prosedürünü düzenler.

Normal ciddi ve yakın tehlikede m.13’te kurul/işveren başvurusu ve talebin kabulü üzerine çalışmaktan kaçınma mekanizması vardır. Tehlike önlenemez hale geldiğinde ise m.13/3 ve m.12 birlikte doğrudan güvenli bölgeye uzaklaşmayı destekler.

İşveren “kurula başvurmadın” diyerek yangın veya göçme gibi önlenemez tehlikeden kaçan çalışanı cezalandıramaz. Kanun böyle durumlarda prosedürü bekleme zorunluluğunu açıkça kaldırır.

Çalışmaktan Kaçınma Hakkında İspat İçin Hangi Belgeler Önemlidir?

Uyuşmazlıkta öncelikle tehlikenin varlığı ve çalışanın işverene veya kurula yaptığı başvuru önem kazanır. Yazılı dilekçe, e-posta, kurul tutanağı, iş güvenliği uzmanının tespiti, fotoğraf, video, ortam ölçümü, bakım raporu ve tanık anlatımı delil niteliği taşıyabilir.

Çalışanın talebinin kabul edildiğine ilişkin karar yazılı bildirilmelidir. İşverenin aldığı tedbirler de bakım formu, ölçüm sonucu, ekipman değişim kaydı veya risk değerlendirmesi güncellemesiyle belgelenmelidir.

Önlenemez tehlikede başvuru yapılmadan uzaklaşılmışsa olayın aciliyeti ve ciddi tehlikenin varlığı önemlidir. Alarm kayıtları, yangın raporu, acil durum tutanağı veya diğer objektif veriler çalışanın davranışının m.13/3 kapsamında olduğunu gösterebilir.

Belge düzeni, çalışan hakkını kullanırken ve işveren tedbiri uygularken sonradan yaşanabilecek “böyle bir tehlike yoktu” veya “hiç başvurmadı” tartışmalarını azaltır.

Çalışmaktan Kaçınma Hakkı Adım Adım Nasıl Kullanılır?

1. Ciddi ve yakın tehlikeyi açık biçimde tespit edin.
2. İşyerinde İSG kurulu varsa kurula, yoksa işverene durumun tespitini ve tedbir alınmasını talep edin.
3. Başvuruyu mümkünse yazılı ve ispatlanabilir yapın.
4. Kurul veya işverenin acil kararını ve yazılı bildirimini takip edin.
5. Talep kabul edilirse tedbirler tamamlanıncaya kadar çalışmaktan kaçının.
6. Bu dönemde ücret ve diğer hakların korunması gerektiğini bilin.
7. Tehlike ciddi, yakın ve önlenemez hale gelmişse başvuru prosedürünü beklemeden güvenli yere geçin.
8. Güvenli bölgeye geçtiğinizi imkan varsa amir veya acil durum ekibine bildirin.
9. Talebe rağmen tedbir alınmıyorsa fesih dahil hukuki seçenekleri somut olay açısından değerlendirin.
10. Tehlike, başvuru ve alınan/alınmayan tedbirlerle ilgili belgeleri saklayın.

Resmî Kaynaklar ve İlgili Rehberler

• İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
• Ciddi ve yakın tehlikede tahliye
• İşyerinde acil durum planı