Gemi Sicili Kim Tarafından Tutulur? Sicil Müdürlüğü, Mahkeme Gözetimi ve Devlet Sorumluluğu | TTK 954 (2026)
Kısa ve Net Cevap
Türk gemileri için gemi sicili, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının uygun gördüğü yerlerde; liman başkanlığı nezdinde çalışan gemi sicili müdürlükleri tarafından tutulur. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 954. maddesi, sicilin idari olarak nerede tutulacağını, hangi mahkemenin gözetiminde bulunduğunu ve hatalı sicil işleminden doğan devlet sorumluluğunun hukuki temelini birlikte düzenler.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
TTK m.954/2’ye göre sicil, deniz ticareti işlerine bakmakla görevli asliye ticaret mahkemesinin; böyle bir mahkeme yoksa asliye ticaret mahkemesinin, o da yoksa ticaret davalarına bakmakla görevli asliye hukuk mahkemesinin gözetimi altındadır. TTK m.954/3 ise Türk Medenî Kanunu m.1007’nin gemi sicilleri için de geçerli olduğunu açıkça söyler. Bu nedenle yanlış tescil, haksız terkin veya sicilin gerçeğe aykırı tutulması nedeniyle zarar doğduğunda yalnız işlem tarafları arasındaki özel hukuk ilişkisi değil, sicilin tutulmasından kaynaklanan devlet sorumluluğu da ayrıca incelenir.
- TTK m.954 neyi düzenler?
- Gemi sicilini hangi müdürlük tutar?
- Mahkeme gözetimi ne anlama gelir?
- Devletin sicil zararından sorumluluğu
- Yanlış kayıt ve terkin hâlinde izlenecek yol
- İşlem öncesi belge kontrolü
- Sicil müdürlüğü kararına itiraz
- Mersin ve Türkiye genelinde uygulama
- Yargıtay kararları nasıl kullanılmalı?
- Pratik kontrol listesi
- Sık sorulan sorular
1. TTK m.954 Gemi Sicili Bakımından Hangi Üç Temel Kuralı Getirir?
TTK m.954 tek bir idari teşkilat hükmü değildir. Maddenin birinci fıkrası Türk gemileri için sicilin Bakanlığın uygun gördüğü yerlerde tutulacağını, ikinci fıkrası sicil müdürlüğünün liman başkanlığı nezdinde çalışacağını ve yargısal gözetim düzenini, üçüncü fıkrası ise Türk Medenî Kanunu m.1007’nin gemi sicillerine de uygulanacağını belirler. Bu üç hüküm birlikte okunduğunda gemi sicilinin hem kamusal güven fonksiyonu hem de özel hukuk işlemlerini etkileyen güçlü bir kayıt sistemi olduğu görülür.
Bir geminin maliki, ipotekli alacaklısı, intifa hakkı sahibi, alıcısı veya kredi veren banka için sicil kaydı yalnız bilgi niteliğinde değildir. TTK’nın devamındaki 974, 983 ve diğer hükümler sicil kayıtlarına karine ve güven etkisi tanır. Bu nedenle m.954’teki “kim tutar, kim gözetir, hatalı tutulursa kim sorumludur?” soruları devir, ipotek, finansman ve cebrî icra işlemlerinin temelini oluşturur.
Uygulamada ilk hata, gemi sicili ile bağlama kütüğünü aynı şey sanmaktır. Her su aracı aynı sicil rejimine tabi değildir. Bir işlemin başında aracın Milli Gemi Sicili, Türk Uluslararası Gemi Sicili, inşa hâlindeki gemilere özgü sicil veya bağlama kütüğü kapsamından hangisine girdiği belirlenmeden belge hazırlanmamalıdır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Denizcilik Genel Müdürlüğünün resmî Türk Gemi Sicilleri portalı bu ayrımların idari uygulamadaki karşılığını gösterir.
2. Gemi Sicilini Hangi Sicil Müdürlüğü Tutar?
TTK m.954/1 uyarınca sicil tutulacak yerleri Bakanlık belirler. Sicil müdürlüğü, liman başkanlığı nezdinde çalışır. Bu yapı nedeniyle gemi sicili işlemi sıradan bir ticaret sicili başvurusu değildir; işlem denizcilik idaresinin görev alanındadır. Yetkili sicilin somut olayda hangisi olduğu ise TTK m.955’e göre ayrıca belirlenir. Kural, geminin bağlama limanının tabi olduğu sicil müdürlüğüdür.
Dolayısıyla gemi satışı, ipotek tesisi, sicil kaydının düzeltilmesi veya terkin gibi bir işlem yapılırken “hangi liman başkanlığına başvurulacağı” baştan netleştirilmelidir. Yanlış birime sunulan belgeler yalnız zaman kaybettirmez; tarafların tescile bağlı hak edinimi bakımından önem taşıyan tarihlerin kaçırılmasına da yol açabilir. Özellikle finansman kapanışı, gemi satışı ve ipotek fekki gibi işlemlerde imza tarihi, noter işlemi, sicil başvurusu ve teslim adımlarının tek takvimde yönetilmesi gerekir.
Türkiye’de yerleşik olmayan gemi maliklerinde TTK m.955/3 uyarınca temsilci gösterilmesi konusu da yetkili sicil değerlendirmesinin parçasıdır. Bu nedenle yabancı şirketlerin Türkiye’de gemi edinmesi veya Türk siciline geçiş işlemlerinde sadece şirket belgelerinin tercümesiyle yetinilmemelidir; temsil ve sicil yetkisi ayrıca kurulmalıdır.
3. Gemi Sicilinin Mahkeme Gözetiminde Tutulması Ne Anlama Gelir?
TTK m.954/2, sicil müdürlüğünü mahkemenin yerine koymaz; sicilin kanuna uygun tutulmasını yargısal gözetim altına alır. Kanundaki sıra açıktır: deniz ticareti işlerine bakmakla görevli asliye ticaret mahkemesi; bu yoksa asliye ticaret mahkemesi; o da yoksa ticaret davalarına bakmakla görevli asliye hukuk mahkemesi gözetim makamıdır. Aynı yerde ticaret davalarına bakan birden fazla mahkemenin bulunduğu hâllerde gözetim görevi ilgili kurumsal belirlemeye göre yürütülür.
Bu gözetim sistemi, sicil müdürlüğünün her işleminin otomatik olarak mahkeme kararıyla yapılacağı anlamına gelmez. Sicil müdürlüğü kanunun verdiği tescil, değişiklik, terkin, belge düzenleme ve inceleme görevlerini idari organizasyon içinde yapar. Ancak sicil kararlarına karşı TTK’nın özel hükümlerinde öngörülen itiraz ve yargısal denetim yolları vardır. Örneğin TTK m.993, sicil müdürlüğünün kararlarına Kanunun 34. maddesine göre itiraz edilebileceğini düzenler.
Bu nedenle işlem reddedildiğinde aynı dilekçeyi tekrar vermek yerine ret gerekçesi, eksik belgenin gerçekten kanuni zorunluluk olup olmadığı ve itiraz yolunun süresi/şekli incelenmelidir. Sicilde gerçek hak durumuna aykırılık varsa TTK m.975-983 arasındaki düzeltme, itiraz, şerh ve sicile güven hükümleri de devreye girebilir.
4. Yanlış Gemi Sicili Kaydından Devlet Sorumlu Olabilir mi?
Evet. TTK m.954/3, Türk Medenî Kanunu m.1007’nin gemi sicilleri hakkında da geçerli olduğunu açıkça kabul eder. TMK m.1007, tapu sicilinin tutulmasından doğan zararlardan devletin sorumluluğunu düzenleyen hükümdür; TTK bu sorumluluk modelini gemi siciline taşır. Böylece sicilin güvenilir tutulması kamusal bir yükümlülük olarak korunur.
Bir tazminat talebinde yalnız “sicilde hata var” demek yeterli değildir. Gerçeğe aykırı veya hukuka aykırı sicil işlemi, somut zarar ve bu işlem ile zarar arasındaki uygun nedensellik bağı ortaya konulmalıdır. Örneğin gerçekte mevcut olmayan bir hakkın sicilde görünmesi nedeniyle finansman işleminin yapılamaması, hakkın haksız terkin edilmesi nedeniyle teminatın kaybedilmesi veya yanlış malik kaydı sebebiyle iyi niyetli üçüncü kişinin işlem yapması gibi ihtimaller farklı delil ve hukuki nitelendirme gerektirir.
Ayrıca zarar, tarafların kendi sözleşmesel ihlalinden veya sahte belgeden doğmuş olabilir. Böyle bir durumda sicil tutma faaliyetinin zarar içindeki payı ayrıca değerlendirilir. TTK m.954/3, her gemi ticareti zararını devlete yükleyen genel bir garanti hükmü değildir; sicilin tutulmasıyla bağlantılı zararın hukuki temelidir.
5. Sicilde Yanlış Malik, İpotek veya Hak Kaydı Varsa Ne Yapılmalıdır?
İlk adım, güncel sicil örneği ile dayanak dosyayı karşılaştırmaktır. TTK m.973 uyarınca gemi sicili açıktır; herkes kayıtları inceleyebilir ve giderini ödeyerek örnek alabilir. Ancak sicil dosyasındaki bazı dayanak belgeleri ve sonuçlanmamış tescil istemlerini incelemek için haklı menfaatin inandırıcı biçimde ortaya konulması gerekir.
İkinci adım, gerçek hukuki durum ile sicil arasındaki farkın hangi tür kayıtla ilgili olduğunu belirlemektir. Mülkiyet, gemi ipoteği, ipotek üzerindeki hak, intifa hakkı veya belirli tasarruf sınırlamalarındaki uyumsuzluk TTK m.975 kapsamında düzeltme istemine konu olabilir. Sicilin yanlış olduğuna dair hak kaybı riski varsa TTK m.976 çerçevesinde itiraz tescili ve şartları ayrıca değerlendirilir.
Üçüncü adım, üçüncü kişilere karşı koruma ihtiyacıdır. TTK m.983 sicile güven ilkesini düzenlediği için, hatalı kayıt biliniyor olsa bile gerekli itiraz/şerh mekanizması zamanında kullanılmazsa sonraki iyiniyetli iktisapların etkisi gündeme gelebilir. Bu nedenle sadece tazminat davasına odaklanıp sicilin düzeltilmesini geciktirmek doğru bir strateji değildir.
6. Gemi Sicili İşleminden Önce Hangi Belgeler Kontrol Edilmelidir?
İşlem türüne göre belge listesi değişir. İlk tescilde TTK m.959-963, değişiklikte m.964, terkin işleminde m.965-967, gemi tasdiknamesinde m.968-971, yapı hâlindeki gemilerde m.986-992 hükümleri esas alınır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının Gemi Sicil sayfasında güncel idari başvuru ve belge bağlantıları yayımlanır.
Satış veya ipotek dosyasında asgari kontrol; güncel sicil kaydı, malik/şirket temsil belgeleri, imza yetkisi, gemi tasdiknamesi, mevcut ipotek ve şerhler, haciz veya ihtiyati haciz kayıtları, geminin bayrak statüsü, bağlama limanı ve varsa yabancı sicil terkin belgesini kapsamalıdır. Şirket yabancıysa apostil veya tasdik zinciri ile Türkçe tercüme konusu da ayrıca yönetilmelidir.
Bir kredi kuruluşu için gemi ipoteği kurulacaksa gemi ihtiyati haczi ve gemi alacaklısı hakkı gibi kanuni öncelik rejimleri de incelenmelidir. Sadece sicilde ilk derecede ipotek sahibi olmak, deniz hukukundaki bütün öncelikli alacak risklerini ortadan kaldırmaz.
7. Sicil Müdürlüğünün Ret veya Başka Bir Kararına Nasıl İtiraz Edilir?
TTK m.993, sicil müdürlüğünün kararlarına TTK m.34’e göre itiraz edilebileceğini açıkça belirtir. İtirazın hazırlanmasında kararın tam metni, tebliğ/öğrenme tarihi, başvuruda sunulan belgeler ve ret gerekçesinin hangi kanun veya yönetmelik hükmüne dayandığı dosyalanmalıdır. “İşlem yapılmadı” şeklindeki soyut anlatım yerine sicil müdürlüğünün hangi tescil talebini hangi sebeple kabul etmediği gösterilmelidir.
İtiraz, maddi bir hak uyuşmazlığı ile sicil işlemi uyuşmazlığını birbirine karıştırmamalıdır. Örneğin iki kişi geminin gerçek maliki olduklarını iddia ediyorsa, sicil işleminin yanında mülkiyet uyuşmazlığının çözümü gerekebilir. Buna karşılık gerekli belgeler tam olduğu hâlde sicil müdürlüğünün kanunda olmayan bir koşul araması farklı bir denetim konusudur.
Bu ayrım, görevli/yetkili merci ve talep sonucunun doğru kurulması bakımından önemlidir. Yanlış hukuki yol seçilirse esas haklılık korunmasına rağmen zaman kaybı oluşabilir.
8. Mersin’de Gemi Sicili İşlemlerinde Hangi Noktalar Öne Çıkar?
Mersin, liman, lojistik, dış ticaret ve deniz taşımacılığı yoğunluğu nedeniyle gemi ve deniz alacaklarının ticari uyuşmazlıklara sık bağlandığı bir merkezdir. Sicil işlemi çoğu zaman tek başına kalmaz; gemi satışı, finansman, ipotek, şirket temsili, yabancı belge, liman işlemi, navlun alacağı veya ihtiyati haciz dosyasıyla birlikte yürür.
Örneğin yabancı bir alıcının Türk sicilindeki gemiyi satın alması halinde sadece satış sözleşmesi değil, Türk Bayrağı çekme hakkının devam edip etmeyeceği, terkin koşulları, mevcut ipotekli alacaklıların onayları ve alıcının hedef sicilindeki kayıt şartları aynı kapanış planında ele alınmalıdır. Gemi yolculuktayken devir yapılması hâlinde TTK m.1002’de yolculuğun kâr ve zararına ilişkin özel kural bulunduğu için ticari sözleşme buna göre kurulmalıdır.
Sitemizdeki navlun sözleşmesi rehberi ve konişmentonun hukuki niteliği rehberi, gemi işletme ilişkilerinin sicil ve ayni haklardan nasıl ayrıldığını anlamak için tamamlayıcı kaynaklardır.
9. Yargıtay Kararları Gemi Sicili Dosyasında Nasıl Kullanılmalıdır?
Gemi sicili uyuşmazlıklarında içtihat, kanun maddesinin yerine geçmez. Önce TTK m.954 ve somut işleme ilişkin özel sicil maddesi belirlenmeli; sonra aynı hukuki sorunu ele alan güncel kararlar araştırılmalıdır. Kararın yalnız sonuç cümlesini değil, olayın hangi sicil işlemiyle ilgili olduğunu, tarafların sıfatlarını, talep sonucunu ve karar tarihindeki mevzuatı kontrol etmek gerekir.
Bu yazıda doğrulanmamış esas/karar numarası kullanılmamıştır. Somut dosyada Yargıtay’ın resmî internet kaynakları ve UYAP üzerinden doğrulama yapılmadan üçüncü taraf karar özetlerine dayanılmamalıdır. Özellikle 2012 öncesi deniz ticareti kararlarında 6762 sayılı eski Türk Ticaret Kanunu hükümlerinin uygulanmış olabileceği unutulmamalıdır; eski kanun madde numarası güncel TTK’ya otomatik taşınamaz.
10. Gemi Sicili İşlem Kontrol Listesi
- Aracın tabi olduğu kayıt rejimini belirleyin: Milli Gemi Sicili, TUGS, yapı sicili veya bağlama kütüğü.
- Bağlama limanına göre yetkili sicil müdürlüğünü TTK m.955 kapsamında doğrulayın.
- Güncel sicil kaydı ve gemi tasdiknamesini karşılaştırın.
- Malik ve şirket temsil yetkisini işlem günü itibarıyla kontrol edin.
- İpotek, intifa, şerh, itiraz, haciz ve ihtiyati haciz kayıtlarını tek tek inceleyin.
- Yabancı sicil geçmişi varsa terkin ve bayrak belgelerini doğrulayın.
- İşlem tescile bağlıysa imza, noter ve sicil başvuru sırasını kapanış takvimine bağlayın.
- Ret kararı varsa gerekçeli karar ve tebliğ tarihini saklayın; TTK m.993 itiraz yolunu geciktirmeyin.
- Sicil gerçeğe aykırıysa yalnız tazminat değil, düzeltme/itiraz/şerh tedbirlerini de değerlendirin.
- Tüm yazışma, ödeme, değerleme ve sözleşme eklerini işlem dosyasında saklayın.
Resmî Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi – 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu
- Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Denizcilik Genel Müdürlüğü – Gemi Sicil
- T.C. UAB Türk Gemi Sicilleri Portalı
- Denizcilik Genel Müdürlüğü – Gemi Sicil Yönetmeliği ve diğer yönetmelikler
Sık Sorulan Sorular
Gemi sicilini kim tutar?
TTK m.954 uyarınca gemi sicili, Bakanlığın uygun gördüğü yerlerde liman başkanlığı nezdinde çalışan gemi sicili müdürlükleri tarafından tutulur.
Gemi sicili hangi mahkemenin gözetimindedir?
Öncelikle deniz ticareti işlerine bakmakla görevli asliye ticaret mahkemesi; bunun bulunmaması hâlinde Kanundaki sıraya göre asliye ticaret veya ticaret davalarına bakmakla görevli asliye hukuk mahkemesi gözetim görevini yürütür.
Yanlış sicil kaydı nedeniyle devlet sorumlu olabilir mi?
Evet. TTK m.954/3, TMK m.1007’nin gemi sicilleri hakkında da uygulanacağını düzenler. Somut olayda hukuka aykırı sicil işlemi, zarar ve nedensellik bağı ayrıca ispatlanır.
Gemi sicili ile bağlama kütüğü aynı mıdır?
Hayır. Hangi aracın hangi kayıt rejimine tabi olduğu aracın niteliği ve mevzuattaki şartlara göre belirlenir.
Gemi sicil kayıtlarını herkes inceleyebilir mi?
TTK m.973’e göre sicil açıktır. Kayıtlar incelenebilir ve gideri karşılığında örnek alınabilir; bazı dosya ve belgeler için haklı menfaatin gösterilmesi gerekir.
Sicil yanlışsa doğrudan tazminat davası mı açılır?
Her olayda değil. Sicilin düzeltilmesi, itiraz veya şerh yoluyla üçüncü kişilere karşı hakkın korunması da gerekebilir. Tazminat talebi bunlardan ayrı değerlendirilir.
Sicil müdürlüğü başvuruyu reddederse ne yapılır?
TTK m.993 uyarınca sicil müdürlüğünün kararlarına Kanunun 34. maddesine göre itiraz edilebilir. Ret gerekçesi ve süreler somut karara göre kontrol edilmelidir.
Yabancı şirket Türk gemi sicilinde işlem yapabilir mi?
İşlemin türüne, bayrak ve mülkiyet şartlarına göre mümkündür; Türkiye’de yerleşim yeri veya ticari işletmesi bulunmayan malik için TTK m.955/3 kapsamındaki temsilci şartı ayrıca incelenir.
Gemi ipoteği sicilde görünmüyorsa güvenilebilir mi?
Sözleşmeye dayalı gemi ipoteğinin kurulması ve sicil etkisi TTK m.1014 ve devamında özel olarak düzenlenir. Güncel sicil kaydı ve tescil belgeleri birlikte kontrol edilmelidir.
Gemi sicil işlemleri elektronik yapılabiliyor mu?
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı çeşitli sicil, sorgulama ve başvuru işlemlerini elektronik hizmetlere taşımıştır. İşleme göre fizikî belge veya randevu gerekip gerekmediği resmî portal üzerinden kontrol edilmelidir.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Hazırlayan: Av. Halil BAKIRCI – Mersin Barosu Sicil No: 3472
Hukukî inceleme: Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu.
Bu rehber, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.954 ile bağlantılı m.955, m.973-983 ve m.993 hükümleri; Türk Medenî Kanunu m.1007 ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının güncel gemi sicili kaynakları kontrol edilerek hazırlanmıştır. Doğrulanmamış Yargıtay esas/karar numarası kullanılmamıştır.
Gemi sicili, gemi satışı, ipotek, deniz alacağı, ihtiyati haciz ve uluslararası gemi işlemleri Mersin’den Türkiye genelinde takip edilmektedir.
Gemi Sicili İşlemleri İçin İletişim
Son mevzuat ve kaynak kontrolü: 17 Eylül 2026.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.
