Kooperatif Yedek Akçesi En Az Yüzde Kaç Ayrılır? 1163 m.39 | 2026
Kısa ve net cevap: 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.39 uyarınca kooperatifin yıllık gelir-gider farkının en az yüzde onu yedek akçeye ayrılmalıdır. Kooperatif bir üst kuruluşa ortak ise ayrıca yıllık gelir-gider farkının en az yüzde beşi olağanüstü yedek akçe olarak ayrılır. Anasözleşme bu oranları artırabilir; ancak Kanun’daki asgari oranların altına indiremez. Yedek akçe, ortaklara dağıtılabilecek kişisel bir kazanç hesabı değildir. Kanun, yedek akçelerin ortaklara dağıtılmasını anasözleşmeyle dahi mümkün kılmaz. Bu nedenle genel kurul, yıllık olumlu sonuç oluştuğunda önce kanuni ve anasözleşmesel yedekleri ayırmalı; geçmiş yıl zararlarını ve m.38’deki dağıtım koşullarını kontrol etmeli; ancak bundan sonra dağıtılabilir gelir-gider farkı üzerinde karar vermelidir.
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.39 ne düzenliyor?
m.39, kooperatifin olumlu faaliyet sonucunun tamamını kısa vadede ortaklara dağıtmak yerine mali bünyeyi koruyacak yedekler oluşturmasını zorunlu kılar. Maddeye göre yıllık gelir-gider farkının en az yüzde onu yedek akçeye ayrılır. Kooperatif üst kuruluşlarına ortak olunması hâlinde ayrıca en az yüzde beş olağanüstü yedek akçe ayrılması gerekir.
Bu hüküm, m.38’deki gelir-gider farkının dağıtımı ile birlikte uygulanır. m.38 hangi koşullarda risturn veya sermaye payı faizi verilebileceğini düzenlerken m.39 dağıtımdan önce korunması gereken asgari yedek yapısını belirler. Kooperatifin mali sonucu olumlu olsa bile kanuni yedekler ayrılmadan dağıtım hesabı tamamlanmış sayılmaz.
Güncel Kanun metni için Mevzuat Bilgi Sistemi, kooperatif üst kuruluşlarına ilişkin resmî bilgiler için Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik kaynağı kullanılmalıdır.
Yıllık gelir-gider farkının yüzde 10’u nasıl ayrılır?
Kooperatifin hesap dönemi sonunda yıllık olumlu gelir-gider farkı tespit edilir. Kanun, bu farkın en az yüzde onunun yedek akçeye aktarılmasını zorunlu tutar. “En az” ifadesi, yüzde onun taban oran olduğunu gösterir. Anasözleşme veya geçerli genel kurul uygulaması daha yüksek bir oran öngörebilir; fakat yüzde onun altındaki bir yedek oranı m.39’a uygun olmaz.
Hesabın dayanağı dönemsel mali tablolardır. Gelir-gider farkının gerçek tutarı bilanço, gelir tablosu/gelir-gider hesabı ve muhasebe defterlerinden belirlenir. Ortakların m.24 kapsamında bilanço ve belgeleri inceleme hakkı, yedek akçe hesabının kontrolü bakımından önemlidir.
Yedek akçe tahakkuku, yalnız muhasebede isim verilerek yapılan şekli bir kayıt değildir. Ayrılan tutar kooperatif özkaynak yapısında korunmalı ve Kanun’daki amacı dışında ortaklara dağıtım aracı olarak kullanılmamalıdır. Yedek akçenin kooperatifin bilançosunda doğru gösterilmesi yönetim kurulunun kayıt ve özen yükümlülüğü kapsamındadır.
Üst kuruluşa ortak kooperatiflerde yüzde 5 olağanüstü yedek akçe nedir?
m.39, kooperatif üst kuruluşlarına ortak olan kooperatifler için ek bir yük getirir: yıllık gelir-gider farkının en az yüzde beşi olağanüstü yedek akçe olarak ayrılır. Böylece üst örgütlenme içinde yer alan kooperatiflerde mali dayanıklılık için ikinci bir asgari yedek kalemi oluşturulur.
Bu yüzde beşlik oran, m.39’daki yüzde onluk temel yedek akçenin yerine geçmez; madde üst kuruluş ortaklığı hâlinde ek olağanüstü yedeği düzenler. Hesap ve muhasebe kayıtlarında iki yükümlülüğün ayrıştırılması gerekir. Anasözleşme veya üst kuruluş kuralları daha yüksek oranlar öngörüyorsa Kanun’daki asgari sınırlar korunarak bu hükümler uygulanabilir.
Kooperatifin hangi üst kuruluşa üye olduğu, üyeliğin hangi tarihte başladığı ve ilgili hesap döneminde üyeliğin devam edip etmediği üyelik kayıtlarıyla doğrulanmalıdır. Birlik, merkez birliği ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliği gibi üst kuruluşlar m.70 ve devamı maddelerde düzenlenir.
Anasözleşme yüzde 10 ve yüzde 5 oranlarını artırabilir mi?
Evet. m.39 asgari oran koyar. Anasözleşmede yıllık olumlu farkın örneğin yüzde on beş veya yüzde yirmisinin yedek akçeye ayrılması kararlaştırılabilir. Kooperatifin faaliyet riski, yatırım ihtiyacı ve mali yapısına göre daha güçlü yedek politikası benimsenmesi Kanun’a aykırı değildir.
Ancak oranların düşürülmesi mümkün değildir. Anasözleşmede yüzde beş gibi Kanun’un yüzde onluk alt sınırının altında bir hüküm bulunsa bile emredici m.39 uygulanır. Genel kurulun bütün ortakların oyuyla dahi Kanun’daki asgari yedeği o yıl için kaldırması mümkün değildir.
Anasözleşme yedek akçe dışında başka fonlar da öngörebilir. m.38’de ortak dışı işlem gelirleri için gelişme fonu, m.40’ta yardım fonları ve m.41’de diğer fonların ayrılması düzenlenmiştir. Her fonun hukukî kaynağı ve kullanım amacı ayrı tutulmalıdır.
Yedek akçe ortaklara dağıtılabilir mi?
Hayır. m.39, yedek akçelerin ortaklara dağıtılmayacağını açık ve kesin biçimde düzenler. Üstelik bu yasak anasözleşmeyle dahi aşılamaz. Dolayısıyla genel kurul “yedek akçeyi ortaklara paylaştıralım” kararı alsa bile kararın Kanun’a aykırılığı gündeme gelir.
Yedek akçe, kooperatifin mali bünyesine ait kolektif bir güvence niteliğindedir. Ortağın kooperatiften çıkması, çıkarılması veya payını devretmesi yedek akçeden kişisel bir pay isteme hakkı doğurmaz. Ayrılan ortağa yapılacak hesap, m.17 ve anasözleşmedeki ortaklık sona erme hükümlerine göre belirlenir; yedek akçenin dağıtım yasağı korunur.
Kooperatif tasfiye olduğunda da yedek akçenin akıbeti tasfiye ve anasözleşme hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. “Kooperatif faaliyetini sona erdiriyor” gerekçesi, devam eden süreçte yedek akçeyi doğrudan ortaklara dağıtma yetkisi yaratmaz.
Yedek akçe hangi amaçlarla kullanılabilir?
Yedek akçenin temel işlevi mali kayıpları ve özellikle olumsuz gelir-gider farklarını karşılamaktır. m.38, yıllık olumsuz gelir-gider farkının önce yedek akçelerden karşılanacağını düzenler. Böylece tek bir zarar yılı nedeniyle ortaklardan hemen ek ödeme veya yeni sermaye talep edilmesinden önce kooperatifin birikmiş mali tamponu kullanılır.
Yedek akçenin kullanımı anasözleşme, muhasebe kuralları ve genel kurul yetkileriyle birlikte değerlendirilir. Yönetim kurulu yedek hesabını kişisel veya amaç dışı harcama kaynağı gibi kullanamaz. Her kullanımın kooperatif kayıtlarında açık, izlenebilir ve karar dayanağı bulunan şekilde gösterilmesi gerekir.
Yedek akçe azaldığında sonraki olumlu yıllarda m.39’un asgari ayırma yükümlülüğü devam eder. Kanun, yalnız “ilk kez yedek oluşturulurken” değil yıllık gelir-gider farkından her hesap döneminde asgari pay ayrılmasını öngörür.
Kooperatif zarar ederse yedek akçe nasıl kullanılır?
m.38, olumsuz gelir-gider farkının önce yedek akçelerden karşılanmasını öngörür. Dolayısıyla geçmiş yıllarda m.39 uyarınca biriktirilen yedekler zarar döneminde mali açığın kapatılmasında ilk savunma hattıdır. Yedeklerin yetmemesi hâlinde geçerli anasözleşmeye göre ek ödeme veya sermaye payları gündeme gelir.
m.31’deki ek ödeme yükümlülüğü ancak anasözleşmede varsa ve bilanço açığını kapatma amacıyla kullanılabilir. Yedek akçenin bitmiş olması tek başına anasözleşmede bulunmayan ek ödeme borcunu doğurmaz. Gerekli değişiklik yapılacaksa m.34 ve m.52’deki şartlar ayrıca uygulanır.
Geçmiş zararlar sonraki yıllardaki olumlu farktan mahsup edilmeden ortaklara dağıtım yapılamaz. Bu sebeple zarar-yedek-dağıtım zinciri her hesap dönemi sonunda birlikte kontrol edilmelidir.
Genel kurul gelir-gider farkı için hangi sırayla karar vermelidir?
Genel kurulun yalnız “dağıtım yapılsın/yapılmasın” şeklinde karar alması yeterli mali şeffaflık sağlamaz. Önce dönemin net sonucu, geçmiş zararlar ve kanuni yedek yükümlülükleri ortaya konulmalıdır. Ardından anasözleşmede öngörülen fonlar ve m.38’deki dağıtım şartları uygulanır.
- Dönem bilançosu ve gelir-gider farkını onaylamadan önce denetim raporlarını inceleyin.
- Geçmiş yıllardan devreden olumsuz farkı belirleyin ve kapatın.
- m.39 uyarınca en az yüzde 10 yedek akçeyi ayırın.
- Üst kuruluş ortaklığı varsa en az yüzde 5 olağanüstü yedek ayırın.
- Anasözleşmede m.40 veya m.41 kapsamında diğer fonlar varsa bunları hesaplayın.
- Dağıtılabilir kalan tutar varsa m.38’deki risturn şartlarını uygulayın.
- Sermaye payına faiz ödenecekse m.38’deki yüzde 50 dağıtım ve faiz üst sınırı şartını kontrol edin.
- Kararı ve hesap cetvellerini genel kurul tutanağına açık şekilde bağlayın.
Bu sıra, hem kooperatif alacaklılarının mali güvencesini hem ortakların eşit ve şeffaf biçimde işlem görmesini destekler.
Yedek akçe hesabında hangi belgeler kontrol edilmelidir?
- İlgili hesap döneminin bilançosu ve gelir-gider hesabı,
- Geçmiş yıllar gelir-gider farkı ve yedek akçe bakiyeleri,
- Anasözleşmenin yedek akçe ve fon hükümleri,
- Kooperatifin üst kuruluş üyelik belgesi,
- Yönetim kurulu faaliyet raporu,
- Denetçi ve varsa dış denetim raporu,
- Genel kurul dağıtım ve yedek ayırma kararları,
- Muhasebe fişleri ve fon hesap hareketleri.
Bu belgelerle yüzde hesabı kolaylıkla doğrulanabilir. Özellikle gelir-gider farkının yanlış taban üzerinden hesaplanması veya üst kuruluş üyeliğine rağmen yüzde beş olağanüstü yedeğin ayrılmaması tespit edilebilir.
Örnek hesap mantığı
Hesap döneminde dağıtılabilirlik öncesi olumlu gelir-gider farkının 1.000.000 TL olduğu ve geçmiş yıl zararı bulunmadığı varsayımında, m.39’un yalnız asgari yüzde on yükümlülüğü bakımından 100.000 TL yedek akçe ayrılması gerekir. Kooperatif üst kuruluşa ortaksa ayrıca en az 50.000 TL olağanüstü yedek yükümlülüğü doğar. Anasözleşme daha yüksek oran belirlemişse Kanun’daki asgariler değil, daha yüksek anasözleşme oranı uygulanır.
Bu örnek yalnız yüzde hesabını gösterir. Gerçek dağıtılabilir tutar belirlenirken geçmiş zararlar, diğer fonlar, ortak dışı işlem sonuçları ve m.38’deki dağıtım hükümleri ayrıca hesaba katılır. Bu nedenle mali tablodaki “1.000.000 TL olumlu fark” doğrudan ortaklara ödenecek 1.000.000 TL anlamına gelmez.
Sık Sorulan Sorular
Kooperatif yedek akçesi en az yüzde kaçtır?
m.39’a göre yıllık gelir-gider farkının en az yüzde onu yedek akçeye ayrılır.
Üst kuruluşa ortak kooperatif ayrıca ne kadar yedek ayırır?
En az yüzde beş olağanüstü yedek akçe ayrılır.
Yüzde 10 oranı anasözleşmeyle yüzde 5’e indirilebilir mi?
Hayır. m.39 asgari oran koyar; anasözleşme altına inemez.
Anasözleşme yüzde 20 yedek akçe öngörebilir mi?
Evet. Kanun “en az” yüzde on dediği için daha yüksek oran getirilebilir.
Yedek akçe ortaklara dağıtılabilir mi?
Hayır. Kanun yedek akçenin ortaklara dağıtılmasını yasaklar ve bu yasak anasözleşmeyle kaldırılamaz.
Kooperatif zarar ederse ilk önce nereden karşılanır?
m.38 uyarınca olumsuz gelir-gider farkı önce yedek akçelerden karşılanır.
Yedek akçe yetmezse otomatik ek ödeme çıkar mı?
Hayır. Ek ödeme için m.31 uyarınca anasözleşmede geçerli yükümlülük bulunması gerekir.
Geçmiş zararlar varken yedek ayrılıp kalan dağıtılabilir mi?
Önce m.38 uyarınca geçmiş olumsuz gelir-gider farklarının kapatılması gerekir; dağıtım hesabı bundan sonra yapılır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
