Kooperatif Ortağından Ek Ödeme İstenebilir mi? 1163 m.31

1163 sayılı Kanun m.31 neyi düzenler?

Kooperatif ortaklarının parasal yükümlülükleri tek tip değildir. Ortaklık payı, anasözleşmeyle veya genel kurul kararlarıyla belirlenen olağan ödemeler ve Kooperatifler Kanunu m.31’deki ek ödeme yükümlülüğü farklı hukuki dayanaklara sahiptir. Bu ayrım yapılmadan “kooperatif para istedi, ödemek zorundayım” ya da “payımı ödedim, benden bir daha para istenemez” şeklindeki iki uç yorum da doğru değildir.

Madde 31 anasözleşmenin ortaklara ek ödeme yükümlülüğü getirebilmesine izin verir; fakat aynı maddede bu paranın kullanım amacını kesin biçimde sınırlar. Ek ödemeler yalnız bilanço açıklarını kapatmakta kullanılabilir. Dolayısıyla m.31, yönetim kuruluna genel amaçlı bir finansman toplama yetkisi vermez. Kooperatifin yeni yatırım yapmak, arsa satın almak, personel giderini artırmak veya herhangi bir projeyi genişletmek istemesi tek başına m.31 anlamında ek ödeme talebinin hukuki sebebi değildir.

Ek ödeme talebinin kanuna uygunluğu incelenirken üç temel soru sorulur: Anasözleşmede ek ödeme yükümlülüğü gerçekten var mı? Bilanço açığı mevcut ve usulüne uygun biçimde tespit edilmiş mi? İstenen tutar anasözleşmedeki sınır ve hesap yöntemine uyuyor mu?

Ek ödeme ile aidat, sermaye payı ve gider avansı aynı değildir

Uygulamada “aidat”, “taksit”, “ek ödeme”, “sermaye artırımı” ve “masraf payı” ifadeleri zaman zaman birbirinin yerine kullanılır. Hukuken ise talebin adı değil, dayanağı ve kullanım amacı belirleyicidir.

Özellikle yapı kooperatiflerinde genel kurulun inşaat maliyetleri için ek taksit kararı alması ile m.31’deki “ek ödeme yüklemi” karıştırılmamalıdır. Bir ödeme kaleminin m.31 kapsamında olması için anasözleşmedeki hüküm ve bilanço açığını kapatma amacı birlikte bulunmalıdır. Genel kurul tutanağında kullanılan başlık tek başına hukuki niteliği değiştirmez.

Ek ödeme istenebilmesinin şartları nelerdir?

1. Anasözleşmede açık dayanak bulunmalıdır. Kanun “anasözleşme, ortakları ek ödemelerle yükümlendirebilir” diyerek kaynağı doğrudan anasözleşmeye bağlar. Yönetim kurulunun tek taraflı kararıyla anasözleşmede hiç bulunmayan m.31 yükümlülüğü yaratılamaz. Genel kurul da anasözleşmeyi değiştirmeden sıradan çoğunlukla yeni bir m.31 yükümlülüğü kuramaz.

2. Bilanço açığı bulunmalıdır. Ek ödemenin kullanım amacı kanunen kapalı listedir: bilanço açığının kapatılması. Bu nedenle bilanço, gelir-gider farkı hesapları ve ilgili finansal tablolar talebin maddi temelini oluşturur. Açık bulunmadığı halde “ileride zarar olabilir” düşüncesiyle m.31 tahsilatı yapılamaz.

3. Talep edilen tutar anasözleşmedeki yönteme uymalıdır. Yükümlülük belirli miktarla, iş hacmiyle veya paylarla orantılı sınırlandırılmışsa yönetim kurulu ya da genel kurul bu sınırı aşamaz. Sınırsız yükümlülük öngörülmüşse dahi talep, bilanço açığının kapatılması amacı ve gerçek açık tutarıyla bağlıdır.

4. Yetkili organın kararı usulüne uygun olmalıdır. Anasözleşmenin hangi organı hesaplamaya veya çağrıya yetkili kıldığı, genel kurulun onayına ihtiyaç bulunup bulunmadığı ve kararın çağrı/gündem/nisap koşulları ayrıca incelenir. Anasözleşme dayanağı var diye her tahsilat işlemi kendiliğinden geçerli sayılmaz.

Ek ödeme yükümlülüğü nasıl sınırlandırılabilir?

Madde 31 esnek bir sistem kurar. Anasözleşmede ek ödeme yükümlülüğü sınırsız olarak öngörülebilir. Alternatif olarak belirli bir parasal tutarla, ortağın kooperatifle yaptığı iş hacmiyle veya sahip olduğu ortaklık paylarıyla orantılı şekilde sınırlandırılabilir.

Belirli tutar modelinde anasözleşme, örneğin her ortağın belirli bir üst limite kadar bilanço açığına katılacağını düzenleyebilir. Pay oranı modelinde daha fazla ortaklık payı bulunan ortak daha yüksek tutarla yükümlü hale gelebilir. İş hacmi modelinde ise kooperatifle daha fazla işlem yapan ortağın ek ödeme payı buna göre hesaplanabilir. Hangi model benimsenmişse bütün ortaklara aynı hesap yöntemi ve eşit işlem ilkesi çerçevesinde uygulanması gerekir.

Sınırsız ek ödeme, kooperatif yönetimine sınırsız para isteme hakkı vermez. “Sınırsız” olan, anasözleşmede belirlenen kişisel üst limitin bulunmamasıdır; talebin amacı yine bilanço açığını kapatmakla sınırlıdır. Bilanço açığı 1 milyon TL ise sırf anasözleşmede “sınırsız ek ödeme” yazdığı için 5 milyon TL tahsilat yapılması m.31’in amacıyla bağdaşmaz.

Bilanço açığı nasıl ortaya konur?

Talebin dayanağı olan mali tablonun usulüne uygun düzenlenmiş olması gerekir. Yönetim kurulu, 1163 sayılı Kanun m.62 uyarınca gelir-gider hesapları ve yıllık bilançonun usulüne uygun hazırlanması ve saklanmasından sorumludur. Denetçiler m.66 kapsamında işletme hesabı ile bilançonun defterlerle uyumunu ve defterlerin düzenli tutulup tutulmadığını inceler. Dış denetime tabi kooperatiflerde m.69 ve ilgili Yönetmelik uyarınca finansal tablolar ayrıca dış denetim kapsamına girebilir.

Bu sebeple ek ödeme talebine itiraz eden ortak bakımından yalnız genel kurul kararını değil, kararın dayandığı bilanço ve denetim raporlarını da görmek önemlidir. 2021 değişiklikleriyle m.24 kapsamında yönetim kurulu yıllık faaliyet raporu, bilanço, gelir-gider farkı hesapları ve denetçi raporlarının genel kuruldan en az 15 gün önce ortakların incelemesine sunulmasına ilişkin düzenlemeler güçlendirilmiştir; KOOPBİS’te erişim de sistemin parçasıdır.

Kooperatif iflas etmişse ek ödemeyi kim ister?

1163 sayılı Kanun m.31 açıkça, kooperatifin iflası halinde ek ödemeleri isteme hakkının iflas idaresine ait olduğunu düzenler. Böylece bütün alacaklıların korunması için ek ödeme alacakları iflas masası içinde merkezi biçimde takip edilir.

İflas idaresi, anasözleşmedeki ek ödeme hükmünü ve bilanço açığını dikkate alarak her ortağın payına düşen tutarı belirler. m.33, şahsen sorumlu veya ek ödeme yükümlüsü ortakların bulunduğu kooperatifin iflasında iflas idaresinin sıra cetveliyle birlikte ortakların borç paylarını istemesini; tahsil edilemeyen miktarların diğer ortaklar arasında bölüştürülmesini; aktif bakiyenin kesin pay cetvelinden sonra geri verilmesini ve ortakların İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre itiraz haklarını düzenler.

Bu nedenle iflas sonrasında bir kooperatif yöneticisinin kişisel hesabına “ek ödeme” yapılması isteniyorsa işlemin yetki ve hesap yönünden ayrıca sorgulanması gerekir. Kanun bu aşamada talep hakkını iflas idaresine vermiştir.

Anasözleşmede ek ödeme yoksa sonradan getirilebilir mi?

Evet, fakat ağırlaştırılmış usule uyulması gerekir. m.34’e göre ortakların sorumlulukları ve ek ödeme yükümleri ancak anasözleşme değişikliğiyle değiştirilebilir. Yükümlülüğün kurulması veya artırılması, ilgili kararın tesciliyle kooperatif alacaklıları lehine hüküm doğurur; sorumluluğu azaltan kararlar ise tescilden önce doğmuş borçları kapsamaz.

Ayrıca m.52, ortakların şahsi sorumluluğunun ağırlaştırılması veya ek ödeme yükümü getirilmesine ilişkin kararlar için bütün ortakların dörtte üçünün rızasını arar. Kamu kuruluşlarından alınan kredinin artırılmasından yararlanmak amacıyla alınan kararlar için kanunda özel istisna bulunmaktadır. Karara katılmayan ortak, kararın ilanından itibaren üç ay içinde kooperatiften çıktığını bildirirse karar kendisini bağlamaz; bu çıkış ayrılma tazminatına bağlanamaz.

Bu koruma nedeniyle mevcut anasözleşmede m.31 yükümlülüğü bulunmayan bir kooperatifte sıradan gündem maddesi ve basit oy çokluğuyla alınan “her ortaktan şu kadar ek ödeme alınsın” kararının m.31 bakımından geçerliliği ayrıca incelenmelidir.

Ek ödeme borcunun ödenmemesinin sonucu nedir?

Öncelikle anasözleşmede ödeme zamanı, bildirim yöntemi ve temerrüt sonuçları incelenir. Kooperatifin ortağın parasal yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde m.27’deki iki istem ve bir aylık süre mekanizması ortaklığın düşmesi bakımından önem taşıyabilir; ancak her m.31 talebinin otomatik olarak ortaklığın düşmesine yol açtığı söylenemez. m.27, anasözleşmedeki yükümlülük yapısı ve somut talebin niteliği birlikte değerlendirilmelidir.

Ödeme yükümlülüğü geçerliyse kooperatifin alacak takibi yapması da mümkündür. Buna karşı ortak, anasözleşme dayanağının bulunmadığı, bilanço açığının olmadığı, hesaplamanın yanlış olduğu, yetkisiz organ kararı bulunduğu veya m.52’deki ağırlaştırılmış şartların yerine getirilmediği gibi itirazlarını somut belgeyle ileri sürebilir.

Ek ödeme talebi geldiğinde kontrol edilmesi gereken belgeler

• Yürürlükteki kooperatif anasözleşmesi ve ek ödeme maddesi.
• Ek ödeme yükümlülüğünün sonradan eklenip eklenmediğini gösteren tescil ve ilan kayıtları.
• Talebin dayandığı bilanço ve gelir-gider farkı hesapları.
• Denetçi raporu ve dış denetim zorunluysa dış denetim raporu.
• Genel kurul çağrısı, gündemi, hazirun listesi ve karar tutanağı.
• Ortaklık pay sayısı veya iş hacmi verileri.
• Her ortak için kullanılan hesaplama yöntemi.
• İflas varsa iflas kararı, iflas idaresi yazıları ve pay cetveli.

İlgili yazılar

Kooperatifte sınırlı şahsi sorumluluk – m.30 · Aidat veya sermaye borcu ödenmezse ortaklığın durumu – m.27 · Kooperatif anasözleşmesinin zorunlu hükümleri

Resmî kaynaklar

• T.C. Ticaret Bakanlığı – Kooperatifçilik Kanunları
• 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu
• Ticaret Bakanlığı – Kuruluş ve İşleyiş SSS

Sık Sorulan Sorular