Gemi Geç İade Edilirse Ne Kadar Tazminat Ödenir? İlk 15 Gün ve İki Kat Kira – TTK m.1129 | 2026

TTK m.1129 geminin iadesi hakkında hangi temel kuralı getirir?

Gemi kira sözleşmesi sona erdiğinde kiracının asli kapanış borcu gemiyi kiraya verene geri vermektir. TTK m.1129, geminin teslim alındığı durumda iadesini esas alır. Bu ifade geminin kira süresi boyunca hiç kullanılmamış gibi yeni durumda teslim edilmesi anlamına gelmez. Kanun olağan kullanımdan doğan aşınma ve değişiklikler bakımından kiracıyı sorumlu tutmaz.

İade borcu yalnız geminin fiziksel olarak bir limana getirilmesi değildir. Geminin zilyetliğinin ve operasyonel kontrolünün kiraya verene geçmesi, gerekli belgelerin teslimi, sözleşmedeki inventory’nin tamamlanması ve redelivery protokolünün uygulanması gerekir. Taraflar iadenin hangi olayla tamamlandığını sözleşmede somutlaştırmalıdır.

“Teslim aldığı durumda iade” ne anlama gelir?

Bu ölçüt teslim anındaki kondisyon ile iade anındaki kondisyonun karşılaştırılmasını gerektirir. Teslim survey’i, fotoğraflar, ekipman listesi, class status ve mevcut defect list iade değerlendirmesinin başlangıç noktasını oluşturur. Kiracı, kendi kullanımından doğan olağan aşınma dışında meydana getirdiği hasar veya eksiklikleri gidermekle yükümlü olabilir.

Geminin yaşı, kira süresi ve kullanım yoğunluğu dikkate alınmadan her farklılık “hasar” sayılmaz. Beş yıllık yoğun kullanım sonunda boyada, halatlarda veya belirli sarf parçalarında ortaya çıkan normal yıpranma ile yanlış operasyon sonucu oluşan yapısal zarar birbirinden ayrılmalıdır. Teknik uzman incelemesi bu ayrımın temelidir.

Normal aşınma hangi ölçütlerle belirlenir?

Normal aşınma, sözleşmeye uygun ve özenli kullanımın kaçınılmaz sonucu olarak ortaya çıkan yıpranmadır. Üretici bakım aralıkları, geminin çalışma saatleri, ekipmanın ekonomik ömrü, klas kayıtları ve sektör standardı dikkate alınır. Kiracının bakım görevini düzenli yapmasına rağmen parçanın olağan ömrünü tamamlaması normal kullanımın sonucu olabilir.

Buna karşılık bakımın yapılmaması, aşırı yükleme, yanlış yakıt, izinsiz modifikasyon, yasaklı yük veya güvenlik talimatına aykırı kullanım sonucu oluşan hasar normal aşınma değildir. TTK m.1125’teki sözleşmeye uygun kullanım borcu ve m.1124’teki tamir gideri ayrımı bu noktada birlikte değerlendirilir.

Redelivery survey neden teslim survey’i kadar önemlidir?

İade survey’i geminin kira sonunda gerçek durumunu kayıt altına alır. Teslim ve iade survey’leri aynı teknik ölçütlerle hazırlanmışsa değişikliklerin karşılaştırılması kolaylaşır. Hull, machinery, deck equipment, tank/hold condition, safety equipment, stores, spare parts ve sertifikalar birlikte kontrol edilmelidir.

Tarafların ortak surveyor seçmesi ispat tartışmasını azaltabilir. Ayrı surveyor kullanılıyorsa raporların aynı tarih-saat ve aynı gemi durumuna ilişkin olması sağlanmalıdır. Geminin redelivery’den hemen sonra başka ticari operasyona alınması, hasarın hangi dönemde oluştuğu konusunda karışıklık yaratabileceğinden survey teslim anında yapılmalıdır.

Gemi hangi tarihte iade edilmiş sayılır?

Charter party çoğu zaman redelivery window ve notice mekanizması içerir. Kiracı belirli gün aralığında gemiyi iade edeceğini önceden bildirir. İade tarihinin belirlenmesinde sözleşmedeki şartlar uygulanır. Sadece kiracının “gemi hazır” mesajı yeterli olmayabilir; geminin kararlaştırılan yerde fiilen teslim edilebilir durumda bulunması gerekir.

Redelivery certificate üzerinde tarih, saat ve zaman dilimi açık yazılmalıdır. Uluslararası operasyonda UTC, local time ve farklı liman saatleri arasında hata ciddi para farkı doğurabilir. Tazminat hesabı saat üzerinden yapılıyorsa birkaç saatlik belirsizlik bile önemlidir.

İade yeri sözleşmede neden net olmalıdır?

Gemi belirli liman, bölge veya safe port range içinde iade edilecekse bu sınır açıkça yazılmalıdır. Kiracının sözleşmede izin verilmeyen uzaktaki limanda gemiyi bırakması iade borcunun gereği gibi ifa edilmediği iddiasına yol açabilir. Malikin gemiyi sözleşmedeki yere getirmek için yaptığı repositioning masrafı ayrıca zarar kalemi olabilir.

İade limanının draft, güvenlik, savaş riski ve teknik uygunluğu da önemlidir. Kiracı redelivery hakkını gemiyi güvenli olmayan bir yere bırakarak kullanamaz. Taraflar alternatif iade limanı için yazılı mutabakat mekanizması kurmalıdır.

İlk 15 günlük gecikme tazminatı nasıl hesaplanır?

TTK m.1129, geminin süresinde iade edilmemesi halinde gecikmenin ilk on beş günü için kira bedelini esas alan özel tazminat öngörür. Başka deyişle ilk on beş günlük gecikme bakımından tazminat hesabı sözleşmedeki kira bedeli oranıyla yapılır. Günlük veya saatlik hesap formülü charter party’de varsa o yöntem uygulanır.

Aylık kira bedeli belirlenmiş ancak günlük hesap yöntemi düzenlenmemişse kira dönemine göre oransal hesap yapılır. Banka tatili veya hafta sonu olması iade borcunu kendiliğinden uzatmaz; sözleşmedeki redelivery şartları ve olayın hukuki niteliği ayrıca incelenir.

15 günü aşan gecikmede iki kat kira nasıl uygulanır?

Kanunun sertleştirdiği ikinci dönem, ilk on beş günden sonraki gecikmedir. TTK m.1129’a göre bu sonraki dönem için tazminat kira bedelinin iki katı üzerinden hesaplanır. Amaç, kiracının gemiyi sözleşme süresini aşarak elinde tutmasını caydırmak ve malikin gemisini yeni işlemde kullanamamasının riskini karşılamaktır.

İki kat hesap yalnız on beşinci günden sonraki günlere uygulanır; ilk on beş gün geriye dönük olarak iki kata çıkmaz. Hesap tablosu bu nedenle iki döneme ayrılmalıdır: 1–15. günler normal kira oranı, 16. günden fiilî redelivery anına kadar iki kat kira oranı.

Kiraya veren daha yüksek zararını isteyebilir mi?

Evet. TTK m.1129, kiraya verenin gecikme nedeniyle daha yüksek zarara uğradığını ispat etmesi halinde bu gerçek zararı talep edebilmesine imkân tanır. Kanuni tazminat tutarı, daha yüksek zararın kanıtlandığı durumda mutlak üst sınır değildir. Ancak fazlaya ilişkin zarar somut ve nedensellik bağı içinde ispatlanmalıdır.

Örneğin malik gemiyi belirli tarihte daha yüksek kira bedeliyle yeni kiracıya vermiş ve eski kiracının geç iadesi nedeniyle bu fixture’ı kaybetmişse, yeni sözleşme, broker yazışmaları, cancellation ve piyasa kayıtları önem taşır. Genel “piyasa yükseldi, daha çok kazanacaktım” iddiası tek başına yeterli değildir.

Yeni charter kaybı nasıl ispatlanır?

Fixture recap, imzalı charter party, broker correspondence, delivery window, yeni kiracının cancellation notice’u ve piyasa navlun/kira verileri birlikte sunulmalıdır. Kaybedilen sözleşmenin gerçekten bağlayıcı olup olmadığı ve eski gemi kirasının gecikmesi olmasaydı ifa edilip edilemeyeceği gösterilmelidir.

Malik zararı azaltmak için makul tedbirleri de almalıdır. Eski fixture bozulduktan sonra alternatif kiracı bulunmuşsa gerçek kayıp bu gelir dikkate alınarak hesaplanır. Tazminat zararlandırıcı olaydan kazanç sağlamaya dönüşemez.

Geç iade mücbir sebepten kaynaklanırsa sonuç değişir mi?

TTK m.1129’daki geç iade sonucu uygulanırken gecikmenin hukuki sebebi, sözleşmedeki force majeure veya exceptions hükümleri ve genel borçlar hukuku birlikte değerlendirilir. Her kötü hava veya liman yoğunluğu otomatik mücbir sebep değildir. Olayın öngörülemezliği, önlenemezliği ve iade borcuna etkisi somut olarak incelenir.

Kiracı gecikmeyi öğrendiği anda malike redelivery notice güncellemesi yapmalı ve zararı azaltıcı alternatifleri değerlendirmelidir. Sessiz kalıp sürenin geçmesini beklemek iyi niyetli ifa ile bağdaşmaz ve delil pozisyonunu zayıflatır.

Kiracının son sefer emri gecikmeye yol açarsa kim risk taşır?

Kiracı kira süresinin sonuna yaklaşırken yeni sefere başlama kararı verirken redelivery tarihini gözetmelidir. Seferin normal şartlarda sözleşme süresi içinde tamamlanması mümkün değilse malik son sefer emrine itiraz edebilir veya sözleşmedeki mekanizmaları kullanabilir. Charter party’de “legitimate last voyage” veya benzeri özel hükümler bulunabilir.

Gemi kirasında TTK m.1125’in sözleşmeye uygun kullanım kuralı da önemlidir. Kiracı kendi ticari gelirini artırmak için gemiyi açıkça redelivery tarihini aşacak bir operasyona sokarsa m.1129 tazminat riski doğar. Sefer planı, ETA ve liman programı bu nedenle belgelendirilmelidir.

İade anında bunker ve sarf malzemeleri nasıl hesaplanır?

Charter party teslim ve iadede Remaining On Board (ROB) miktarını ve fiyatlandırma yöntemini düzenleyebilir. Yakıtın miktarı survey ile ölçülmeli; kalite ve fiyat dayanağı yazılmalıdır. Kiracının gemide sözleşmedeki minimumun altında yakıt bırakması, iade borcu yanında ayrı parasal hesap doğurabilir.

TTK m.1125’teki gemide bırakılan malzeme ve teçhizatın aynı nitelik ve nicelikte tamamlanması kuralı da inventory bakımından önem taşır. Spare parts, safety equipment ve consumables teslim listesiyle karşılaştırılmalıdır.

Sertifika veya klas süresi dolmuş gemi iade edilebilir mi?

Sözleşme, redelivery anında belirli class ve statutory certificate sürelerinin devam etmesini şart koşabilir. Kiracının bakım veya survey yükümlülüğü nedeniyle süresi dolmuş sertifika geminin piyasaya yeniden sokulmasını engelliyorsa malik zarar ileri sürebilir. Ancak hangi survey’in kiracının, hangisinin malikin sorumluluğunda olduğu sözleşmeden ve TTK m.1124’teki gider ayrımından belirlenir.

Kira sonunda yaklaşan dry-dock veya special survey bulunması tek başına kiracının ihlali değildir. Teslim anındaki survey takvimi ve charter süresi dikkate alınmalıdır. Taraflar redelivery’den önce class status report alarak bu tartışmayı azaltabilir.

Hasarlı geminin iadesi redelivery’yi engeller mi?

Her hasar iadenin hiç gerçekleşmediği anlamına gelmez. Geminin fiilen malike teslim edilmesi ile hasarın tazmini ayrı hukuki konular olabilir. Charter party, belirli ağır hasarların redelivery öncesi onarılmasını şart koşabilir; diğer hasarlar için para tazmini veya dry-dock anlaşması yapılabilir.

Malik gemiyi teslim alırken hasara ilişkin haklarından vazgeçmek istemiyorsa redelivery certificate’a somut rezerv koymalıdır. Genel çekince yerine hasar listesi, survey referansı ve onarım hakkı açıkça belirtilmelidir.

Geç iade süresince sigortayı kim sürdürür?

TTK m.1126, kiracının sigorta yükümlülüğünü geminin iadesine kadar devam ettirir. Dolayısıyla sözleşme süresi takvim olarak bitmiş olsa bile gemi fiilen iade edilmemişse kiracı teminatı kesmemelidir. Geç iade dönemi yüksek riskli olduğundan broker ve sigortacıya charter süresinin uzadığı bildirilmelidir.

Poliçe vadesi redelivery’den önce doluyorsa extension sağlanmalıdır. Sigorta boşluğu oluşursa kiracı hem m.1126 ihlali hem geç iade nedeniyle çok daha ağır bir riskle karşılaşır. Gemi kirasında sigorta rehberi bu yükümlülüğü ayrıntılı açıklar.

İade için malikin ayrıca ihtar çekmesi gerekir mi?

İade tarihi sözleşmede açıkça belirlenmişse borcun vadesi bu tarihten doğar; yine de charter party’de redelivery notice veya cure mekanizması öngörülmüşse taraflar bu prosedüre uymalıdır. Yazılı ihtar, gecikmenin ve hakların saklı tutulduğunun ispatı bakımından yararlıdır.

İade gecikmesinde hesap tablosu nasıl hazırlanmalıdır?

İlk satır sözleşmedeki redelivery tarih-saatini, ikinci satır fiilî redelivery tarih-saatini göstermelidir. Ardından gecikmenin ilk on beş günü normal kira oranıyla, kalan süre iki kat kira oranıyla hesaplanmalıdır. Sözleşmede saatlik prorata yöntemi varsa aynı yöntem kullanılmalıdır.

Daha yüksek zarar talep ediliyorsa bu tutar ayrı bölümde gösterilmelidir. Kaybedilen yeni kira geliri, repositioning, ek sigorta veya diğer zarar kalemleri belge numarasıyla eşleştirilmelidir. Kanuni tazminat ile ek zarar aynı satırda karıştırılmamalıdır.

Mersin Limanı’nda redelivery yapılırken nelere dikkat edilmelidir?

Mersin’de redelivery liman, demir veya belirli terminal noktasında yapılacaksa acente ve liman programı önceden koordine edilmelidir. Geminin fiilî varışı ile sözleşmesel redelivery anı aynı olmayabilir; survey, belge teslimi ve zilyetlik devri tamamlanmalıdır. Kılavuzluk/römorkaj gecikmeleri olayın nedenine göre iade zamanını etkileyebilir.

Taraflar liman kayıtları, acente Statement of Facts ve AIS zamanlarını saklamalıdır. Geç iade tazminatı saat hassasiyetinde hesaplandığında bu dış kayıtlar taraf e-postalarından daha objektif delil sağlayabilir.

Redelivery notice yanlış verilirse geç iade hesabı etkilenir mi?

Charter party kiracıya tahmini ve kesin redelivery notice verme yükümlülüğü getirebilir. Notice’un yanlış veya geç verilmesi, geminin fiilî iade tarihini tek başına değiştirmez; ancak kiraya verenin yeni fixture, personel ve teknik planlamasını bozarak ek zarar doğurabilir. Bu nedenle notice ihlali ile m.1129’daki fiilî geç iade tazminatı ayrı kalemler olarak incelenmelidir.

Kiracı tahmini iade tarihini değiştiren bir gelişmeyi öğrendiğinde güncelleme yapmalı; malik de yalnız eski tahmine dayanmak yerine fiilî sefer verilerini takip etmelidir. Broker ve acente yazışmaları notice tarihinin ispatında saklanmalıdır.

İlgili içerikler

• Gemi kira sözleşmesi nedir?
• Gemi kiracısının kullanım sınırı
• Gemi kirasında sigorta
• Gemi kira bedeli ve teminat hakları
• Deniz ticareti hukuku için iletişim

Resmî kaynak

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – m.1129

Sık Sorulan Sorular