Uçak İpoteğinin Kapsamına Motor, Parça ve Eklentiler Girer mi? | 2920 m.76 (2026)

2920 sayılı Kanun m.76 neyi düzenler?

Bir uçak üzerinde ipotek kurulması, teminatın hangi fiziksel unsurlara uzandığı sorusunu doğurur. Hava aracı tek parça bir eşya değildir; gövde, motor, iniş takımı, avionik sistemler, kabin donanımı ve çok sayıda değiştirilebilir parçadan oluşur. 2920 m.76 bu nedenle ipoteğin maddi kapsamını belirlemeye yönelik özel düzenlemedir.

Madde, 2920 sayılı Kanunun kabul edildiği tarihte yürürlükte olan medeni hukuk hükümlerine atıf yaparak uçak ipoteğinin kapsamını taşınmaz rehni mantığıyla kurar. Güncel hukukta bu tarihsel atıf aynı madde numaralarını mekanik biçimde uygulamak yerine, hükmün işlevi ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanunundaki güncel rehin ilkeleri dikkate alınarak okunmalıdır.

Öğretide uçak ipoteğinin kapsamı bakımından TMK m.862’deki bütünleyici parça ve eklenti sistemi önem taşır. Bununla birlikte havacılık sektöründe motor ve parça mülkiyetinin sık sık farklı kişilere ait olması, klasik taşınmaz rehni örneğinden daha karmaşık sonuçlar doğurur.

Bu nedenle m.76’yı uygularken üç soru ayrı ayrı sorulmalıdır: İlgili unsur hukuken hava aracının bütünleyici parçası veya eklentisi midir? Bu unsurun maliki kimdir? Ulusal sicil veya Cape Town rejimi kapsamında bağımsız bir ayni hak veya uluslararası teminat mevcut mudur?

m.76’daki medeni hukuk atfı bugün nasıl okunmalıdır?

2920 sayılı Kanunun 1983 tarihli olması nedeniyle bazı maddelerinde 743 sayılı mülga Türk Kanunu Medenisine yapılan atıflar bulunur. m.76’nın amacı, uçak ipoteğinin maddi kapsamını dönemin taşınmaz rehni ilkeleriyle uyumlu hale getirmektir.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu yürürlüğe girdikten sonra eski madde numaralarının bugünkü TMK’daki aynı numaralarla eş anlamlı olduğu varsayılamaz. Güncel sistemde taşınmaz rehni kapsamına ilişkin TMK m.862, rehnin bütünleyici parçaları ve eklentileri kapsaması bakımından temel referanslardan biridir.

Bu tarihsel okuma, hava aracı hukukunun özel yapısıyla birleştirilmelidir. Uçak ipoteği taşınmaz rehni değildir; 2920 sayılı Kanun kendine özgü sicil ve ipotek rejimi kurar. Medeni hukuk hükümleri, özel kanunun yaptığı atıf ve boşluk doldurma işlevi çerçevesinde değerlendirilir.

Bu yüzden dosyada yalnız “TMK 862 uygulanır” demek de yeterli değildir. Önce 2920 m.76’nın özel hükmü, sonra hava aracına özgü mülkiyet ve sicil yapısı, ardından güncel medeni hukuk ilkeleri birlikte ele alınmalıdır.

Bütünleyici parça nedir ve uçak ipoteğine nasıl girer?

Bütünleyici parça, asıl eşyanın temel yapısına o ölçüde bağlıdır ki ondan ayrılması asıl eşyanın niteliğini bozabilir veya ekonomik kullanımını ciddi biçimde etkileyebilir. Hava aracında gövdeye ve temel uçuş sistemine sürekli biçimde entegre unsurlar bu değerlendirmede öne çıkar.

Bir unsurun teknik olarak vidalarla sökülebiliyor olması tek başına onun bütünleyici parça olmadığı anlamına gelmez. Havacılıkta çok sayıda kritik sistem bakım, overhaul veya değişim için sökülebilir. Hukuki nitelendirme, kullanım amacı, kalıcılık, ekonomik bağlantı ve tarafların mülkiyet ilişkisi dikkate alınarak yapılır.

İpotek bütünleyici parçaya uzanıyorsa, cebri icrada hava aracının değeri bu unsurlarla birlikte değerlendirilir. Ancak üçüncü kişinin mülkiyet hakkı veya ayrı uluslararası teminatı bulunan bir parçada sonuç farklı olabilir.

Bu nedenle finansman due diligence’ında yalnız uçak seri numarası değil, yüksek değerli kritik komponentlerin hukuki statüsü de incelenmelidir.

Eklenti niteliğindeki unsurlar ipoteğe dahil midir?

Eklenti, asıl şeyin işletilmesine, korunmasına veya yarar sağlamasına özgülenen ve ekonomik olarak asıl şeyle bağlantılı olan fakat her durumda bütünleyici parça niteliği taşımayan taşınır unsurdur. Uçak ekipmanının bir kısmı somut olayın özelliklerine göre eklenti tartışmasına konu olabilir.

TMK m.862’nin taşınmaz rehni sisteminde eklentiler kural olarak rehin kapsamına girer. Uçak ipoteğinde m.76’nın işlevi de bu kapsam mantığını hava aracına uyarlamaktır. Ancak eklentinin üçüncü kişiye ait olması halinde ayni hakların korunması ayrıca değerlendirilmelidir.

Örneğin hava aracında kullanılan belirli kabin ekipmanı leasing yoluyla üçüncü kişiden sağlanmış olabilir. Bu ekipmanın uçak üzerinde fiziksel olarak bulunması, mülkiyetinin otomatik olarak uçak malikine geçtiği veya ipotek alacaklısının kesin biçimde o ekipman üzerinde hak kazandığı anlamına gelmez.

Finansman belgelerinde “parts and accessories” tanımı geniş yazılsa dahi, üçüncü kişinin ayni mülkiyet hakkı sözleşmeyle ortadan kaldırılamaz. Sicil, teslim, zilyetlik ve iyi niyet kuralları somut olayda ayrıca incelenir.

Uçak motoru her durumda uçak ipoteğinin kapsamında mıdır?

Uçak motoru havacılık finansmanında ayrı önem taşır. Motorlar yüksek değerli varlıklardır, hava araçları arasında değiştirilebilir ve çoğu zaman gövde malikinden farklı bir kişiye ait olabilir. Bu nedenle “motor uçağa takılıysa otomatik olarak uçak ipoteğinin parçasıdır” şeklinde kesin genelleme yapılmamalıdır.

Motorun mülkiyet zinciri, lease veya finansman sözleşmesi, seri numarası ve varsa uluslararası teminat kaydı incelenmelidir. Cape Town Hava Aracı Protokolü bakımından belirli nitelikteki uçak motorları bağımsız “aircraft object” olarak uluslararası teminata konu olabilir.

Bu durum, Türk uçak sicilindeki gövde ipoteği ile motor üzerindeki uluslararası teminatın aynı şey olmadığını gösterir. Bir finansör yalnız hava aracının sicil kaydına bakarak motor üzerinde de kesin önceliğe sahip olduğunu varsaymamalıdır.

Özellikle engine pool, power-by-the-hour ve motor değişim programlarında uçak üzerinde geçici olarak bulunan motorun maliki ile kayıtlı uçak maliki farklı olabilir. Teminat incelemesi seri numarası bazında yapılmalıdır.

Üçüncü kişiye ait bir parça uçak ipoteğinin kapsamına girer mi?

Üçüncü kişiye ait parçalar m.76 uygulamasının en hassas alanlarından biridir. Parçanın hava aracına fiziksel olarak takılmış olması, üçüncü kişinin mülkiyet hakkını kendiliğinden sona erdirmez. Eşyanın hukuki niteliği ve mülkiyet kazanımına ilişkin kurallar ayrı değerlendirilir.

Öğretide TMK m.862’nin üçüncü kişiye ait eklentiler bakımından özel önem taşıdığı kabul edilir. İyi niyetli ayni hak kazanımı, zilyetlik ve mülkiyet ilişkileri somut olaya göre sonuç doğurabilir.

Finansör, üçüncü kişi parçalarının varlığını teknik kayıtlar, bakım kayıtları ve leasing belgeleri üzerinden tespit etmelidir. Özellikle motor, APU ve yüksek değerli rotable parçalar için mülkiyet beyanları ve parça seri numaraları closing dosyasına alınmalıdır.

Malik de kendi mülkiyetinde olmayan parçaların kredi teminatı tanımına yanlışlıkla dahil edilmemesine dikkat etmelidir. Aksi halde kredi sözleşmesi ile gerçek ayni hak durumu arasında uyuşmazlık çıkar.

İpotek kapsamındaki parça uçaktan sökülürse ne olur?

Hava araçlarında bakım nedeniyle parça değişimi olağandır. Bir parçanın sökülmesi, yerine başka parça takılması veya overhaul için tesise gönderilmesi ipotek kapsamı bakımından statik olmayan bir yapı yaratır.

Parçanın söküldüğü anda asıl şeyle hukuki bağının sona erip ermediği; yerine takılan parçanın kime ait olduğu; eski parçanın nasıl muhafaza edildiği ve finansman sözleşmesinin replacement parts hükümleri birlikte incelenmelidir.

Finansman sözleşmeleri genellikle sökülen yüksek değerli parçanın eşdeğer veya daha yüksek değerli bir parçayla değiştirilmesini, mülkiyetin borçluya ait olmasını ve teminat kapsamının korunmasını şart koşar. Ancak bu özel sözleşme hükümleri m.76’nın ayni hak rejimiyle uyumlu kurulmalıdır.

Teknik bakım kayıtları bu nedenle yalnız uçuş emniyeti için değil, teminat due diligence’ı için de önemlidir. Bir motor veya kritik parçanın hangi tarihte hangi uçağa takıldığı ve kimin mülkiyetinde olduğu belgelenebilmelidir.

Leasing ve bakım havuzu sistemlerinde kapsam nasıl belirlenir?

Operasyonel leasingde uçağın maliki lessor, işletici ise havayolu şirketidir. Motor veya bazı komponentler ayrıca başka bir lessor’a ait olabilir. Bakım havuzu programlarında ise parçalar ortak stoktan geçici olarak sağlanabilir.

Bu yapılarda uçak ipoteği kurulurken mülkiyet zinciri özellikle dikkatle incelenmelidir. İşleticinin zilyetliğinde bulunan her parça onun malı değildir. Lessor’ın uçağı üzerinde finansman ipoteği bulunurken başka bir şirketin motoru aynı gövdeye geçici olarak takılmış olabilir.

Finansman tarafları, lease sözleşmesindeki title, replacement parts, pooling ve engine substitution hükümlerini m.76 açısından incelemelidir. “Parça uçağa takılınca malik kim olur?” sorusunun cevabı yalnız teknik fiili durumdan çıkarılamaz.

Bu nedenle bakım, leasing ve finansman ekiplerinin belge setleri birbirinden kopuk tutulmamalıdır.

Cape Town Sözleşmesi m.76 bakımından neden önemlidir?

2920 m.68/A, Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü ile Türk kanunlarının aynı konuda farklı hükümler içermesi halinde uluslararası metinlerin esas alınacağını düzenler. Motor ve hava aracı donanımı üzerindeki uluslararası teminatlar, m.76 kapsam analizinde bu nedenle ayrıca kontrol edilmelidir.

Cape Town sisteminde belirli uçak motorları gövdeden bağımsız teminat konusu olabilir. Bu, ulusal hukukta “uçak üzerindeki ipotek” kavramıyla birebir aynı değildir. Uluslararası kayıtta motor seri numarası bazında ayrı teminat görülebilir.

Uçak finansmanında Türk sicili ve Uluslararası Sicil araştırması birlikte yapılmalıdır. Bir sistemde kayıt bulunmaması diğer sistemde de hak bulunmadığı anlamına gelmez.

Cebri icrada hangi parçalar satışa dahil edilir?

2920 m.83’e göre ipotekli alacaklı alacağını cebri icra yoluyla elde eder. İcra aşamasında satış konusu hava aracının hangi unsurlarla birlikte satılacağı m.76’daki ipotek kapsamıyla doğrudan bağlantılıdır.

Bütünleyici parça ve ipotek kapsamındaki eklentiler uçağın ekonomik değerine dahil olabilir. Ancak üçüncü kişinin mülkiyet iddiası, ayrı rehin veya uluslararası teminat varsa bunların önceliği ve istihkak niteliğindeki tartışmalar ayrıca çözümlenir.

Satış öncesi ekspertiz raporu yalnız teknik konfigürasyonu değil, mülkiyeti tartışmalı yüksek değerli parçaları da işaretlemelidir. Aksi halde ihale alıcısı ile üçüncü kişi arasında sonradan uyuşmazlık çıkabilir.

2920 m.76 için 14 maddelik kontrol listesi

• İpotekli uçağın güncel teknik konfigürasyonu belirlendi mi?
• Motor seri numaraları kayıt altına alındı mı?
• Motorların maliki kim?
• APU ve yüksek değerli parçaların mülkiyeti kontrol edildi mi?
• Üçüncü kişiye ait eklentiler tespit edildi mi?
• Lease sözleşmesindeki title hükümleri incelendi mi?
• Replacement parts hükümleri açık mı?
• Bakım havuzu parçaları ayrıştırıldı mı?
• m.76’nın tarihsel Medeni Kanun atfı güncel hukukla doğru okundu mu?
• TMK m.862 kapsam ilkesi dikkate alındı mı?
• Türk uçak sicili kontrol edildi mi?
• Cape Town Uluslararası Sicili bakımından motor ve gövde ayrı incelendi mi?
• Cebri icra halinde üçüncü kişi mülkiyet iddiaları öngörüldü mü?
• Teknik kayıtlar closing dosyasına alındı mı?

Site içi ilgili içerikler

Uçak ipoteğinin güvence altına aldığı alacaklar – m.75 · İpotek sicilinde alacak ve azami tutar – m.74 · Uçak parçaları ve teferruat hukuku – m.68 · Cape Town öncelik kuralı – m.68/A

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – m.76
• 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu – m.862 ve ilgili hükümler
• SHGM güncel havacılık mevzuatı

Sık Sorulan Sorular