Liman Operasyon Alanını Kim Aydınlatmak ve Güvenli Tutmak Zorunda? Limanlar Yönetmeliği m.20/ı (2026)

Limanlar Yönetmeliği m.20/1-ı neyi zorunlu tutar?

Limanlar Yönetmeliği m.20/1-ı, liman operasyonlarının güvenli yürütülmesi için gemi ve kıyı tesisi ilgililerine doğrudan yükümlülük getirir. Operasyon sahasında can, mal ve çevre emniyetinin sağlanması ve gerekli aydınlatmanın yapılması bu yükümlülüğün iki temel unsurudur. Hüküm, güvenliği yalnız kamu otoritesinin denetimine bırakmaz; operasyonu fiilen yürüten tarafları aktif sorumlu kılar.

Bu nedenle liman başkanlığının herhangi bir uyarı yapmasını beklemek gerekmez. Gemi ve tesis, kendi sahasındaki tehlikeyi önceden tespit etmek ve gereken teknik-organizasyonel tedbiri almak zorundadır. Aydınlatma arızası, kaygan zemin, emniyetsiz halat sahası veya kontrolsüz personel geçişi görülüyorsa operasyon güvenli hâle getirilmeden sürdürülmemelidir.

“Gemi ilgilisi” bakımından sorumluluk neyi kapsar?

Gemi ilgilisi kavramı, somut operasyon bakımından geminin sevk, yönetim ve işletmesinden sorumlu tarafları kapsayan işlevsel bir anlam taşır. Kaptan ve gemi yönetimi, güverte çalışma alanlarının, merdivenlerin, geçiş yollarının, bağlama istasyonlarının ve gemi üzerindeki operasyon noktalarının güvenli olmasını sağlamalıdır. Gemi tarafındaki projektör, deck light veya portatif aydınlatma araçları çalışır durumda tutulur.

Gemi, terminal aydınlatmasını gerekçe göstererek kendi güverte sahasındaki yetersizliği görmezden gelemez. Özellikle ambar ağzı, manifold, gangway ve palamar istasyonlarında geminin kontrolündeki aydınlatma ve erişim güvenliği gemi yönetiminin sorumluluğundadır.

Kıyı tesisi ilgilisinin sorumluluğu nedir?

Kıyı tesisi, rıhtım ve iskele üzerindeki çalışma alanlarının, araç yollarının, palamar noktalarının, vinç sahalarının, yük transfer bölgelerinin, yangın ekipmanının ve acil çıkış güzergâhlarının güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Sabit aydınlatma sistemleri, saha işaretleri ve güvenlik bariyerleri çalışır ve görünür durumda olmalıdır.

Tesis, geminin yanaşmasından önce tahsis edilen rıhtımın operasyon için uygunluğunu kontrol etmelidir. Arızalı projektörler, açık çukurlar, hasarlı bariyerler veya karanlık geçiş noktaları varsa bunlar giderilmeli veya eşdeğer geçici tedbir alınmalıdır. Ticari operasyon programı güvenlik eksikliğinin önüne geçmez.

Yeterli aydınlatma ne anlama gelir?

Yönetmelik m.20/ı tek bir lux değeri belirlemez. “Yeterli” aydınlatma, yürütülen işin niteliğine göre personelin tehlikeyi, ekipmanı, yükü, halatı, merdiveni ve hareketli araçları güvenli biçimde görebilmesini sağlayan aydınlatmadır. Daha özel iş sağlığı, tehlikeli yük veya teknik standartlarda sayısal değer bulunuyorsa o standartlar ayrıca uygulanır.

Bu nedenle yalnız sahada birkaç lambanın yanıyor olması yeterli değildir. Kör nokta, aşırı gölge, projektör parlaması veya hareketli ekipman tarafından engellenen ışık da operasyon riskidir. Tesis ve gemi işin fiilî görünürlük koşullarını değerlendirmelidir.

Palamar sahalarının aydınlatılması neden kritik önemdedir?

Palamar halatları yüksek gerilim altında çalışır ve kopma hâlinde ciddi ölüm veya yaralanma riski taşır. Gece çözme-bağlama operasyonunda baba, halat, messenger line ve snap-back bölgelerinin görülmesi gerekir. Rıhtım kenarı ve gemi bordası arasındaki mesafe de açık biçimde fark edilmelidir.

Gemi üzerindeki palamar istasyonları ile kıyıdaki palamar ekibinin çalışma alanları aynı operasyonun iki parçasıdır. Bu nedenle gemi ve tesis aydınlatmasını birbirini tamamlayacak şekilde düzenler. Karanlık bir kıyı sahasında geminin projektörü tek başına yeterli olmayabilir; aynı şekilde kıyı ışıkları geminin baş-kıç çalışma alanını tam aydınlatmayabilir.

Yük elleçleme alanlarında hangi riskler bulunur?

Konteyner vinçleri, mobil vinçler, forkliftler, çekiciler, konveyörler ve diğer yük ekipmanları gece operasyonunda sürekli hareket eder. Yetersiz aydınlatma personelin araç güzergâhını, askıdaki yükü veya konteyner kilit noktalarını görmesini zorlaştırır. Dökme yükte toz, sıvı yükte hortum ve bağlantılar da görünürlüğü etkileyebilir.

m.20/ı’nın güvenlik yükümlülüğü bu operasyonların bütünü için geçerlidir. Tesis, yalnız rıhtım kenarını değil fiilî yük çalışma sahasını güvenli tutmalı; gemi ise ambar, güverte veya manifold gibi gemi tarafındaki bölgeleri aydınlatmalıdır.

Gangway ve gemiye erişim alanı kimin sorumluluğundadır?

Gemi ile kıyı arasındaki erişim, her iki tarafın koordinasyonunu gerektirir. Gangway veya accommodation ladder gemi ekipmanı olabilir; ancak kıyıdaki iniş noktası tesis sahasındadır. Merdivenin güvenli açıda kurulması, altındaki alanın temiz ve aydınlık tutulması, gerekli ağ ve korkulukların bulunması sağlanmalıdır.

Gangway önünün terminal aracı, yük veya ekipmanla kapatılması güvenlik ihlalidir. Gece personelin merdiven basamaklarını, kıyı kenarını ve giriş kontrol noktasını açıkça görmesi gerekir.

Yolcu gemileri ve feribotlarda aydınlatma nasıl değerlendirilir?

Yolcu indirme-bindirme operasyonunda çok sayıda kişinin gemi-kıyı arasında kısa sürede hareket etmesi söz konusudur. Yaşlı, çocuk veya hareket kabiliyeti kısıtlı yolcular da bulunabilir. Bu nedenle yolcu köprüsü, rampa, yürüme yolu ve bekleme sahasının aydınlatılması kritik emniyet unsurudur.

Tesis ve gemi, yolcu akışını araç trafiğinden ayırmalı ve görünür işaretlerle yönlendirmelidir. Limanlar Yönetmeliğinin yolcu güvenliğiyle ilgili diğer hükümleri de m.20/ı ile birlikte uygulanır.

Tehlikeli yük operasyonunda ek aydınlatma gerekir mi?

Tehlikeli yük elleçlemesinde m.20/ı’nın genel aydınlatma yükümlülüğüne ek olarak tehlikeli yük mevzuatı ve tesisin güvenlik prosedürleri uygulanır. Kullanılan elektrikli ekipmanın patlayıcı atmosfer sınıfına uygun olması gerekebilir. Yanlış tip portatif projektör kullanılması bizzat ateşleme kaynağına dönüşebilir.

Bu nedenle “daha fazla ışık” tek başına çözüm değildir; doğru sertifikalı ekipman, uygun yerleşim ve güvenli enerji beslemesi gerekir. Terminal ve gemi safety checklist üzerinden operasyon şartlarını teyit eder.

Yangın ekipmanına erişim nasıl korunmalıdır?

Yangın dolabı, hidrant, söndürücü, acil durdurma butonu ve kaçış yollarının önü açık ve gece görünür olmalıdır. Yük, araç veya konteyner ile bu ekipmanların kapatılması emniyeti azaltır. Aydınlatma arızası hâlinde acil ekipmanın yeri personel tarafından bulunamaz hâle gelmemelidir.

Limanlar Yönetmeliği m.32’de deniz yangınlarına ilişkin ayrıca hükümler vardır. m.20/ı’daki saha güvenliği ve aydınlatma, bu acil durum hazırlığının günlük operasyon tarafıdır.

Aydınlatma arızalanırsa operasyon devam edebilir mi?

Arızanın operasyon güvenliğini etkileyip etkilemediği derhal değerlendirilir. Kritik çalışma alanı yeterince görülemiyorsa operasyon durdurulur veya eşdeğer güvenli geçici aydınlatma kurulmadan devam edilmez. Tesisin üretim hedefi veya geminin programı yetersiz görünürlüğü hukuken kabul edilebilir kılmaz.

Geçici çözüm kullanılacaksa kablo güzergâhı, elektrik güvenliği, suya dayanıklılık, patlayıcı atmosfer riski ve ışığın personelin gözünü kamaştırmaması değerlendirilmelidir. Arıza ve alınan tedbir vardiya kayıtlarına yazılmalıdır.

Gemi projektörü terminal aydınlatmasının yerine geçer mi?

Her durumda geçmez. Geminin projektörü belirli bir rıhtım alanını destekleyebilir; ancak kıyı tesisinin kendi operasyon sahasını güvenli ve yeterli aydınlatma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Benzer şekilde güçlü terminal projektörleri de geminin güverte ve ambar içindeki sorumluluğunu kaldırmaz.

Doğru yaklaşım, gemi ve kıyı aydınlatmasının operasyon planında birbirini tamamlamasıdır. Kör nokta oluşuyorsa ek ekipman kullanılır.

Güvenlik sorumluluğu ile iş sağlığı ve güvenliği aynı şey midir?

m.20/ı liman düzeni ve seyir-operasyon emniyeti bakımından idari yükümlülük getirir. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatından doğan işveren yükümlülükleri ise ayrıca uygulanır. Aynı olay hem Limanlar Yönetmeliği hem 6331 sayılı Kanun ve ilgili iş güvenliği düzenlemeleri bakımından sonuç doğurabilir.

Örneğin karanlık sahada işçinin düşmesi yalnız liman emniyeti sorunu değil, iş kazası ve işveren tedbir yükümlülüğü sorunu da olabilir. Hukuki incelemede hangi tarafın hangi kontrol alanından sorumlu olduğu ayrı ayrı belirlenir.

Kaptan yetersiz aydınlatma nedeniyle operasyonu durdurabilir mi?

Kaptan, gemi ve personel emniyetini tehlikeye sokan operasyonun güvenli hâle getirilmesini istemelidir. Yük operasyonunun gemi tarafındaki güvenliği sağlanamıyorsa baş zabit ve kaptan terminalle koordinasyon kurarak işlemi durdurabilir. Sorun liman düzenini veya tesis emniyetini etkiliyorsa liman başkanlığına bildirim yapılır.

Bu kararın nedeni gemi jurnali, Statement of Facts ve acente yazışmalarında açıkça kaydedilmelidir. Sonradan gecikme veya demuraj uyuşmazlığı çıkarsa emniyet nedeniyle duruşun başlangıç ve bitiş zamanları önem kazanır.

Terminal operasyona ara verirse ticari sonuç ne olur?

Limanlar Yönetmeliği güvenlik yükümlülüğünü belirler; emniyet duruşundan doğan demuraj, laytime, terminal bedeli veya diğer ticari sonuçların hangi tarafa ait olduğu sözleşmeye göre değerlendirilir. Kamu hukuku güvenlik zorunluluğu ile özel hukuk maliyet paylaşımı birbirinden ayrıdır.

Tarafların sözleşmesinde safety stoppage, force majeure, terminal fault veya vessel fault hükümleri bulunabilir. Uyuşmazlıkta arızanın kimin kontrol alanında olduğu ve ne kadar sürede giderildiği kayıtlarla belirlenir.

Hangi kayıtlar saklanmalıdır?

Terminal vardiya defteri, bakım arıza kaydı, aydınlatma kontrol listesi, CCTV görüntüsü, gemi jurnali, safety meeting kayıtları, risk değerlendirmesi, fotoğraflar ve acente yazışmaları temel delillerdir. Kritik arıza yaşandıysa arızanın başlangıç-bitiş saati ve kullanılan geçici tedbir kaydedilmelidir.

Bir kaza hâlinde olay yerinin aydınlatma seviyesi mümkünse teknik ölçümle tespit edilir. Kamera görüntüsü ve vardiya tanıkları da personelin görüş koşullarını ortaya koyar.

İdari yaptırım bakımından sonuç nedir?

m.20/ı’daki emniyet veya aydınlatma yükümlülüğüne aykırılık Limanlar Yönetmeliği m.39 kapsamında ilgili kanunlara göre idari yaptırımı gündeme getirir. Liman başkanlığı tehlikeli operasyonu durdurabilir ve eksikliğin giderilmesini isteyebilir. Eksiklik giderilmeden faaliyete devam edilmesi ayrıca sorumluluğu ağırlaştırabilir.

Bir iş kazası, yangın, çevre olayı veya gemi hasarı meydana gelirse idari yaptırımdan bağımsız özel hukuk, iş hukuku ve gerektiğinde ceza hukuku değerlendirmeleri yapılır.

Mersin Limanında uygulama nasıldır?

Mersin liman idari sahasındaki kıyı tesislerinde m.20/ı uygulanır. Konteyner, genel kargo, sıvı yük ve yolcu/hizmet operasyonlarının gece devam ettiği tesislerde rıhtım ve gemi çalışma alanlarının yeterli aydınlatılması zorunludur. Mersin Bölge Liman Başkanlığının güncel emniyet talimatları ayrıca bağlayıcıdır.

Rıhtım planlamasında rıhtım uzunluğu ve derinlik, iki gemi arasındaki mesafe ve yanaşma ordinosu kurallarıyla m.20/ı birlikte ele alınmalıdır.

Uygulama kontrol listesi

• Gemi ve kıyı tesisi için sorumluluk alanlarını operasyon öncesinde belirleyin.
• Palamar, gangway, yük transferi ve araç yollarının aydınlatmasını kontrol edin.
• Projektörlerin gölge veya kamaşma yaratmadığını test edin.
• Yangın ekipmanı ve acil kaçış yollarının görünür ve açık olmasını sağlayın.
• Tehlikeli yük sahalarında uygun sertifikalı aydınlatma kullanın.
• Kritik aydınlatma arızasında güvenli geçici çözüm olmadan operasyonu sürdürmeyin.
• Arıza, duruş ve düzeltme saatlerini jurnal ve vardiya kayıtlarına işleyin.
• Liman başkanlığının özel emniyet talimatlarını güncel olarak takip edin.

İlgili içerikler

• Rıhtım uzunluğu ve su derinliği şartı
• Aynı rıhtımda 10 metre mesafe
• Faaliyeti biten geminin ayrılması
• Tehlikeli yük liman bildirimi
• Deniz ticareti ve liman hukuku için iletişim

Resmî kaynaklar

• T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı – Limanlar Yönetmeliği
• T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi
• T.C. Resmî Gazete

Sık Sorulan Sorular