Yabancı Devlet Hava Araçları Türkiye’de Hangi Kurallara Tabidir? | 2920 m.90 (2026)

2920 sayılı Kanun m.90 neyi düzenler?

2920 sayılı Kanunun 90. maddesi, devlet hava araçlarının uçuşlarında uygulanacak hukuk bakımından temel bir ayrım yapar. Yabancı bir devletin hava aracı Türk hava sahasına girdiğinde Türk kanunları ve uçuş kuralları uygulanır. Buna karşılık Türk devlet hava araçlarının Türk ve milletlerarası hava sahasındaki uçuş kuralları Türk Hükümeti tarafından belirlenir.

Bu hüküm sivil havacılık hukukunun klasik ayrımına dayanır. Sivil hava araçları, başta Şikago Sözleşmesi olmak üzere uluslararası sivil havacılık rejimine tabidir. Devlet hava araçları ise özellikle askeri, gümrük ve polis hizmetleri bakımından farklı statüdedir.

m.90’ın amacı yabancı devlet uçağını Türk hukukundan muaf tutmak değil, tam tersine Türk hava sahasında Türk egemenlik ve uçuş kurallarına bağlı olduğunu açıkça göstermektir. Devlet hava aracı statüsü “serbest geçiş” hakkı doğurmaz.

Kanun aynı zamanda uluslararası hukuku göz ardı etmez. Şikago Sözleşmesinin 3. maddesi saklı tutulduğu için devlet hava araçlarının tanımı, diğer devlet hava sahasına girişte izin gerekliliği ve sivil hava araçlarının emniyetinin gözetilmesi gibi temel ilkeler birlikte uygulanır.

Devlet hava aracı ne demektir?

Şikago Sözleşmesinin 3. maddesinde askeri, gümrük ve polis hizmetlerinde kullanılan hava araçları devlet hava aracı olarak kabul edilir. Bu sınıflandırmada yalnız uçağın malikinin devlet olması değil, kullanım amacı ve hizmet niteliği önem taşır.

Bir devlet kurumuna ait olup ticari veya sivil amaçla kullanılan her hava aracının otomatik olarak devlet hava aracı sayılacağı sonucuna varılmamalıdır. Somut uçuşun statüsü, tescil ve kullanım rejimi birlikte incelenmelidir.

Askeri uçak, askeri helikopter, sahil güvenlik veya polis görev hava aracı devlet hava aracı rejiminin tipik örnekleridir. Devlet başkanlığı veya resmi görev uçuşlarında kullanılan hava araçlarının statüsü ise görev, kayıt ve diplomatik düzenlemelerle birlikte değerlendirilir.

Devlet hava aracı statüsünün doğru belirlenmesi önemlidir; çünkü sivil uçuş izinleri, trafik hakları, havaalanı işlemleri ve uluslararası sözleşmelerin uygulanması bu ayrıma göre değişebilir.

Yabancı devlet hava aracı Türk hava sahasına izinsiz girebilir mi?

Şikago Sözleşmesi m.3/c uyarınca bir taraf devletin devlet hava aracı, diğer bir devletin ülkesinde özel anlaşma veya başka şekilde izin olmaksızın uçamaz ve inemez. Bu uluslararası ilke 2920 m.90’ın saklı tuttuğu rejimin temel parçalarındandır.

Dolayısıyla yabancı askeri veya diğer devlet hava araçlarının Türkiye’ye gelişi, normal tarifeli sivil uçuşlardaki trafik haklarından farklı bir izin prosedürüne tabidir. Uçuş öncesinde gerekli diplomatik, askeri veya idari izinlerin tamamlanması gerekir.

İzin verilmiş olması yabancı devlet hava aracının uçuş sırasında Türk hava sahası kurallarını ihlal edebileceği anlamına gelmez. İzin koşulları, rota, giriş-çıkış noktaları, havaalanı ve zaman sınırlamaları bağlayıcıdır.

İzinsiz giriş veya izin kapsamının aşılması, hava sahası egemenliği ve güvenliği bakımından ciddi sonuç doğurabilir. Bu tür olaylar sıradan operasyonel uçuş sapmasıyla aynı hukuki düzeyde değerlendirilmez.

Yabancı devlet hava aracına hangi Türk kuralları uygulanır?

m.90 geniş ifade kullanır: yabancı devlet hava araçlarının Türk hava sahasındaki uçuşları Türk kanunlarına ve ilgili kurallara tabidir. Bu nedenle hava sahası sınıflandırması, hava trafik kontrol talimatları, yasak/sınırlı sahalar, havaalanı kullanım koşulları ve güvenlik tedbirleri uygulanır.

Uçuş izninde özel rota veya irtifa belirlenmişse mürettebat bu koşullara uymalıdır. ATC’nin emniyet için verdiği talimatlar ve hava trafik yönetimi prosedürleri göz ardı edilemez.

NOTAM’lar, geçici yasaklı sahalar ve özel güvenlik düzenlemeleri de uçuş planlamasında kontrol edilmelidir. Devlet hava aracı statüsü, bu düzenlemelerin dışında kalma hakkı vermez; varsa özel istisna açık izin veya koordinasyonla belirlenir.

Hava aracında silah, özel sensör, haberleşme sistemi veya devlet görevi ekipmanı bulunması halinde ilgili izin ve güvenlik prosedürleri ayrıca devreye girebilir.

Şikago Sözleşmesi m.3 neden önemlidir?

1944 tarihli Şikago Sözleşmesi esas olarak sivil hava araçlarına uygulanır. m.3(a), Sözleşmenin devlet hava araçlarına uygulanmayacağını; m.3(b) ise askeri, gümrük ve polis hizmetlerinde kullanılan hava araçlarını devlet hava aracı olarak kabul eder.

m.3(c), devlet hava araçlarının başka devlet ülkesinde izin olmaksızın uçamayacağını veya inemeyeceğini düzenler. Bu hüküm devletlerin hava sahaları üzerindeki tam ve münhasır egemenliği ilkesini güçlendirir.

m.3(d) ise taraf devletlerin devlet hava araçları için düzenleme yaparken sivil hava araçlarının seyrüsefer emniyetini gereken ölçüde gözeteceğini öngörür. Bu nedenle askeri veya devlet uçuşları ile yoğun sivil trafik arasında koordinasyon önemlidir.

2920 m.90’ın Şikago Sözleşmesi m.3’ü saklı tutması, ulusal hukuk ile bu uluslararası ayrımın birlikte uygulanmasını sağlar.

Devlet hava aracı ile sivil hava aracı arasındaki temel farklar nelerdir?

Sivil hava araçları uluslararası sivil havacılık sözleşmeleri, işletme ruhsatları, trafik hakları, ticari taşıma kuralları ve sivil sertifikasyon sistemine tabidir. Devlet hava araçları ise devlet görevinin niteliğine göre ayrı düzenlenir.

Örneğin yabancı havayolu şirketinin tarifeli yolcu uçağı sivil hava aracıdır. Aynı devletin hava kuvvetlerine ait nakliye uçağı ise askeri görevde devlet hava aracıdır. İki uçuşun Türkiye’ye giriş izin süreçleri aynı değildir.

Sivil hava aracının uçuşa elverişlilik ve mürettebat belgelerinin Şikago sistemi içindeki tanınması ile devlet hava aracının görev ve izin belgeleri farklı rejimlere bağlı olabilir.

Ancak devlet hava aracının farklı statüsü uçuş emniyetinden muafiyet anlamına gelmez. Hava trafik ayrımı, çarpışma önleme, koordinasyon ve sivil hava araçlarının emniyeti yine temel önemdedir.

Türk devlet hava araçlarının uçuş kurallarını kim belirler?

m.90’ın ikinci kısmına göre Türk devlet hava araçlarının Türk hava sahasında ve milletlerarası hava sahasında yapacağı uçuşlarda uygulanacak kurallar Türk Hükümeti tarafından saptanır. Bu düzenleme devlet hava araçlarının görev ve güvenlik niteliğinin merkezi kamu düzenlemeleriyle yönetilmesini sağlar.

Türk askeri veya güvenlik hava araçlarının uçuşları, sivil trafikle ortak hava sahası kullandığı ölçüde hava trafik koordinasyonunu gerektirir. Görev gizliliği veya operasyonel gereklilikler, sivil uçuş emniyetiyle birlikte yönetilir.

Milletlerarası hava sahasında da ilgili uluslararası seyrüsefer ve emniyet kuralları, kıyı devletlerinin hava sahaları ve özel anlaşmalar dikkate alınır. Devlet hava aracının görevi uluslararası hukukun diğer kurallarından bağımsız değildir.

Somut bir Türk devlet hava aracı operasyonunda uygulanacak detay kurallar, görevi yürüten kamu kurumu ve ilgili hava sahası otoritelerinin güncel düzenlemelerinden belirlenmelidir.

Diplomatik uçuş izni ne zaman gerekir?

Yabancı devlet hava araçları bakımından başka devlet ülkesine girişte izin ilkesi nedeniyle diplomatik uçuş izni tipik olarak önem taşır. Başvuru kanalları uçuşun niteliğine, ülkeye ve devletler arası uygulamaya göre değişebilir.

Başvuruda hava aracının tipi, tescil/işaret bilgisi, çağrı adı, görev amacı, mürettebat, yolcular, rota, giriş-çıkış noktaları, iniş yapılacak meydanlar ve tarih/saat bilgileri istenebilir.

Tehlikeli madde, silah, askeri teçhizat veya özel ekipman bulunuyorsa ek bilgi ve izin gerekebilir. Bu hususlar gizlenmemeli; ilgili güvenlik usullerine göre bildirilmelidir.

İzin numarası veya diplomatik clearance, uçuş planı ve operasyon dosyasında erişilebilir olmalıdır. Rota veya tarihte değişiklik varsa mevcut iznin değişikliği kapsayıp kapsamadığı kontrol edilmelidir.

Yabancı devlet uçağı ATC talimatlarına uymak zorunda mı?

Türk hava sahasında uçuşun Türk kanunları ve kurallarına tabi olması nedeniyle, yetkili hava trafik kontrol birimlerinin emniyet ve trafik düzeni kapsamındaki talimatları kural olarak uygulanır. Özel devlet uçuşu koordinasyonu varsa bu da önceden belirlenen prosedür çerçevesinde yürür.

Uçuş planında belirtilen rota veya irtifadan sapma ancak emniyet, acil durum veya yetkili koordinasyon gereği olabilir. Mürettebat değişikliği ATC’ye bildirmeli ve gerekli yeni talimatı almalıdır.

2920 m.92 sivil hava araçları bakımından hava yolu ve ATC talimatı düzenini ayrıntılı biçimde düzenler. Devlet hava araçlarında m.90’daki özel statü geçerli olmakla birlikte Türk hava sahasında trafik emniyeti yine merkezi amaçtır.

Haberleşme kaybı, acil durum veya güvenlik görevi gibi olağanüstü hallerde ilgili özel prosedürler uygulanır. Uçuş sonrası olay raporlaması gerekebilir.

Yabancı devlet hava aracı hangi havaalanına inebilir?

İniş yeri diplomatik veya idari izin koşullarında belirlenebilir. Devlet hava aracının Türkiye’ye giriş izni, istediği herhangi bir havaalanına iniş hakkı vermez.

Seçilen meydanın teknik olarak hava aracına uygun olması, slot/park kapasitesi, yer hizmetleri, güvenlik ve gümrük/sınır işlemleri dikkate alınır. Askeri meydan veya sivil havaalanı kullanımı farklı koordinasyon gerektirebilir.

2920 m.91 sivil hava araçlarının belirlenmiş havaalanlarına kalkış ve iniş yapması kuralını düzenler. Devlet hava araçlarında m.90 ve özel izin sistemi ayrıca uygulanır.

Acil durumda emniyet gereği farklı meydana iniş yapılması mümkün olabilir; olay en kısa sürede ilgili otoritelere bildirilir ve güvenlik koordinasyonu sağlanır.

Yabancı devlet hava aracı uçuş dosyasında hangi bilgiler bulunmalıdır?

İlk olarak uçuş izin/diplomatik clearance belgesi veya numarası dosyada bulunmalıdır. İzin kapsamı, tarih ve rota doğru okunmalıdır.

İkinci olarak hava aracının tipi, seri/tail bilgisi, çağrı adı, görev amacı ve tescil devleti açıkça gösterilmelidir. Sivil ve devlet statüsü konusunda belirsizlik bırakılmamalıdır.

Üçüncü olarak mürettebat, yolcu ve kargo bilgileri izin prosedürünün gerektirdiği kapsamda hazırlanmalıdır. Silah, tehlikeli madde veya özel devlet ekipmanı varsa ilgili onaylar bulunmalıdır.

Dördüncü olarak uçuş planı, overflight/landing clearance, slot ve havaalanı koordinasyon kayıtları birlikte saklanmalıdır. Operasyon sırasında rota değişirse gerekli yeni onaylar alınmalıdır.

2920 m.90 için 16 maddelik kontrol listesi

• Hava aracı gerçekten devlet hava aracı mı?
• Görev askeri, gümrük veya polis hizmeti niteliğinde mi?
• Türk hava sahasına giriş izni alındı mı?
• Diplomatik clearance gerekiyorsa mevcut mu?
• İzin tarih ve saatleri doğru mu?
• Rota ve giriş-çıkış noktaları izinle uyumlu mu?
• İniş yapılacak meydan izin kapsamında mı?
• Uçuş planı doğru statüyle sunuldu mu?
• ATC koordinasyonu tamam mı?
• NOTAM ve yasak/sınırlı sahalar kontrol edildi mi?
• Silah veya özel ekipman bildirildi mi?
• Tehlikeli madde izinleri mevcut mu?
• Mürettebat ve yolcu bilgileri doğru mu?
• Şikago Sözleşmesi m.3 dikkate alındı mı?
• Acil durum alternatifleri planlandı mı?
• Uçuş sonrası bildirim zorunluluğu var mı?

Site içi ilgili içerikler

Uçakta bulundurulması zorunlu belgeler – m.89 · Yabancı uçuşa elverişlilik belgesi – m.88 · Türk Uçak Sicili – m.50

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – m.90
• 1944 Şikago Sözleşmesi – m.3
• Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü

Sık Sorulan Sorular