Sözleşmeli Tarım Davalarında Basit Yargılama ve Gider Muafiyeti | 5488 m.13/f (2026)

5488 m.13/f hangi davaları kapsar?

5488 sayılı Tarım Kanunu m.13/f, tarımsal üretim sözleşmesinden doğan davalar için özel usul hükümleri getirir. Sözleşme bedeli, teslim, kalite, miktar, ceza koşulu, tazminat, alıcının ürünü kabul etmemesi veya üreticinin teslimden kaçınması gibi uyuşmazlıklar sözleşmeden doğuyorsa bu özel rejim uygulanır.

Düzenleme yalnız mahkeme aşamasına değil, aynı sözleşmeden doğan icra takiplerine de mali koruma yönünden uzanır. Üretici, dava ve takip giderlerinden geçici olarak muaf tutulur.

Dava öncesindeki zorunlu arabuluculuk hakkında Tarımsal Üretim Sözleşmesi Davasında Arabuluculuk Zorunlu mu? rehberi incelenebilir.

Basit yargılama usulü ne anlama gelir?

Kanun, tarımsal üretim sözleşmesinden doğan davalarda basit yargılama usulünün uygulanacağını açıkça düzenler. Basit yargılama, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunundaki özel usuldür ve yazılı yargılama usulüne göre daha sade ve hızlı bir süreç öngörür.

Taraflar iddia ve savunmalarını dilekçelerinde açık biçimde toplamalı, dayandıkları belgeleri zamanında sunmalıdır. “Basit” ifadesi davanın hukuken önemsiz olduğu anlamına gelmez; yalnız uygulanacak yargılama usulünün adıdır.

Davanın ivedi görülmesi ne demektir?

5488 m.13/f, basit yargılama usulüne ek olarak bu davaların “ivedi” görülmesini emreder. Tarımsal üretimin hasat, depolama, bozulma ve piyasa koşullarına bağlı olması nedeniyle uyuşmazlığın uzun süre çözülmemesi üretici ve alıcı bakımından ağır sonuç doğurabilir.

İvedilik, tarafların süreleri dikkate almamasına izin vermez. Dilekçe, delil, bilirkişi ve duruşma işlemleri kanuni usul içinde yürütülür; mahkeme de dosyayı niteliğine uygun öncelikle ele alır.

Üreticinin gider muafiyeti kesin mi, geçici mi?

Geçicidir. Kanun, üreticiyi yargılama ve icra takip giderlerinden “geçici olarak” muaf tutar. Bu ifade özellikle önemlidir. Üretici dava açarken veya icra takibi başlatırken mali yük nedeniyle hak aramaktan vazgeçmesin diye giderleri baştan karşılamak zorunda bırakılmaz.

Ancak dava veya takip sonunda kimin haksız çıktığına göre giderler tahsil edilir. Üretici haksız çıkarsa Devletin avans olarak karşıladığı veya ertelenen giderler kendisinden tahsil edilebilir. Üretici haklı çıkarsa haksız çıkan diğer taraftan tahsil edilir.

Hangi yargılama ve takip giderleri kapsama girer?

m.13/f “yapılacak tüm yargılama ve icra takip giderleri” ifadesini kullanır. Mahkeme harç ve giderleri, tebligat, bilirkişi, keşif ve diğer zorunlu yargılama giderleri somut dosyada bu kapsamda değerlendirilir. İcra takibinde de takip giderleri bakımından aynı geçici muafiyet esası uygulanır.

Avukatlık ücretinin niteliği ayrı değerlendirilmelidir. Tarafın kendi avukatıyla arasındaki sözleşmesel ücret ilişkisi, Devletçe avanslanan yargılama gideri değildir. Karşı vekâlet ücreti ise yargılama sonucundaki haklılık durumuna göre genel usul hükümleri çerçevesinde değerlendirilir.

Giderleri Devlet nasıl karşılar?

Kanun, dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödeneceğini düzenler. Bu sistem üreticinin özellikle yüksek bilirkişi, keşif, tebligat veya takip gideri nedeniyle süreci başlatamamasını önlemeye yöneliktir.

“Avans” niteliği, tutarın nihai olarak Devlet üzerinde kalacağı anlamına gelmez. Yargılama veya takip sonunda haksız çıkan taraftan tahsil yapılır.

Dava sonunda ertelenen giderleri kim öder?

5488 m.13/f açık hüküm içerir: ertelenen bütün giderler ile Devletçe ödenen avanslar dava ve takip sonunda haksız çıkan taraftan tahsil olunur. Dolayısıyla sonuç, üreticinin davayı kazanıp kaybetmesine göre değişir.

Üretici talebinde tamamen haklı bulunursa karşı taraf gider yüküyle karşılaşır. Üretici haksız çıkarsa geçici muafiyet nedeniyle başlangıçta ödemediği giderler daha sonra kendisinden tahsil edilir. Kısmi haklılıkta giderlerin paylaştırılması somut hükme göre değerlendirilir.

İcra takiplerinde de aynı koruma var mı?

Evet. Madde yalnız “davalar” demekle yetinmez; tarımsal üretim sözleşmesinden doğan “icra takiplerinde” de üreticinin tüm takip giderlerinden geçici muafiyetini düzenler. Böylece sözleşme bedeli veya başka bir para alacağının icra yoluyla takip edilmesinde başlangıç maliyeti üretici için engel oluşturmaz.

Takibin gerçekten tarımsal üretim sözleşmesinden doğduğunun dosyada açıkça gösterilmesi gerekir. İcra talebi ve dayanak sözleşme arasında bağ kurulmalıdır.

Alıcı da geçici gider muafiyetinden yararlanır mı?

Kanunun m.13/f hükmü geçici muafiyeti açıkça “üretici” için düzenler. Alıcı taraf, sırf tarımsal üretim sözleşmesinin tarafı olduğu için bu özel muafiyetten yararlanmaz. Alıcının genel adli yardım veya başka bir özel kanun kapsamındaki hakları varsa onlar ayrı değerlendirilir.

Bu ayrım, sözleşmeli üretimde ekonomik ve finansal olarak daha kırılgan konumda olabilen üreticinin hak arama erişimini güçlendirmeye yöneliktir.

Dava şartı arabuluculuk tamamlanmadan basit yargılama başlar mı?

Hayır. 5488 m.13/e tarımsal üretim sözleşmesinden doğan davalarda arabulucuya başvuruyu dava şartı yapar. Önce arabuluculuk süreci tamamlanmalı, anlaşma sağlanamazsa son tutanakla dava açılmalıdır. Dava açıldıktan sonra m.13/f’deki basit yargılama ve ivedilik hükümleri uygulanır.

Arabuluculukta iki haftalık özel süre ve zorunlu hâlde bir haftalık uzatma bulunduğundan, kanun uyuşmazlığı hem dava öncesinde hem dava aşamasında hızlandıran bütünlüklü bir sistem kurmuştur.

Ceza koşulu ve ürün bedeli talepleri bu rejime girer mi?

Evet, tarımsal üretim sözleşmesinden doğuyorsa girer. Alıcının ürünü almaktan vazgeçmesi nedeniyle m.13/d’deki ceza koşulu, ödenmeyen ürün bedeli, eksik ödeme, fiyat farkı, teslimden kaynaklanan tazminat gibi talepler basit yargılama ve ivedilik kuralına tabidir.

Ceza koşulunun kanuni yüzde 20–50 sınırı için Sözleşmeli Üretimde Ceza Koşulu rehberi incelenebilir.

Bilirkişi ve keşif gideri üreticiden peşin istenir mi?

m.13/f’deki geçici muafiyet, yargılama sırasında yapılması gereken bütün giderlerin Devletçe avans olarak karşılanmasını öngörür. Ürün kalitesi, verim, piyasa fiyatı veya teknik üretim şartı konusunda bilirkişi incelemesi ve keşif gerekiyorsa bu giderler de hükmün amacı çerçevesinde değerlendirilir.

Mahkeme kalemi veya icra dairesi uygulamasında özel hükmün dosyada açıkça belirtilmesi yararlıdır. Tarımsal üretim sözleşmesi ve 5488 m.13/f dayanağı dilekçede gösterilmelidir.

Dava açmadan önce hangi belgeler hazırlanmalıdır?

İmzalı tarımsal üretim sözleşmesi, ek protokoller, arabuluculuk son tutanağı, ürün teslim veya ret kayıtları, kantar fişleri, kalite analizleri, fiyat formülü, faturalar, banka ödeme kayıtları, yazışmalar, sigorta poliçesi, ceza koşulu hesabı ve zarar belgeleri hazırlanmalıdır.

Üreticinin geçici gider muafiyetinden yararlanacağı açıkça belirtilmeli ve hukuki dayanak olarak 5488 m.13/f gösterilmelidir. Dava talebi rakamsal olarak hesaplanabiliyorsa hesap cetveli eklenmelidir.

İcra takibi başlatılmadan önce hangi hususlar kontrol edilmelidir?

Alacağın muaccel olup olmadığı, sözleşmedeki ödeme tarihi, teslimin gerçekleştiği, varsa fatura veya müstahsil makbuzu ve borçlunun temerrüt durumu incelenmelidir. Takibin dayanağı tarımsal üretim sözleşmesi açıkça belirtilmelidir.

Karşı taraf itiraz ederse sonraki hukuki yol ve arabuluculuk şartı somut talebin niteliğine göre değerlendirilir. İcra takibi, temel sözleşmedeki ispat sorunlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Üretici için pratik dava kontrol listesi

Önce uyuşmazlığın 5488 m.13 anlamında tarımsal üretim sözleşmesinden doğduğunu teyit edin. Dava şartı arabuluculuğu tamamlayın. Son tutanağı alın. Talep türünü ve miktarını belirleyin. Sözleşme ve teslim belgelerini dosyalayın.

Dilekçede m.13/f uyarınca basit yargılama, ivedilik ve geçici gider muafiyetini açıkça belirtin. Delilleri başlangıçta sunun. Ürünün bozulabilir veya delilin kaybolabilir olması hâlinde gerekli geçici hukuki korumaları ayrıca değerlendirin.

Basit yargılama usulünde dava dilekçesi neden daha dikkatli hazırlanmalıdır?

5488 m.13/f’nin gönderme yaptığı basit yargılama usulünün ayrıntıları 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.316 ve devamında düzenlenir. HMK m.317 uyarınca basit yargılama usulünde dava ve cevap dilekçesi temel yazılı aşamayı oluşturur; cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi verilmez. Bu nedenle üretici veya alıcı, iddia ve savunmasını sonraki dilekçelere bırakmadan ilk aşamada somutlaştırmalıdır.

Tarımsal üretim sözleşmesi, ek protokoller, teslim tutanakları, kantar fişleri, kalite analizleri, faturalar, banka dekontları, elektronik yazışmalar ve arabuluculuk son tutanağı ilk dosya hazırlığında birlikte değerlendirilmelidir. Basit yargılama, eksik hazırlanmış talebin mahkeme tarafından taraf adına tamamlanacağı anlamına gelmez.

Deliller ne zaman gösterilmelidir?

HMK m.318 basit yargılama usulünde tarafların bütün delillerini açıkça ve hangi vakıanın delili olduğunu da belirterek bildirmesini esas alır. Ellerindeki belgeler dilekçeye eklenmeli; başka yerden getirilecek belge veya dosyaların bulunabilmesini sağlayacak bilgiler verilmelidir. Sözleşmeli tarım uyuşmazlığında ürünün miktarı ve kalitesi çoğu zaman sezon sonunda değiştiği için delilin zamanında korunması ayrıca önem taşır.

Ürün hızla bozulabilecek nitelikteyse fotoğraf, video, numune, laboratuvar analizi, kantar kaydı ve teslim teklifine ilişkin belgeler gecikmeden oluşturulmalıdır. Arabuluculuğun dava şartı olması, delillerin kaybolmasına göz yumulması anlamına gelmez. Gerekli koşullar varsa delil tespiti ve diğer geçici hukuki koruma yolları ayrıca değerlendirilir.

Mahkeme ön inceleme ve tahkikatı nasıl yürütür?

HMK m.320, basit yargılama usulünde mahkemenin mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verebilmesine, aksi hâlde ön inceleme ve tahkikatı kanundaki sadeleştirilmiş usulle yürütmesine ilişkin çerçeveyi belirler. Tarımsal üretim uyuşmazlığında bilirkişi incelemesi, ürün kalitesi, fiyat hesabı veya teslim miktarı tartışmalıysa dosyanın niteliğine göre duruşma ve teknik inceleme gerekebilir.

5488 m.13/f’deki “ivedilikle görülür” emri, tarafların hukuki dinlenilme ve delil sunma haklarını kaldırmaz. İvedilik, gereksiz gecikmenin önlenmesini amaçlar; uyuşmazlığın teknik özellikleri ne kadar inceleme gerektiriyorsa o inceleme kanuni usulle yapılır.

Üreticinin geçici gider muafiyeti adli yardımla aynı şey midir?

Hayır. 5488 m.13/f, tarımsal üretim sözleşmesinden doğan dava ve icra takiplerinde üretici için doğrudan özel kanundan kaynaklanan geçici gider muafiyeti kurar. Genel adli yardım ise HMK ve ilgili mevzuatta, mali durumu yargılama giderlerini karşılamaya elverişli olmayan kişiler için belirli şartlara bağlı ayrı bir kurumdur.

5488 kapsamındaki üretici, bu özel muafiyet için yoksulluk veya ödeme güçsüzlüğünü kanıtlamak zorunda bırakılan genel adli yardım rejiminden farklı bir kanuni korumaya sahiptir. Temel koşul, dava veya icra takibinin tarımsal üretim sözleşmesinden doğması ve kişinin bu ilişkide üretici sıfatını taşımasıdır.

Geçici gider muafiyeti avukatla yapılan ücret sözleşmesini ortadan kaldırır mı?

Hayır. Kanunun Devletçe avanslanmasını öngördüğü yargılama ve icra takip giderleri ile müvekkilin kendi avukatıyla arasındaki sözleşmesel avukatlık ücreti aynı kavram değildir. Üreticinin avukatına ödeyeceği sözleşmesel ücret, 5488 m.13/f gereği otomatik olarak Devlet tarafından karşılanan bir yargılama giderine dönüşmez.

Mahkemenin hükmettiği karşı vekâlet ücreti ve yargılama giderlerinin hangi tarafa yükletileceği ise davanın sonucuna ve genel usul kurallarına göre belirlenir. Bu nedenle “üretici hiçbir masraf ödemez” şeklinde sınırsız bir sonuç çıkarılamaz. Kanunun sağladığı koruma başlangıç ve süreç giderlerinin geçici olarak ertelenmesi ve Devletçe avanslanmasıdır.

Üretici kısmen haklı, kısmen haksız çıkarsa giderler nasıl değerlendirilir?

5488 m.13/f, ertelenen tüm giderler ile Devletçe ödenen avansların dava ve takip sonunda haksız çıkan taraftan tahsil edileceğini düzenler. Tarafların taleplerinde kısmen haklı ve kısmen haksız olması durumunda yargılama giderlerinin paylaştırılması bakımından HMK’nın genel gider hükümleri uygulanır. Mahkeme, hüküm sonucunda tarafların haklılık oranlarını ve giderlerin hangi uyuşmazlık kaleminden kaynaklandığını dikkate alır.

Bu nedenle üretici, geçici muafiyetin varlığına güvenerek dayanaksız veya hesaplanmamış talep ileri sürmemelidir. Ürün bedeli, ceza koşulu, fiyat farkı ve tazminat kalemleri ayrı ayrı hesaplanmalı; her kalemin hukuki ve maddi dayanağı gösterilmelidir.

İcra takibinde geçici muafiyet hangi alacaklarda gündeme gelir?

Kanunun ölçütü alacağın tarımsal üretim sözleşmesinden doğmasıdır. Muaccel ürün bedeli, sözleşmede kararlaştırılmış ve talep edilebilir hâle gelmiş para borcu veya sözleşmeden doğan diğer takip edilebilir parasal talepler bakımından icra takibi gündeme gelebilir. Takip talebinde dayanak sözleşme, alacağın miktarı ve muacceliyet tarihi açıkça belirtilmelidir.

Üretici, takibe başlamadan önce alıcının sözleşmedeki ödeme süresinin dolup dolmadığını ve varsa fatura, teslim belgesi veya ödeme ihtarının mevcut olup olmadığını kontrol etmelidir. Geçici gider muafiyeti, henüz doğmamış veya ispatlanamayan bir alacağı muaccel hâle getirmez.

Alıcının ürünü teslim almaması hâlinde dava dosyası nasıl kurulmalıdır?

Alıcının ürünü teslim almaması uyuşmazlığında imzalı sözleşme ile birlikte üretimin sözleşmeye uygun yapıldığını gösteren kayıtlar, ürünün teslim için hazır edildiği tarih, teslim teklifinin alıcıya ulaştığı, ürün miktarı ve kalite şartları belgelendirilmelidir. Ürün daha sonra üçüncü kişiye satılmışsa satış tarihi ve fiyatı da zarar hesabı bakımından önem taşır.

m.13/d kapsamında ceza koşulu talep ediliyorsa vazgeçilen ürünün sözleşme bedeli ve sözleşmede kararlaştırılan oran ayrıca hesaplanmalıdır. Mücbir sebep iddiası varsa bunun somut belge ve olaylarla desteklenmesi gerekir. Piyasa fiyatının düşmesi veya daha ucuz tedarik imkânı bulunması tek başına kanundaki mücbir sebep istisnasını oluşturmaz.

Basit yargılama usulü istinaf ve temyiz hakkını kaldırır mı?

Hayır. Basit yargılama usulü ilk derece mahkemesindeki yargılama biçimini belirler; kanun yoluna başvuru hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kararın niteliği, dava değeri ve karar tarihinde yürürlükte bulunan kanun yolu parasal sınırları ayrıca değerlendirilir.

Bu nedenle karar tebliğ edildiğinde kanun yolu türü ve süresi somut hüküm üzerinden kontrol edilmelidir. Tarımsal üretim sözleşmesi davasının ivedi görülmesi de kanuni başvuru yollarını yok etmez.

Mahkemeye sunulacak hesap cetvelinde hangi kalemler ayrılmalıdır?

Ürün bedeli, ödenen avanslar, mahsup edilen girdiler, teslim edilen ve edilmeyen miktar, varsa kalite farkı, sözleşme fiyatı veya fiyat formülü, m.13/d ceza koşulu, üçüncü kişiye satıştan doğan fark ve diğer tazminat kalemleri ayrı satırlarda gösterilmelidir. Toplam talebin nasıl oluştuğu mahkeme ve bilirkişi tarafından izlenebilir olmalıdır.

Belirsiz bir toplu rakam yerine her kalemin dayanağı sözleşmenin ilgili maddesi ve delille eşleştirilmelidir. Bu yöntem arabuluculuk aşamasında da anlaşma ihtimalini artırır; taraflar hangi kalemde uyuşamadığını açıkça görür.

İlgili içerikler

• Tarımsal Üretim Sözleşmesinde Arabuluculuk
• Sözleşmeli Üretimde Alıcı Ürünü Almıyor
• Sözleşmeli Üretimde Ceza Koşulu
• Sözleşmeli Tarımda Ürün Sigortası

Resmî kaynaklar

• 5488 sayılı Tarım Kanunu
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu

Sık Sorulan Sorular