Mersin Çek ve Senet Avukatı | Kambiyo ve Ticaret Hukuku

Çek ile Bono Arasındaki Fark

Çek, bankaya hitaben düzenlenen ve esas olarak ödeme aracı niteliği taşıyan kambiyo senedidir. Bono ise düzenleyenin belirli bir bedeli lehtara veya onun emrine ödeme vaadidir ve kredi aracı olarak kullanılabilir. Günlük dilde “senet” denildiğinde çoğu kez bono anlaşılır; ancak belge başlığı değil zorunlu unsurlar hukuki niteliği belirler.

Kambiyo senedi verilmesi, temel borcu kural olarak kendiliğinden sona erdirmez. Tarafların yenileme iradesi yoksa senet çoğu olayda mevcut borcun ifasını kolaylaştırır veya teminatını güçlendirir. Aynı borcun hem faturaya hem senede dayanılarak iki kez tahsil edilmesi mümkün değildir.

Çekin Zorunlu Unsurları

TTK m.780 uyarınca çek; senet metninde “çek” kelimesini, belirli bedelin kayıtsız ve şartsız ödenmesi emrini, muhatap bankanın ticaret unvanını, ödeme yerini, düzenlenme tarih ve yerini ve düzenleyenin imzasını taşımalıdır. Kanunda öngörülen banka seri numarası ve karekod hükümleri ile yabancı bankalarca basılan çeklere ilişkin istisnalar ayrıca kontrol edilir.

Bedel rakam ve yazıyla farklı yazılmışsa TTK’daki özel yorum kuralları uygulanır. İmza, düzenleyene veya usulüne uygun temsilciye ait olmalıdır. Şirket kaşesi tek başına imza değildir; şirket adına atan imzanın yetkili kişiye ait olup olmadığı ve temsil şekli ticaret sicili kayıtlarıyla karşılaştırılır.

Teminat çeki savunması

Belge üzerine “teminat içindir” yazılması veya taraflar arasındaki sözleşmede çekin hangi borcu güvence altına aldığı belirtilmesi önemlidir. Fakat yalnız sözlü “teminat çeki” iddiası, özellikle çeki iyiniyetle devralan üçüncü kişiye karşı her zaman ileri sürülemez. Teminatın konusu, miktarı, paraya çevirme koşulu ve iade zamanı yazılı delille bağlanmalıdır.

Bononun Zorunlu Unsurları

TTK m.776’ya göre bono; metinde “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesini, belirli bedeli kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini, vadeyi, ödeme yerini, kime veya kimin emrine ödenecekse onun adını, düzenlenme tarih ve yerini ve düzenleyenin imzasını içermelidir. TTK m.777 bazı eksiklikleri tamamlayan kurallar getirir: vade yoksa bono görüldüğünde ödenecek sayılabilir; ödeme yeri ve düzenleme yeri için kanundaki varsayımlar uygulanabilir.

Lehtarın belirlenebilir olması gerekir. “Hamiline bono” düzenlenemez. Bedelin veya ödeme vaadinin bir koşula bağlanması kambiyo vasfını etkileyebilir. Faiz kaydı yalnız kanunun izin verdiği vade türlerinde sonuç doğurur.

Açık bono ve sonradan doldurma

İmza atılırken bazı alanları boş bırakılan senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğu ileri sürülebilir. Bu savunmanın kime karşı ve hangi delille ileri sürülebileceği, hamile geçiş, hamilin iyiniyeti ve doldurma anlaşmasına bağlıdır. Boş senet imzalanması güvenli değildir; en azından tutar, vade, lehtar ve düzenleme amacı ayrı sözleşmede açıkça kaydedilmelidir.

Şirket adına düzenlenen bono

Şirket temsilcisinin imzası, ticaret sicilindeki müşterek veya münferit temsil kuralına uygun olmalıdır. Şirket borcuna karşılık yöneticinin ayrıca şahsen aval verdiği iddiası, imzanın senetteki konumu ve aval beyanıyla incelenir. Aynı imzanın hem şirketi hem gerçek kişiyi otomatik olarak borçlandırdığı varsayılamaz.

Ciro, Teslim ve Yetkili Hamil

Emre yazılı çek ve bono, ciro ve zilyetliğin devriyle el değiştirebilir. Ciro tam veya beyaz ciro şeklinde olabilir. Tahsil cirosu ve rehin cirosu, mülkiyeti devreden cirodan farklı yetkiler sağlar. Senet fotokopisinin devri kambiyo hakkını tek başına geçirmez; aslın zilyetliği önemlidir.

Takip yapan kişinin kesintisiz ciro zinciriyle yetkili hamil görünmesi gerekir. İmzaların gerçek kişilere ait olup olmadığı ayrı konudur; biçimsel zincir ile maddi imza geçerliliği karıştırılmamalıdır. Ciro sırası, lehtar adı, beyaz ciro ve varsa çizilmiş cirolar tek tek incelenir.

Şahsi def’iler üçüncü kişiye ileri sürülebilir mi?

Düzenleyen, temel ilişkiden doğan “mal teslim edilmedi”, “ayıplı ifa var” veya “senet teminat içindi” gibi şahsi savunmaları kural olarak senedi devralan iyiniyetli hamile karşı ileri süremez. Hamilin borçlunun zararına bilerek hareket etmesi, kötü niyet veya ağır kusur iddiası somut delille gösterilmelidir. İmza sahteliği, ehliyetsizlik ve şekil eksikliği gibi mutlak savunmaların kapsamı farklıdır.

Çekte İbraz ve Karşılıksızdır İşlemi

Çek, kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya sunulmalıdır. TTK m.796’da düzenleme ve ödeme yerine göre farklı süreler bulunur. Aynı yerde ödenecek çek için on gün; farklı yerde ödenecek çek için kural olarak bir ay öngörülür. Yabancı ülke bağlantılı çeklerde kıta esasına göre daha uzun süreler gündeme gelebilir. Süre, çek üzerinde yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlatılarak hesaplanır.

Çek görüldüğünde ödenir. Bununla birlikte ileri düzenleme tarihli çeklerin üzerinde yazılı tarihten önce bankaya ibrazına ilişkin geçici sınırlama 2026 yılında ayrıca yürürlüktedir. Geçici hükmün bitiş tarihi ve son değişiklik, her somut ibraz öncesinde güncel mevzuattan doğrulanmalıdır.

Hesapta yeterli karşılık yoksa banka, kanuni koşullarla “karşılıksızdır” işlemi yapar ve sorumluluk tutarını öder. Bankanın her çek yaprağı için ödemekle yükümlü olduğu tutar dönemsel olarak değiştiğinden, sabit rakam yerine işlem tarihindeki resmî miktar esas alınmalıdır.

Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yoluyla Takip

Alacaklı, çek veya bono aslıyla yetkili icra dairesinde kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatabilir. İcra müdürü senedin kambiyo vasfını ve alacaklının takip hakkını biçimsel olarak inceler. Ödeme emrinde borçluya itiraz ve ödeme süreleri bildirilir.

Süre hesabında elektronik tebligatın beşinci gün sonunda yapılmış sayılması, resmî tatil, usulsüz tebligat ve öğrenme tarihi gibi hususlar sonucu değiştirebilir. Ödeme emrinin görüldüğü gün ile hukuki tebliğ tarihi aynı olmayabilir. Belge kontrol edilmeden yalnız mesaj tarihinden süre hesaplanmamalıdır.

Yetkili icra dairesi

Genel olarak borçlunun yerleşim yeri, senetteki ödeme yeri ve çek bakımından muhatap banka şubesinin bulunduğu yer gibi bağlantılar değerlendirilir. Geçerli yetki sözleşmesi ve tacir sıfatı sonucu etkileyebilir. Birden fazla borçlu bulunması her icra dairesini bütün borçlular için otomatik yetkili yapmaz.

Borca İtiraz, İmzaya İtiraz ve Şikâyet

Borca itiraz; ödeme, ibra, takas, zamanaşımı, temel borcun bulunmaması veya senedin koşula aykırı kullanılması gibi nedenlere dayanabilir. İtiraz sebebi ve belgesi dilekçede açık gösterilmelidir. İcra mahkemesinin kambiyo itirazındaki incelemesi genel mahkemedeki alacak davasından daha sınırlıdır.

İmza borçluya ait değilse itiraz açıkça “imzaya itiraz” olarak yapılmalıdır. Şirket kaşesi üzerindeki imzanın yetkili temsilciye ait olmaması, müşterek imza şartının eksikliği veya gerçek kişinin imzasının taklit edilmesi farklı inceleme gerektirir. Mahkeme imza örnekleri ve bilirkişi incelemesinden yararlanabilir.

Senet zorunlu unsuru taşımıyorsa, alacaklı yetkili hamil değilse veya takip hakkı düşmüşse kambiyo vasfına ve takip hakkına ilişkin şikâyet gündeme gelir. İtiraz ile şikâyetin hukuki sebebi, süresi ve takip üzerindeki etkisi aynı değildir.

Menfi Tespit, İstirdat ve İhtiyati Tedbir

Borçlu olmadığını ileri süren kişi İİK m.72 kapsamında menfi tespit davası açabilir. Dava takipten önce veya sonra açılabilir; ancak yalnız davanın açılması icra takibini kendiliğinden durdurmaz. Takipten önce ve sonra talep edilebilecek tedbirin kapsamı, teminatı ve özellikle icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesi şartları farklıdır.

Borç cebri icra tehdidi altında ödendiyse kanuni şartlarla istirdat davası gündeme gelebilir. Bir yıllık hak düşürücü süre ödeme tarihinden itibaren dikkatle hesaplanmalıdır. Senet temel ilişkiye dayalıysa mal teslimi, hizmet, ödünç, ödeme ve mahsup kayıtları birlikte incelenir.

Konusu bir miktar paranın ödenmesine ilişkin ticari menfi tespit ve istirdat davalarında TTK m.5/A çerçevesinde dava şartı arabuluculuk güncel düzenlemeye göre kontrol edilmelidir. İcra mahkemesindeki beş günlük kambiyo itirazı için arabuluculuğa başvurmak süreyi durdurmaz.

Çek ve Senet Dosyasında Delil Planı

• Çek veya bononun ön ve arka yüz aslı
• İbraz kaşesi ve banka işlem kaydı
• Ciro zinciri ve devir belgeleri
• Sözleşme, sipariş ve teslim belgeleri
• E-fatura, cari hesap ve banka hareketleri
• Teminat veya doldurma anlaşması
• İmza sirküleri ve ticaret sicili kayıtları
• KEP, e-posta ve mesajların tam dökümü
• Ödeme emri ve tebligat mazbatası
• İmza örnekleri ve gerektiğinde uzman incelemesi

Senet aslının üzerinde kalem, tarih veya bedel değişikliği bulunduğu iddia ediliyorsa belge üzerinde inceleme yapılmadan sonuç çıkarılmamalıdır. Fotokopi; mürekkep, baskı sırası ve fiziksel tahrifat incelemesi için yetersiz olabilir.

Ödeme savunması

Banka dekontunda hangi senet borcunun ödendiği açıklanmalıdır. Aynı taraflar arasında birden çok fatura veya senet varsa açıklamasız ödeme, mahsup tartışması yaratır. Makbuz, cari hesap mutabakatı, senet iade kaydı ve yazışmalar birlikte değerlendirilir.

Karşılıksız Çek ve Sahte Senedin Ceza Boyutu

Kanuni ibraz süresi içinde karşılıksızdır işlemi yapılan çek bakımından, Çek Kanunu’ndaki şartlarla çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı ile adli para cezası gündeme gelebilir. Sorumlu kişi, şirket organı, düzenleme tarihi, ibraz ve şikâyet süresi ayrı incelenmelidir. Sonradan ödeme ve şikâyetten vazgeçmenin sonuçları da kanundaki koşullara bağlıdır.

Sahte imza, senet üzerinde tahrifat, hileyle boş senet imzalatma veya bedelsiz senedi kullanma iddiası TCK kapsamında ayrıca değerlendirilir. Her borca itiraz ceza suçu değildir. Ceza şikâyeti, icra takibindeki beş günlük itiraz süresinin yerine geçmez ve takibi kendiliğinden durdurmaz.

Mersin’de Çek ve Senet Dosyası Nasıl Yönetilir?

Mersin’de ticaret, lojistik, tarım, inşaat ve tedarik ilişkilerinde aynı cari hesabın birden fazla çek ve bonoyla güvenceye alınması sık görülebilir. Dosya yalnız senet üzerinden değil, temel ticari ilişkinin bütün belgeleriyle kurulmalıdır. Liman veya depo teslimi, sezonluk ürün, dövizli fiyat ve grup şirketleri arasındaki ödemeler mahsup ve yetki tartışmasını etkileyebilir.

1. Tebligat zarfı ve UETS kaydını koruyun.
2. İcra dosyasındaki senet aslını inceleyin.
3. İmza, yetki, vade, ibraz ve ciro zincirini kontrol edin.
4. Ödeme ve temel ilişki belgelerini kronolojik sıralayın.
5. İtiraz, şikâyet, tedbir ve genel dava yollarını birbirinden ayırın.
6. Tahsilat ihtimalinde borçlunun malvarlığı ve konkordato durumunu değerlendirin.

Güncelleme: 15.08.2026. İnternet içeriği hukuki danışmanlık veya sonuç garantisi değildir.