İşkence Suçunda Sistematiklik ve Süreklilik Aranır mı?

TCK 94 İşkence Suçunun Güncel Tam Metni

Birinci fıkradaki kadın mağdura ilişkin beş yıllık asgari sınır 7406 sayılı Kanun ile 12 Mayıs 2022’de eklenmiştir. Güncel metin Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat kaynağından kontrol edilebilir.

Kanun Metninde “Sistematik” Yazmıyorsa Neden Aranır?

Ceza hukukunda suçun unsurları önce kanun metninden belirlenir. TCK 94/1; failin kamu görevlisi olmasını, görevin sağladığı nüfuzun kullanılmasını, davranışın insan onuruyla bağdaşmamasını ve mağdurda bedensel veya ruhsal acı, algılama ya da irade yeteneğinde etkilenme veya aşağılanma sonuçlarından birini doğurmasını öngörür. Maddede belirli tekrar sayısı yazılı değildir.

Bununla birlikte madde gerekçesi, işkenceyi oluşturan davranışların tek başına bakıldığında yaralama, hakaret, tehdit veya cinsel taciz niteliği taşıyabileceğini; bunların ani değil, sistematik biçimde ve belli süreç içinde işlendiğinde işkence niteliği kazandığını açıklar. Bu açıklama, her kamu görevlisi müdahalesinin neden otomatik olarak işkence sayılamayacağını gösterir.

Gerekçe kanunda bulunmayan bağımsız bir ceza şartı yaratmak için kullanılamaz. Ancak insan onuruna aykırı davranışın hangi yoğunlukta TCK 94’e, hangi durumda TCK 86 veya TCK 256’ya gireceğini belirlerken suç tipinin amacı ve diğer suçlarla sınırı göz ardı edilemez. Bu nedenle karar yalnız “kaç kere vuruldu?” sorusuna göre değil, bütün olay örgüsüne göre verilmelidir.

Sistematiklik Hukuken Ne Demektir?

Sistematiklik, davranışların tesadüfî, anlık veya birbirinden bağımsız olmaktan çıkıp belirli bir uygulama düzeninin parçaları hâline gelmesidir. Aynı hareketin defalarca tekrarlanması zorunlu değildir. Darp, hakaret, uykusuz bırakma, susuz bırakma, uzun süre ayakta tutma, aşağılayıcı pozisyona zorlama ve yakınlarına zarar verileceği tehdidi farklı hareketlerdir; fakat aynı sorgulama veya cezalandırma yöntemi içinde birleşebilir.

Davranışların planlı olması sistematikliği güçlendirir; fakat önceden hazırlanmış yazılı bir plan aranmaz. Olay içinde gelişen ortak karar, görev paylaşımı ve birbirini tamamlayan hareketler de yeterli olabilir. Buna karşılık aynı kişi hakkında farklı tarihlerde yaşanan, ortak yöntem ve amaç göstermeyen münferit güç kullanımları ayrı suçlar olarak değerlendirilmelidir.

Süreklilik İçin Kaç Saat veya Kaç Gün Gerekir?

Kanunda süre eşiği bulunmaz. “Süreklilik”, davranışın mutlaka kesintisiz sürmesi anlamına gelmez. Bir gecelik gözaltı içinde aralıklarla gerçekleştirilen darp, uykusuz bırakma ve tehdit; aralarda fiilî kesinti bulunsa da aynı kontrol düzeninin devamı olabilir. Tersine, aylar arayla gerçekleşen iki olay ortak bağ göstermiyorsa sırf zaman içinde tekrarlandığı için tek işkence süreci sayılmaz.

Dolayısıyla kısa süre işkenceyi dışlamaz; uzun süre de tek başına işkenceyi kanıtlamaz. Süre, fiillerin birbirine bağlanmasını ve mağdur üzerindeki toplam etkiyi açıklayan unsurlardan yalnızca biridir.

Fail: Kamu görevlisi ve görev nüfuzu

TCK 94 özgü suçtur. Doğrudan fail, TCK 6/1-c anlamında kamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme veya herhangi bir yolla sürekli, süreli ya da geçici katılan kamu görevlisidir. Ancak unvan tek başına yeterli değildir; fail, görevin sağladığı nüfuz veya kontrol imkânını kullanmalıdır.

Polisin gözaltı yetkisi, infaz koruma memurunun kurum içi kontrolü, görevlinin sevk veya muhafaza yetkisi bu bağlantıyı kurabilir. Kamu görevlisinin görev dışında ve kamusal yetkisini kullanmadan kişisel husumetle gerçekleştirdiği fiiller TCK 94 yerine diğer suç tiplerine girer.

Mağdur

Her gerçek kişi mağdur olabilir. TCK 94/2; çocuk, kendisini savunamayacak kişi, gebe kadın ile görevi nedeniyle avukat veya diğer kamu görevlisine karşı fiili nitelikli hâl sayar. Mağdur kadınsa temel şeklin alt sınırı beş yıldır; gebe kadınsa sekiz ila on beş yıllık nitelikli hâl uygulanır.

Davranış ve sonuç

Davranış insan onuruyla bağdaşmamalı ve mağdurda bedensel veya ruhsal acı, algılama veya irade yeteneğinde etkilenme ya da aşağılanma sonuçlarından birine yol açmalıdır. Fiziksel yaralanma zorunlu değildir. Sürekli ölüm tehdidi, çıplak bırakma, temel ihtiyaçların cezalandırma aracı olarak engellenmesi veya yoğun aşağılayıcı uygulamalar ruhsal ve onursal sonuç doğurabilir.

Kast

Suç kasten işlenir. Fail, davranışın insan onuruna aykırı ve acı/aşağılama doğurucu niteliğini bilerek hareket etmelidir. Kanun metni ayrıca bilgi alma, ikrar ettirme veya cezalandırma amacı aramaz. Bununla birlikte bu amaçlar fiiller arasındaki ortak bağlantıyı ve kastı ispatlayan önemli olgulardır.

Tekil Fiil, Kasten Yaralama ve Zor Kullanma Sınırının Aşılması

Kamu görevlisinin tek bir tokat atması veya yakalama sırasında bir kez ölçüsüz güç kullanması, olayın bütününde başka davranış yoksa genellikle TCK 94 yerine kasten yaralama ve zor kullanma yetkisinin sınırının aşılması hükümleri yönünden incelenir. TCK 256, zor kullanma yetkisine sahip kamu görevlisinin görevini yaptığı sırada kişilere karşı görevinin gerektirdiği ölçünün dışında kuvvet kullanması hâlinde kasten yaralama hükümlerinin uygulanmasını öngörür.

Bu ayrım, tek bir ağır fiilin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Fiilin süresi, yöntemi, mağdurun tamamen failin kontrolünde bulunması, aşağılayıcı niteliği ve öncesi-sonrasındaki eylemler araştırılmalıdır. Görünürde tek olay olan uygulama, kamera kesiti dışında kalan tehditler, bekletmeler veya başka görevlilerin katılımıyla daha geniş bir süreç olabilir.

Bilgi Alma, İkrar Ettirme veya Cezalandırma Amacı Şart mı?

TCK 94’te özel amaç, suçun kurucu unsuru olarak sayılmamıştır. Bu nedenle failin “itiraf almak istemedim” savunması tek başına suçu ortadan kaldırmaz. Kamu görevlisinin görev nüfuzuyla insan onuruna aykırı sonuçları bilerek gerçekleştirmesi yeterlidir.

Bununla birlikte bilgi alma, ikrar elde etme, mağduru şikâyetinden vazgeçirme, başka kişiye ulaşma, cezalandırma veya korkutma amacı; davranışların neden bir bütün oluşturduğunu açıklayabilir. Mesajlar, sorgu tutanakları, aynı sorunun her fiilden önce tekrarlanması veya “söylersen biter” biçimindeki ifadeler bu bağlantıyı gösterebilir.

Meşru kolluk amacı fiili hukuka uygun hâle getirmez. Yakalama, arama, sevk veya sorgu yetkisi; insan onuruna aykırı güç, tehdit ve aşağılama yöntemlerini kapsamaz. Zor kullanma ancak kanuni yetkiye dayanmalı, gerekli ve orantılı olmalıdır.

Sistematiklik ve Süreklilik Nasıl İspatlanır?

İşkence dosyasında deliller tek tek değil, zaman çizelgesi içinde değerlendirilmelidir. Her kayıt hangi fiili, faili ve sonucu doğruladığı belirtilerek sunulmalıdır.

Kamera kayıtları kısa süre içinde üzerine yazılabildiğinden başvuruda “tüm kamera kayıtları” demek yerine cihaz ve zaman aralığı somutlaştırılmalıdır. Nezarethane içi, koridor, giriş kapısı, araç, hastane sevk yolu ve bina çevresi ayrı ayrı talep edilmelidir. Görüntü yoksa arıza, bakım, kayıt saklama ve silme logları araştırılmalıdır.

Şüpheli bakımından da CMK 160/2 gereği lehe deliller toplanmalıdır. Görevlinin olay yerinde olmadığını gösteren çizelge, kamera, GPS veya görevlendirme yazısı; rapordaki alternatif oluş mekanizması ve mağdur anlatımındaki zaman uyuşmazlığı araştırılmadan yalnız suçlama üzerinden sonuca gidilemez.

Adli Rapor Olmadan İşkence İspatlanabilir mi?

Evet. TCK 94 fiziksel yaralanmayı zorunlu tutmaz. Ruhsal acı, algılama veya irade yeteneğinin etkilenmesi ve aşağılanma; tanık, kamera, psikiyatrik değerlendirme ve kurum kayıtlarıyla ispatlanabilir. Ancak adli rapor, bedensel bulguların zamanını ve iddia edilen yöntemle uyumunu göstermesi bakımından önemlidir.

Muayenede olay öyküsü, her lezyonun yeri, boyutu, rengi, şekli, hassasiyeti ve işlev etkisi ayrıntılı yazılmalıdır. Gerekli görüntüleme ve uzman konsültasyonları yapılmalıdır. Bazı morluklar ve ruhsal belirtiler daha sonra belirginleşebileceğinden ilk rapor olumsuz olsa bile gerekçeli kontrol muayenesi istenebilir.

Muayene bağımsız ve mahrem ortamda yapılmalıdır. Mağdurun şikâyet edilen görevlilerin yanında serbestçe anlatım vermesi beklenemez. Raporun yalnız “darp cebir izi yoktur” cümlesinden ibaret kalması hâlinde olay öyküsü, ruhsal durum ve ayrıntılı fizik muayenenin tamamlanması talep edilmelidir.

İşkence, Eziyet, Yaralama ve Kötü Muamele Ayrımı

Görev nüfuzu yoksa TCK 94 uygulanmaz. Sistematik süreç yoksa TCK 96 yerine tekil yaralama, tehdit veya hakaret hükümleri gündeme gelir. Aynı fiiller arasında özel norm ve tüketen-tüketilen norm ilişkisi bulunup bulunmadığı her olay için ayrıca incelenir.

İşkence Sonucu Ağır Yaralanma veya Ölüm: TCK 95

TCK 95, işkence sonucu mağdurun duyu veya organ işlevinin sürekli zayıflaması, konuşmasında sürekli zorluk, yüzünde sabit iz, yaşamını tehlikeye sokan durum, gebe kadının çocuğunun vaktinden önce doğması gibi sonuçlarda cezanın artırılmasını düzenler. İyileşme olanağı bulunmayan hastalık veya bitkisel hayat, duyu veya organ işlevinin kaybı, konuşma ya da çocuk yapma yeteneğinin kaybı, yüzün sürekli değişikliği veya çocuğun düşmesi daha ağır artırım nedenidir.

Kemik kırığı, kırığın hayat fonksiyonlarına etkisine göre ayrıca artırım doğurur. İşkence sonucu ölüm meydana gelirse ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası öngörülür. Failin baştan öldürme kastıyla hareket ettiği durumda ise kasten öldürme ve içtima hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Ağır netice ile işkence fiili arasında nedensellik bağı kurulmalıdır. Sağlık kayıtları, görüntüleme, önceki hastalıklar ve uzman raporu bu bağlantıyı açıklamalıdır. TCK 23 uyarınca netice nedeniyle ağır sorumluluk için en az taksir düzeyinde kusur aranır.

Teşebbüs, Müşterek Faillik ve Özel Kişinin Katılımı

İşkence suçu süreç içinde tamamlandığından teşebbüs değerlendirmesi dikkatle yapılır. Fail icra hareketlerine doğrudan başlamış ancak elinde olmayan nedenle kanuni sonuç veya gerekli fiil bütünü oluşmadan eylem kesilmişse TCK 35 uygulanabilir. Hazırlık niteliğindeki emir, plan veya araç temini tek başına teşebbüs değildir; başka suç oluşturup oluşturmadığı ayrıca incelenir.

Birden fazla kamu görevlisinin ortak karar ve fiil üzerinde birlikte hâkimiyet kurması TCK 37 kapsamında müşterek faillik oluşturur. Mağduru tutan, kamerayı kapatan ve diğer failin davranışını mümkün kılan kişinin katkısı olayın icrası üzerindeki hâkimiyete göre belirlenir. Suça karar verdiren kişi TCK 38, icrayı bilerek kolaylaştıran kişi TCK 39 kapsamında sorumlu olabilir.

TCK 94/4 özel bir hükümdür: İşkence suçuna iştirak eden özel kişiler de kamu görevlisi gibi cezalandırılır. Bu hüküm özel kişiyi doğrudan kamu görevlisi yapmaz; ancak yaptırım bakımından özgü suçtaki fail niteliğinin yokluğu nedeniyle indirim uygulanmasını önler.

TCK 94/5’e göre suçun ihmali davranışla işlenmesi hâlinde bu nedenle ceza indirimi yapılmaz. Gözetim ve müdahale yükümlülüğü bulunan amirin veya görevlinin sorumluluğu için somut hukuki yükümlülük, fiili önleme imkânı, bilgi ve kast ayrıca gösterilmelidir.

Soruşturma, Görevli Mahkeme, Şikâyet ve Zamanaşımı

• Soruşturma: Şikâyet şartı yoktur. Savcılık ihbar veya başka yolla öğrendiğinde CMK 160 uyarınca derhâl gerçeği araştırır.
• Uzlaştırma: TCK 94 uzlaştırma kapsamında değildir.
• Görevli mahkeme: TCK 94’teki ceza üst sınırları nedeniyle ağır ceza mahkemesidir.
• Yetki: Kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesi CMK 12 uyarınca yetkilidir; fiiller farklı yerlerdeyse bağlantı ve devam eden süreç incelenir.
• Zamanaşımı: TCK 94/6 gereği işlemez.
• Koruma tedbirleri: Tutuklama otomatik değildir; CMK 100’deki kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni ve ölçülülük somut olarak aranır.

Savcılık yalnız aleyhe delil toplamaz. CMK 160/2 uyarınca şüphelinin lehine ve aleyhine delilleri toplayıp muhafaza etmek ve şüphelinin haklarını korumak zorundadır. Etkili soruşturma; mağdur beyanını ciddiye almak kadar alternatif oluşu, kayıt bütünlüğünü ve sorumluların bireysel katkısını araştırmayı da gerektirir.

Örnek 1: Aynı gecede aralıklı sorgulama

Gözaltındaki kişi, üç saat içinde farklı aralıklarla aynı soruya cevap vermesi için dövülüyor, soğuk zeminde bekletiliyor, su verilmemekle ve yakınına zarar verilmekle tehdit ediliyor. Süre yalnız birkaç saat olsa da fiiller ortak sorgulama yöntemi, aynı görev kontrolü ve birleşik etki taşır. Kamera, görev çizelgesi, rapor ve sorgu tutanağıyla bağlantı kurulursa TCK 94 kapsamında sistematik süreç oluşabilir.

Örnek 2: Yakalama sırasında tek ölçüsüz darbe

Kaçmayan kişiye yakalama anında görevli tarafından bir kez yumruk atılıyor; sonrasında başka tehdit, aşağılama veya devam eden fiil yok. Bu olayda TCK 86 ve zor kullanma yetkisinin sınırının aşılması incelenir. Failin polis olması tek başına işkence sonucuna yetmez.

Örnek 3: Görev dışı kişisel husumet

Kamu görevlisi, komşusuna evinde haftalar boyunca sistematik şiddet ve aşağılama uyguluyor; kimlik, silah, gözaltı veya başka kamusal yetki kullanmıyor. Görev nüfuzu bulunmadığından TCK 94 değil, unsurları varsa TCK 96 ve bağımsız yaralama/tehdit suçları gündeme gelir.

Örnek 4: Kamera dışındaki süreç

Kamera yalnız nezarethane girişini gösteriyor; mağdurun görünmeyen odada tutulduğu sürede kayıt yok. Görüntü eksikliği beraat veya mahkûmiyet için tek başına yeterli değildir. Odanın kullanım kaydı, kapı girişleri, görev listesi, ses duyan tanıklar, doktor sevk saati ve önce/sonra görüntüler birlikte incelenmelidir.

Örnek 5: Ruhsal acı ve aşağılanma

Fiziksel darp bulunmaksızın mağdur uzun süre çıplak, aşağılayıcı pozisyonda tutuluyor; yakınlarına zarar verileceği söyleniyor ve uyuması engelleniyor. İnsan onuruna aykırı bu fiiller görev nüfuzuyla sistematik biçimde uygulanmışsa fiziksel iz bulunmaması TCK 94’ü engellemez.

Mersin’de İşkence İddiasında Uygulanacak Delil Planı

1. Acil sağlık: En yakın sağlık kuruluşunda adli vaka kaydı açtırın; fiziksel ve ruhsal şikâyetlerin tamamını rapora geçirttirin.
2. Doğrudan savcılık: İddia kolluk görevlileriyle ilgiliyse Mersin Cumhuriyet Başsavcılığına ayrıntılı dilekçe sunun.
3. Kamera muhafazası: Nezarethane, koridor, araç, giriş ve çevre kameralarını tarih-saat aralığıyla ayrı ayrı yazın.
4. Görev bağlantısı: Vardiya, görevlendirme, teslim, nezarethane ve doktor sevk kayıtlarını talep edin.
5. Kronoloji: Her davranışı fail, yöntem, yer, saat, tanık ve delille aynı tabloda gösterin.
6. Bağımsız inceleme: Kayıtların şikâyet edilen görevlilerin erişiminden korunmasını ve soruşturmanın savcılık denetiminde yürütülmesini isteyin.