Tahkim Sözleşmesi Nasıl Yapılır? Yazılı Şekil ve Ayrılabilirlik | HMK 412
Kısa ve net cevap: HMK m.412’ye göre tahkim sözleşmesi, tarafların sözleşmeden veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş ya da doğabilecek uyuşmazlıkların tamamını veya bir bölümünü hakeme ya da hakem kuruluna bırakmayı kararlaştırdığı anlaşmadır. Tahkim sözleşmesi esas sözleşmenin içinde bir tahkim şartı olarak veya ayrı bir sözleşme şeklinde yapılabilir. Yazılı şekil zorunludur; ancak yazılı şekil yalnız ıslak imzalı tek bir kâğıtla sınırlı değildir. Tarafların karşılıklı belge, elektronik haberleşme veya dava-cevap dilekçeleriyle tahkim anlaşmasının varlığını doğrulaması da kanundaki şartları sağlayabilir. Tahkim şartı esas sözleşmeden bağımsız değerlendirilir; esas sözleşmenin geçersizliği tahkim şartını kendiliğinden geçersiz hâle getirmez.
HMK 412’ye Göre Tahkim Sözleşmesi Nedir?
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 412. maddesi tahkim sözleşmesinin tanımını, şeklini ve temel hukuki özelliklerini düzenler. Taraflar mevcut bir uyuşmazlığı veya gelecekte çıkması muhtemel uyuşmazlıkları devlet mahkemesi yerine hakem önüne götürmeyi kararlaştırabilir. Anlaşma bütün uyuşmazlıkları kapsayabileceği gibi, hukuki ilişkiden doğan belirli bir uyuşmazlık grubuyla da sınırlandırılabilir.
Tahkim sözleşmesinin konusu belirli veya belirlenebilir bir hukuki ilişkiyle bağlantılı olmalıdır. Genel, sınırsız ve tarafların aralarındaki her türlü mevcut ya da gelecekteki hukuki uyuşmazlığı hiçbir ilişki göstermeden tahkime bırakan soyut bir düzenleme, tahkim sözleşmesinin kapsamını tartışmalı hâle getirir. Bu nedenle sözleşmede hangi sözleşmeden veya hangi hukuki ilişkiden doğan uyuşmazlıkların tahkime tabi olduğu açıkça yazılmalıdır.
HMK iç tahkim rejiminin uygulanabilmesi için önce HMK 407’deki uygulanma alanı ve HMK 408’deki tahkime elverişlilik sınırı kontrol edilir. Geçerli bir tahkim sözleşmesi ancak tahkime elverişli bir uyuşmazlık bakımından sonuç doğurur.
Güncel kanun metni, resmî Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden “6100 Hukuk Muhakemeleri Kanunu” sorgulanarak kontrol edilmelidir.
Tahkim Sözleşmesinde Yazılı Şekil Şartı Nasıl Sağlanır?
HMK m.412 tahkim sözleşmesinin yazılı şekilde yapılmasını zorunlu tutar. Yazılılık, tahkim iradesinin açıkça tespit edilebilmesini sağlar. Taraflardan birinin sonradan “mahkeme yolundan vazgeçtiğimi bilmiyordum” şeklindeki bir iddiasının önüne geçilmesi için tahkim iradesi belirli ve ispatlanabilir olmalıdır.
Kanun, yazılı şekli tek bir imzalı metinle sınırlandırmaz. Tarafların imzaladığı bir sözleşme tahkim şartını içerebilir. Ayrı bir tahkim anlaşması düzenlenebilir. Taraflar arasında tahkim sözleşmesini belgeleyen mektup, elektronik ileti veya başka bir haberleşme aracıyla değiş tokuş edilen kayıtlar yazılılık şartını sağlayabilir. Önemli olan tahkim iradesinin kayıt altına alınmış olmasıdır.
Dava dilekçesinde tahkim sözleşmesinin varlığı ileri sürülür ve karşı taraf cevap dilekçesinde buna itiraz etmezse de HMK m.412’nin yazılı şekil kuralı bakımından sonuç doğuran bir durum oluşur. Ancak bu düzenleme, tahkim itirazının süresi ve HMK m.413’teki ilk itiraz rejiminden bağımsız okunmamalıdır. Dava dosyasındaki beyanların niteliği ve zamanlaması birlikte değerlendirilir.
Elektronik Ortamda Tahkim Sözleşmesi Geçerli midir?
Evet. HMK m.412, tarafların tahkim sözleşmesini elektronik ortamda kurabilmesine imkân verir. Elektronik posta, güvenli elektronik imza ile imzalanmış belge, elektronik sözleşme platformu veya tarafların tahkim iradesini kayıt altına alan başka bir elektronik iletişim yöntemi yazılılık şartını karşılayabilir.
Elektronik kaydın hukuki değerinde temel mesele, içeriğin ve taraf bağlantısının sonradan doğrulanabilmesidir. Tahkim şartının yalnız internet sitesinde genel bir metin olarak bulunması ile sözleşmenin karşı tarafça kabul edildiğini gösteren elektronik kayıt aynı şey değildir. Tahkim anlaşmasının kurulduğunu ispatlayan kabul veya bağlantı kaydı bulunmalıdır.
Elektronik sözleşmelerde tahkim şartının gizli, okunamaz veya başka bir belge içinde erişilemez hâlde bırakılması sözleşmenin kapsam ve kabul tartışmalarını artırır. Tahkim şartı görünür olmalı; tarafın kabul ettiği metnin hangi sürüm olduğu ve kabul zamanında tahkim şartının mevcut bulunduğu ispatlanabilmelidir.
Başka Bir Belgeye Atıf Yoluyla Tahkim Şartı Kurulabilir mi?
HMK m.412’ye göre bir sözleşmenin, tahkim şartı içeren başka bir belgeye yollama yapması ve bu yollamanın tahkim şartını sözleşmenin parçası hâline getirmeyi amaçlaması durumunda tahkim sözleşmesi kurulabilir. Bu yöntem özellikle genel işlem şartları, sektörel standart sözleşmeler, kurumsal tahkim kuralları veya ana sözleşmenin eklerinde yer alan hükümler bakımından önemlidir.
Atıf açık olmalıdır. Sözleşmenin yalnız başka bir belgeye genel olarak değinmesi ile o belgedeki tahkim şartını sözleşme bünyesine alması aynı sonuç doğurmaz. Tahkim iradesi bakımından atfın kapsamı tereddüt doğurmayacak biçimde kurulmalıdır.
Tarafların seçtiği kurumsal tahkim kuralları bakımından da sözleşme metninin hangi kurum ve hangi kuralları kastettiği açıkça yazılmalıdır. Kurumun adı, tahkim yeri, hakem sayısı ve tahkim dili gibi unsurların tutarlı biçimde düzenlenmesi, ileride sözleşmenin uygulanması sırasında çıkacak usul tartışmalarını azaltır.
Tahkim Şartının Esas Sözleşmeden Ayrılabilirliği Ne Demektir?
HMK m.412’nin en önemli ilkelerinden biri tahkim sözleşmesinin esas sözleşmeden bağımsız değerlendirilmesidir. Taraflardan biri ana sözleşmenin geçersiz, sona ermiş veya feshedilmiş olduğunu ileri sürdüğünde tahkim şartı kendiliğinden ortadan kalkmaz. Hakem kurulu, ana sözleşmenin geçerliliği hakkında karar verebilir ve tahkim şartı ayrı bir hukuki anlaşma olarak varlığını sürdürebilir.
Bu ayrılabilirlik ilkesi olmadan taraflardan biri yalnız “ana sözleşme geçersiz” diyerek tahkim şartını etkisiz hâle getirebilir ve tahkim anlaşmasının işlevini ortadan kaldırabilirdi. Kanun bunu önlemek için tahkim şartını esas sözleşmenin diğer hükümlerinden hukuken ayrıştırır.
Ancak bu ilke, tahkim sözleşmesinin hiçbir zaman geçersiz olamayacağı anlamına gelmez. Tahkim sözleşmesinin kendisine yönelik ehliyetsizlik, irade bozukluğu, şekil eksikliği veya tahkime elverişsizlik gibi itirazlar ayrıca incelenebilir. Esas sözleşmenin geçersizliği ile tahkim anlaşmasının kendi geçersizliği birbirinden farklı iddialardır.
HMK 412 ile HMK 422 Arasındaki Bağlantı
HMK m.422, hakem veya hakem kurulunun kendi yetkisi hakkında karar verebilmesini düzenler. Tahkim şartının esas sözleşmeden ayrılabilirliği bu yetki ilkesinin temelini güçlendirir. Hakem kurulu, tahkim sözleşmesinin varlığı veya geçerliliği hakkındaki itirazı inceleyebilir; ana sözleşmenin geçersiz olduğu iddiası tek başına hakemin yetkisini ortadan kaldırmaz.
Yetki itirazı süresinde ileri sürülmelidir. Tarafın hakem seçim sürecine katılmış olması tek başına yetki itirazından vazgeçtiği anlamına gelmez; ancak HMK m.422’deki süre ve usule uyulması gerekir. Bu konu HMK 409’daki itiraz hakkından feragat sistemiyle de birlikte değerlendirilir.
Dava Devam Ederken Taraflar Tahkim Anlaşması Yapabilir mi?
Evet. HMK m.412, mahkemede görülmekte olan bir uyuşmazlık bakımından tarafların sonradan tahkim sözleşmesi yapmasına imkân tanır. Taraflar dava devam ederken uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesi konusunda anlaşırlarsa dava dosyası hakeme gönderilir.
Bu düzenleme, tahkim anlaşmasının yalnız uyuşmazlık doğmadan önce yapılabileceği düşüncesini açıkça reddeder. Mevcut uyuşmazlık da tahkime bırakılabilir. Bununla birlikte uyuşmazlığın HMK m.408 bakımından tahkime elverişli olması gerekir. Taraf iradesinin değiştiremeyeceği tahkime elverişlilik sınırı dava sırasında yapılan anlaşma için de geçerlidir.
Dava sırasında yapılacak tahkim anlaşmasının kapsamı açıkça belirlenmelidir. Davadaki bütün taleplerin mi, belirli taleplerin mi tahkime bırakıldığı tereddüt yaratmamalıdır. Mahkeme dosyasının hakeme gönderilmesi işlemi, tarafların tahkim iradesinin kapsamına göre yürütülür.
Tahkim Sözleşmesinde Kapsam Nasıl Yazılmalıdır?
İyi hazırlanmış bir tahkim şartı, uyuşmazlık kapsamını belirsiz bırakmaz. “Bu sözleşmeden doğan veya bu sözleşmeyle bağlantılı bütün uyuşmazlıklar” şeklindeki kapsamlı düzenlemeler sözleşmenin kurulması, yorumu, ifası, ihlali ve sona ermesiyle bağlantılı uyuşmazlıkları birlikte kapsayacak şekilde hazırlanabilir. Taraflar daha dar bir kapsam istiyorsa hangi uyuşmazlıkların tahkime tabi olduğu ayrıca sayılmalıdır.
Sözleşmede hem devlet mahkemesini kesin yetkili gösteren hem aynı uyuşmazlığı tahkime bırakan çelişkili hükümler kullanılmamalıdır. Tahkim şartının kesinliği, tarafların uyuşmazlık çıktığında hangi yola başvuracağını önceden öngörebilmesini sağlar.
Tahkim yeri de mümkünse açıkça belirlenmelidir. Tahkim yeri belirlenmesi, daha sonra HMK 410 kapsamında mahkeme görev ve yetkisinin belirlenmesini kolaylaştırır. Hakem sayısı, seçim usulü ve kullanılacak tahkim kuralları da sözleşmenin çalışabilirliğini doğrudan etkiler.
Tahkim Sözleşmesi Hazırlama Kontrol Listesi
- Hukuki ilişkiyi tanımlayın: Tahkim şartının hangi sözleşme veya hukuki ilişki için geçerli olduğunu açıkça yazın.
- Uyuşmazlık kapsamını belirleyin: Bütün uyuşmazlıkların mı yoksa belirli bir grubun mu tahkime tabi olduğunu gösterin.
- Yazılı şekli ispatlanabilir kılın: İmzalı belge veya güvenilir elektronik kayıt kullanın.
- Tahkim yerini yazın: Mahkeme yardımı ve tahkim hukukunun bağlantısı bakımından tahkim yerini açıkça belirleyin.
- Hakem sayısını düzenleyin: HMK m.415 uyarınca hakem sayısı tek olmalıdır.
- Seçim usulünü belirleyin: Hakem seçiminin nasıl ve hangi sürede yapılacağını açıkça yazın.
- Kurumsal tahkim seçiliyorsa kurumu doğru adlandırın: Kurum ve kurallar arasında çelişki yaratmayın.
- Devlet mahkemesi yetki şartıyla çelişki kurmayın: Aynı uyuşmazlık için birbirini dışlayan iki yargı yolu hükmü kullanmayın.
Tahkim Şartında Sık Yapılan Hatalar
En sık hata, tahkim kurumunun veya hakem seçme yönteminin belirsiz yazılmasıdır. İkinci hata, başka bir belgeye atıf yaparken o belgedeki tahkim şartının sözleşmenin parçası hâline geldiğinin açıkça gösterilmemesidir. Üçüncü hata, tahkim yeri ile duruşma yerinin karıştırılmasıdır. Dördüncü hata, tahkime elverişli olmayan bir uyuşmazlığı sözleşme hükmüyle tahkime açmaya çalışmaktır.
Beşinci hata, elektronik sözleşmede tahkim şartının kabul edildiğini gösteren kayıt zincirinin saklanmamasıdır. Altıncı hata ise tahkim şartıyla esas sözleşmenin geçerliliğinin aynı hukuki sorun sanılmasıdır. HMK m.412 ayrılabilirlik ilkesi nedeniyle bu iki konu ayrı değerlendirilir.
İlgili Rehberler
- HMK 407: İç tahkimin uygulanma alanı
- HMK 408: Tahkime elverişlilik
- HMK 410: Tahkimde görevli ve yetkili mahkeme
- HMK 411: Mahkeme yardımının sınırı
Sık Sorulan Sorular
Tahkim sözleşmesi ayrı bir sözleşme olmak zorunda mı?
Hayır. Esas sözleşmenin içinde tahkim şartı olarak veya ayrı bir tahkim sözleşmesi şeklinde yapılabilir.
Tahkim sözleşmesi sözlü yapılabilir mi?
Hayır. HMK m.412 yazılı şekil şartı öngörür. Kanunun yazılılık saydığı elektronik ve belgeye dayalı yöntemler kullanılabilir.
E-posta ile tahkim anlaşması kurulabilir mi?
Evet. Tarafların tahkim iradesini kayıt altına alan elektronik haberleşme HMK m.412’deki yazılı şekli sağlayabilir.
Ana sözleşme geçersizse tahkim şartı da geçersiz olur mu?
Hayır. Tahkim şartı esas sözleşmeden bağımsız değerlendirilir. Tahkim şartının kendi geçersizlik sebepleri ayrıca incelenir.
Başka bir belgedeki tahkim şartına atıf yeterli midir?
Atfın, o belgedeki tahkim şartını taraflar arasındaki sözleşmenin parçası hâline getirdiği anlaşılmalıdır.
Dava açıldıktan sonra tahkim anlaşması yapılabilir mi?
Evet. Taraflar görülmekte olan uyuşmazlığı tahkime bırakmayı kararlaştırırsa dosya hakeme gönderilir.
Tahkim sözleşmesi bütün uyuşmazlıkları kapsamak zorunda mı?
Hayır. Taraflar hukuki ilişkiden doğan uyuşmazlıkların tamamını veya yalnız belirli bölümünü tahkime bırakabilir.
HMK 412 güncel metni nereden kontrol edilir?
6100 sayılı Kanun’un güncel metni resmî Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir.
Tahkim Sözleşmesi Geçersiz, Etkisiz veya Uygulanması İmkânsızsa Ne Olur?
HMK m.412 tahkim sözleşmesinin kurulmasını ve temel özelliklerini düzenlerken, tahkim şartının uygulanabilirliği HMK m.413 ve m.422 ile birlikte değerlendirilir. Tahkim sözleşmesinin geçersiz, etkisiz veya uygulanması imkânsız olması hâlinde devlet mahkemesinde ileri sürülen tahkim ilk itirazı sonuç doğurmaz. Bu nedenle sözleşme hazırlanırken yalnız yazılı şekli sağlamak yeterli değildir; tahkim şartının gerçekten uygulanabilir bir mekanizma kurması gerekir.
Geçersizlik, tarafların tahkim iradesinin hukuken kurulmamış olması veya tahkim sözleşmesini doğrudan sakatlayan bir sebebin bulunmasıyla ilgilidir. Etkisizlik, başlangıçta geçerli olan tahkim anlaşmasının belirli bir nedenle artık uygulanamaz hâle gelmesini ifade edebilir. Uygulanmasının imkânsızlığı ise seçilen mekanizmanın fiilen işletilememesiyle bağlantılıdır. Örneğin artık mevcut olmayan ve ikame mekanizması bulunmayan bir tahkim kurumunun zorunlu olarak seçilmesi, sözleşmenin çalışabilirliği bakımından ciddi sorun yaratabilir.
Bu üç kategori her dosyada sözleşmenin metni, taraf iradesi ve tahkim mekanizmasının güncel durumu üzerinden değerlendirilir. Tahkim şartına yalnız bir kurum adı yazıp seçim yöntemi, tahkim yeri ve yedek mekanizma bırakmamak sözleşmenin uygulama riskini yükseltir.
Çift Dilli ve Yabancı Dilde Sözleşmelerde Tahkim Şartı
Türkçe ve yabancı dilde birlikte hazırlanan sözleşmelerde tahkim şartının iki metinde aynı hukuki sonucu doğuracak biçimde yazılması gerekir. Bir dilde devlet mahkemesi yetkisi, diğer dilde tahkim şartı bulunması yorum ve kapsam çatışmasına yol açar. Hangi dil metninin üstün olacağı kararlaştırılmışsa tahkim şartı da bu üstünlük hükmüyle tutarlı olmalıdır.
Yabancı dildeki bir tahkim şartının varlığı tek başına HMK m.412’nin yazılılık şartını ortadan kaldırmaz. Ancak Türkiye’de mahkeme yardımı veya iptal davası gündeme geldiğinde belgenin usulüne uygun Türkçe tercümesinin sunulması gerekebilir. Sözleşme hazırlanırken kurum adı, tahkim yeri, hakem sayısı ve uygulanacak kuralların iki dilde de aynı terimlerle ifade edilmesi sonradan çıkabilecek yorum uyuşmazlıklarını azaltır.
Kurumsal Tahkim Seçerken Kurumun Adı ve Kuralları Neden Açık Yazılmalıdır?
Taraflar kurumsal tahkimi tercih ettiğinde sözleşmede kurumun resmî adını ve uygulanacak tahkim kurallarını açıkça göstermelidir. Benzer isimli kurumların karıştırılması veya artık yürürlükte olmayan kurallara belirsiz atıf yapılması tahkim sürecinin başlatılmasını güçleştirir. Kurumun güncel model tahkim şartı, sözleşmenin yapıldığı tarihte kontrol edilmelidir.
Kurumsal tahkim şartı HMK m.412’deki yazılı şekli sağlasa bile, tahkim yerini kurumun merkeziyle otomatik olarak aynı kabul etmek doğru değildir. Tahkim yeri ayrıca kararlaştırılabilir ve HMK m.425 çerçevesinde belirlenebilir. Kurum, tahkim yeri, duruşma yeri ve uygulanacak maddi hukuk birbirinden farklı hukuki kavramlardır.
Sözleşme hazırlanırken bu unsurlar ayrı cümlelerle netleştirildiğinde, daha sonra hakem seçimi ve mahkeme yardımı aşamalarında görev-yetki tartışmaları önemli ölçüde azalır. HMK m.412’nin amacı yalnız geçerli bir yazılı anlaşma kurmak değil, tarafların gerçek ve uygulanabilir tahkim iradesini belirgin hâle getirmektir.
Tahkim Sözleşmesinde İmza ve Temsil Yetkisi Kontrolü
Tahkim sözleşmesini imzalayan kişinin tarafı temsil yetkisi bulunmalıdır. Şirketler bakımından ticaret sicili kayıtları ve temsil şekli; vekil aracılığıyla yapılan işlemlerde ise HMK m.74’teki özel yetki kuralı ayrıca kontrol edilir. Tahkim ve hakem sözleşmesi yapma yetkisi, vekâletnamede açıkça gösterilmesi gereken özel yetkiler arasındadır.
Bu kontrol, özellikle çok taraflı sözleşmelerde ve grup şirketleri ilişkilerinde önemlidir. Bir şirket adına imza atan kişinin başka grup şirketlerini de tahkim şartıyla bağladığı varsayılamaz. Her tüzel kişi bakımından sözleşme tarafı, temsil yetkisi ve tahkim iradesi ayrı ayrı belirlenmelidir.
Son kontrol: Tahkim şartı, imza öncesinde yazılılık, temsil yetkisi, tahkime elverişlilik, kapsam, tahkim yeri ve hakem seçimi bakımından birlikte denetlenmelidir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
