Tahkimde Hakem Nasıl Seçilir? Bir Aylık Süre ve Mahkeme Ataması | HMK 416
Kısa ve net cevap: HMK m.416’ya göre taraflar hakem veya hakem kurulunun seçim usulünü serbestçe kararlaştırabilir. Hakem olacak kişiler gerçek kişi olmalıdır. Tek hakem kararlaştırılmış fakat taraflar seçimde anlaşamamışsa hakemi, taraflardan birinin istemi üzerine mahkeme seçer. Üç hakemli kurulda her taraf bir hakem seçer; seçilen iki hakem üçüncü hakemi belirler ve üçüncü hakem kurul başkanı olur. Bir taraf, diğer tarafın hakem seçimine ilişkin istemini almasından itibaren bir ay içinde hakemini seçmezse veya iki hakem seçimlerinden itibaren bir ay içinde üçüncü hakemi belirleyemezse atama mahkeme tarafından yapılır. Tarafların kararlaştırdığı seçim usulü işlemezse de mahkeme devreye girebilir.
HMK 416’nın Temel Kuralı Nedir?
HMK m.416, tahkimde hakem seçiminin nasıl yapılacağını düzenler. Kanunun ilk tercihi taraf iradesidir. Taraflar tahkim sözleşmesinde hakemin nasıl seçileceğini, bir tahkim kurumunun atama yapıp yapmayacağını, adayların hangi nitelikleri taşıyacağını ve seçim süresini belirleyebilir. Bu özgürlük, tahkim yargılamasının tarafların ihtiyaçlarına göre kurulabilmesinin temel unsurlarından biridir.
Taraflar hiçbir seçim yöntemi belirlememişse kanun devreye girer. Hakem sayısı ve seçim mekanizması HMK 415’teki tek sayı kuralı ile birlikte değerlendirilir. Hakem sayısı da hiç belirlenmemişse üç hakemli kurul esastır. Bu nedenle tahkim şartında hem sayı hem seçim yöntemi yazılması, uyuşmazlık ortaya çıktığında kurulun hızlı oluşmasını sağlar.
Hakem seçimi, tahkim sözleşmesinin uygulanmasının ilk kritik aşamasıdır. Kurulun kanuna veya tarafların geçerli anlaşmasına aykırı biçimde oluşturulması daha sonra hakem kararının iptali aşamasında ileri sürülebilecek bir sorun yaratabilir. Güncel HMK metni resmî Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir.
Hakem Mutlaka Gerçek Kişi mi Olmalıdır?
Evet. HMK m.416, hakem olarak yalnız gerçek kişilerin seçilebileceğini kabul eder. Bir şirket, dernek, tahkim kurumu veya başka bir tüzel kişi doğrudan “hakem” sıfatıyla nihai uyuşmazlık çözme görevini üstlenemez. Buna karşılık bir tahkim kurumu, kendi kuralları uyarınca gerçek kişi hakemlerin atanmasına aracılık edebilir veya atama makamı olabilir.
Taraflar bir kurum adı yazarken “hakem” ile “tahkim kurumu” kavramını karıştırmamalıdır. Kurum tahkim sürecinin idaresini, ücret tarifesini, dosya yönetimini ve hakem atama mekanizmasını sağlayabilir; uyuşmazlığın esasını çözen kişi veya kurul ise gerçek kişi hakemlerden oluşur.
Bu ayrım sözleşme hazırlanırken açık kurulmazsa uygulamada “kurumun kendisi hakem seçildi” gibi teknik sorunlar çıkabilir. Tahkim şartında kurum seçilmişse kurumun yürürlükteki tahkim kurallarına atıf yapılması daha sağlıklıdır.
Tek Hakem Nasıl Seçilir?
Taraflar tahkim sözleşmesinde tek hakem kararlaştırabilir. Tek hakemin kim olacağı doğrudan isimle belirlenebilir veya sonradan ortak seçim mekanizması öngörülebilir. Taraflar tek hakem üzerinde anlaşamazsa, taraflardan birinin talebi üzerine hakem mahkeme tarafından seçilir.
Mahkemeye başvurunun görev ve yetkisi HMK 410’daki tahkimde görevli ve yetkili mahkeme kuralıyla birlikte değerlendirilir. Tahkim yeri belirlenmişse tahkim yerindeki görevli mahkeme; tahkim yeri henüz belirlenmemişse davalının Türkiye’deki yerleşim, oturma veya işyeri bağlantısı dikkate alınır.
Tek hakem seçiminde taraflar adayın yalnız hukuki bilgisini değil, uyuşmazlığın dili, sektör tecrübesi, teknik bilgisi, bağımsızlığı ve takvim uygunluğunu da değerlendirmelidir. Hakem seçimi yalnız isim belirleme işlemi değildir; tahkim yargılamasının bütün kalitesini etkileyen temel karardır.
Üç Hakemli Kurul Nasıl Seçilir?
Taraflar farklı bir seçim yöntemi kararlaştırmamışsa üç hakemli kurulda her taraf bir hakem seçer. Bu iki hakem daha sonra üçüncü hakemi seçer. Üçüncü hakem hakem kurulunun başkanı olur. Böylece tarafların seçim sürecine eşit katılımı ile taraflardan bağımsız ortak başkan seçimi birlikte sağlanır.
Tarafça seçilen hakem o tarafın temsilcisi değildir. Hakem, hangi taraf tarafından seçilmiş olursa olsun bağımsız ve tarafsız davranmak zorundadır. HMK m.417’deki açıklama yükümlülüğü bütün hakemlere uygulanır. Bir hakemin belirli tarafça seçilmesi, o tarafın talimatına tabi olacağı anlamına gelmez.
Üçüncü hakemin başkan olması, kurul içi koordinasyon açısından önemlidir. Başkan duruşma organizasyonu, usul takvimi, yazışmalar ve karar taslağının oluşturulmasında merkezi rol üstlenebilir. Bununla birlikte esasa ilişkin kararlar HMK m.433’teki oy çokluğu sistemine tabidir.
HMK 416’daki Bir Aylık Süre Nasıl İşler?
HMK m.416, seçim mekanizmasının sürüncemede bırakılmasını önlemek için bir aylık süreler öngörür. Üç hakemli sistemde bir taraf, karşı tarafın hakemini seçmesi yönündeki istemini aldıktan sonra bir ay içinde kendi hakemini seçmelidir. Bu süre içinde seçim yapılmazsa diğer taraf mahkemeden hakem atanmasını isteyebilir.
İkinci bir aylık süre, tarafların seçtiği iki hakemin üçüncü hakemi belirlemesi içindir. İki hakem kendi seçimlerinden sonra bir ay içinde üçüncü hakemi seçemezse, üçüncü hakem taraflardan birinin istemi üzerine mahkeme tarafından atanır.
Sürenin başlangıcı ispatlanabilir olmalıdır. Hakem seçme bildiriminin hangi tarihte karşı tarafa ulaştığı, elektronik posta, noter bildirimi, KEP, iadeli taahhütlü gönderi veya sözleşmede öngörülen bildirim yöntemiyle açıkça belgelenmelidir. Süre başlangıcı belirsiz bırakılırsa mahkemeye erken veya geç başvuru tartışması doğabilir.
Hakem Seçimi Bildiriminde Neler Bulunmalıdır?
Hakem seçimine ilişkin bildirimde tahkim sözleşmesi, uyuşmazlığın temel konusu, seçilen hakemin açık kimliği ve karşı taraftan beklenen seçim işlemi belirtilmelidir. Üç hakemli sistemde bir taraf kendi hakemini bildirirken karşı tarafa da bir aylık kanuni süre içinde hakemini seçmesi gerektiğini açıkça hatırlatabilir.
Seçilen hakemin görevi kabul edip etmediğinin yazılı biçimde teyit edilmesi önemlidir. Hakemin yalnız isminin bildirilmesi, kişinin görevi kabul ettiği anlamına gelmeyebilir. Kabul beyanı, bağımsızlık ve tarafsızlık açıklamasıyla birlikte dosyalanmalıdır.
Taraflar tahkim kurumunun kurallarını seçmişse bildirim ve atama işlemleri kurumun öngördüğü platform ve usule göre yapılmalıdır. Kurumsal kural ile HMK m.416’nın emredici hükümleri birlikte değerlendirilir.
Mahkeme Ne Zaman Hakem Atar?
Mahkeme yalnız tek hakemde anlaşmazlık veya üç hakemli sistemdeki bir aylık sürelerin kaçırılması hâlinde devreye girmez. Tarafların kararlaştırdığı seçim usulünün işlemediği diğer durumlarda da HMK m.416 mahkeme yardımına imkân tanır. Örneğin taraflardan biri sözleşmedeki seçim yükümlülüğünü yerine getirmez, iki taraf veya hakemler anlaşamaz ya da seçim görevi verilen üçüncü kişi veya kurum görevini yapmazsa mahkemeden atama istenebilir.
Mahkeme, tarafların kararlaştırdığı nitelikleri ve hakemin bağımsızlığı ile tarafsızlığını gözeterek seçim yapar. Tarafların sözleşmede belirlediği uzmanlık, dil veya mesleki deneyim şartları hukuka uygun olduğu ölçüde mahkeme tarafından dikkate alınır.
HMK m.416 kapsamında mahkemenin hakem seçimine ilişkin kararı kesindir. Bu kesinlik, hakem kurulunun oluşturulmasının uzun kanun yolu tartışmalarıyla gecikmesini önlemeyi amaçlar. Ancak seçilen hakemin bağımsızlığı veya tarafsızlığına ilişkin sonradan ortaya çıkan sebepler HMK m.417 ve 418’deki ret sistemine tabidir.
Tarafların Kararlaştırdığı Seçim Usulü İşlemezse Ne Olur?
Tahkim şartında ayrıntılı bir seçim mekanizması bulunması her zaman sorunsuz işleyeceği anlamına gelmez. Seçim yetkisi verilen kişi vefat etmiş olabilir, kurum faaliyetini sona erdirmiş olabilir, belirlenen makam atamayı reddedebilir veya taraflar kanuni süre içinde gerekli işlemi yapmayabilir. HMK m.416 bu tür kilitlenmeleri aşmak için mahkemeye yedek atama yetkisi verir.
Mahkemeye başvurmadan önce sözleşmedeki bütün seçim basamaklarının yerine getirilip getirilmediği belgelenmelidir. Mahkeme, tarafların henüz tüketmediği geçerli seçim yönteminin yerine hemen geçmez. Başvuruda hangi aşamanın işlemediği, karşı tarafa hangi bildirimin yapıldığı ve kanuni veya sözleşmesel sürenin nasıl dolduğu açıkça gösterilmelidir.
Birden Fazla Hakemde Beş Yıl Kıdem Şartı Nedir?
HMK m.416, birden fazla hakemden oluşan kurulda hakemlerden en az birinin kendi alanında beş yıl veya daha fazla kıdeme sahip bir hukukçu olmasını öngörür. Bu hüküm, kurulda yeterli hukuki deneyimin bulunmasını güvence altına alır. Teknik uzmanların hakem olarak seçilmesine engel değildir; ancak kurulun en az bir üyesi kanunun aradığı hukukçu kıdemini taşımalıdır.
Sözleşmede yalnız mühendis, mimar, mali müşavir veya sektör uzmanlarının hakem olabileceği yazılmışsa bu düzenleme beş yıllık hukukçu üye şartıyla uyumlu kurulmalıdır. Teknik uzmanlık önemli olsa da HMK’nın aradığı hukuki kıdem tamamen dışlanamaz.
Beş yıllık kıdemin belgelendirilmesi, atama sürecinde sonradan çıkabilecek uyuşmazlığı önler. Mesleki sicil, ruhsat tarihi veya ilgili meslek kaydı üzerinden kıdem doğrulanmalıdır.
Hakem Seçiminde Bağımsızlık ve Tarafsızlık Nasıl Kontrol Edilir?
Hakem adayı görevi kabul etmeden önce bağımsızlığı veya tarafsızlığı konusunda haklı şüphe uyandırabilecek hâl ve koşulları açıklamalıdır. Bu yükümlülük HMK m.417’nin merkezindedir. Taraflar adayın daha önce taraflarla, vekillerle, şirketlerle veya uyuşmazlık konusuyla bağlantısını değerlendirebilmelidir.
Açıklama yükümlülüğü görevin kabulüyle sona ermez. Tahkim sırasında yeni bir bağlantı ortaya çıkarsa hakem bunu gecikmeden taraflara bildirmelidir. Tarafın hakemi kendisinin seçmiş olması, sonradan öğrendiği bağımsızlık veya tarafsızlık sorununa karşı ret hakkını tamamen ortadan kaldırmaz.
Hakem seçimi aşamasında tarafların ticaret sicili, mesleki ilişkiler ve önceki görevler gibi açık kaynak bilgilerinden makul ölçüde kontrol yapması, sonradan çıkacak ret tartışmalarını azaltır. Ancak hakemin açıklama yükümlülüğü tarafların araştırma yüküne devredilemez.
Hakem Seçimi ile Tahkim Süresinin Başlangıcı
Hakem seçimi yalnız kurulun kimlerden oluşacağını belirlemez; tahkim süresinin hesabını da etkiler. HMK m.427’de, tek hakemli dosyada hakemin seçildiği; birden fazla hakemli dosyada ise hakem kurulunun ilk toplantı tutanağının düzenlendiği tarihle bağlantılı süre sistemi bulunur. Bu nedenle atama ve kabul tarihleri düzenli kaydedilmelidir.
Seçim sürecinin gereksiz uzaması, esas tahkim yargılamasının başlamasını geciktirir. Tarafların bir aylık seçim sürelerini son güne bırakmaması, hakem adaylarından kabul ve açıklama beyanlarını önceden temin etmesi ve üçüncü hakem seçimi için aday listesini hızlı oluşturması pratik önem taşır.
HMK 416 Hakem Seçimi Kontrol Listesi
- Tahkim sözleşmesindeki hakem sayısını ve seçim yöntemini kontrol edin.
- Hakem adayının gerçek kişi olduğunu doğrulayın.
- Üç hakemli kurulda her tarafın bir hakem seçmesini sağlayın.
- Hakem seçimi isteminin karşı tarafa ulaştığı tarihi belgeleyin.
- Bir aylık seçim süresini takvime alın.
- İki hakemin üçüncü hakemi seçmesi için ikinci bir aylık süreyi ayrıca izleyin.
- Birden fazla hakemde en az bir üyenin beş yıllık hukukçu kıdemini doğrulayın.
- Bağımsızlık ve tarafsızlık açıklamasını yazılı alın.
- Seçim mekanizması işlemezse HMK m.410’a göre görevli ve yetkili mahkemeyi belirleyin.
- Mahkeme başvurusuna bildirim, süre ve seçim belgelerini ekleyin.
HMK 416 Bakımından Sık Yapılan Hatalar
Birinci hata, bir aylık sürenin karşı tarafın talebi aldığı tarihten değil gönderim tarihinden başladığını varsaymaktır. İkinci hata, hakem olarak tüzel kişiyi doğrudan belirlemektir. Üçüncü hata, tarafça seçilen hakemi o tarafın temsilcisi gibi görmektir.
Dördüncü hata, iki hakemin üçüncü hakemi seçme süresini takip etmemektir. Beşinci hata, birden fazla hakemli kurulda beş yıllık hukukçu kıdemi şartını gözden kaçırmaktır. Altıncı hata, sözleşmedeki seçim mekanizması henüz tüketilmeden mahkemeden atama istemektir.
Yedinci hata, hakem adayının bağımsızlık ve tarafsızlık açıklamasını dosyalamamaktır. Sekizinci hata, mahkemenin atama kararına karşı olağan kanun yolu bulunduğunu varsayıp tahkim sürecini gereksiz yere bekletmektir. HMK m.416 kapsamındaki mahkeme seçimi kararı kesindir.
İlgili Tahkim Rehberleri
- HMK 415: Hakem sayısı
- HMK 414: İhtiyati tedbir ve delil tespiti
- HMK 412: Tahkim sözleşmesi
- HMK 410: Görevli ve yetkili mahkeme
Sık Sorulan Sorular
Hakem mutlaka gerçek kişi mi olmalıdır?
Evet. HMK m.416 uyarınca hakem olarak yalnız gerçek kişiler seçilebilir.
Tek hakemde taraflar anlaşamazsa kim seçer?
Taraflardan birinin istemi üzerine hakemi görevli ve yetkili mahkeme seçer.
Üç hakemli kurulda hakemler nasıl seçilir?
Her taraf bir hakem seçer; bu iki hakem üçüncü hakemi seçer ve üçüncü hakem kurul başkanı olur.
Taraf hakemini kaç gün içinde seçmelidir?
HMK m.416’da öngörülen süre bir aydır. Süre, hakem seçimine ilişkin istemin alınmasıyla işler.
İki hakem üçüncü hakemi ne kadar sürede seçmelidir?
Seçimlerinden itibaren bir ay içinde üçüncü hakemi belirlemeleri gerekir; aksi hâlde mahkeme atama yapabilir.
Mahkemenin hakem atama kararına itiraz edilebilir mi?
HMK m.416 kapsamında mahkemenin hakem seçimine ilişkin kararı kesindir.
Birden fazla hakemde hukukçu bulunması zorunlu mu?
Evet. Kurulda en az bir hakemin kendi alanında beş yıl veya daha fazla kıdeme sahip hukukçu olması gerekir.
HMK 416 güncel metni nereden kontrol edilir?
6100 sayılı Kanun’un güncel metni resmî Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir.
Mahkeme Hakem Atarken Hangi Ölçütleri Dikkate Alır?
Mahkeme, hakem atamasında tarafların tahkim sözleşmesinde kararlaştırdığı nitelikleri dikkate almak zorundadır. Taraflar hakemin belirli bir hukuk alanında deneyimli, belirli bir dili kullanabilen veya belirli mesleki kıdeme sahip olmasını kararlaştırmışsa bu şartlar atama sırasında gözetilir. Bununla birlikte tarafların koyduğu şartlar kanunun emredici hükümleriyle çatışamaz.
Mahkemenin ayrıca bağımsız ve tarafsız bir hakem seçmesi gerekir. Adayın taraflarla, taraf vekilleriyle, bağlı şirketlerle veya uyuşmazlık konusuyla ilişkisi haklı şüphe yaratıyorsa atama uygun değildir. Bu nedenle mahkemece atama, yalnız boş kalan bir ismi doldurma işlemi değil, tahkim kurulunun meşruiyetini sağlayan yargısal yardım mekanizmasıdır.
Hakem Seçildikten Sonra İlk Yapılması Gerekenler
Hakem seçildikten sonra görevi kabul beyanı, bağımsızlık ve tarafsızlık açıklaması, iletişim bilgileri ve varsa ücret koşulları yazılı olarak kayda alınmalıdır. Birden fazla hakem varsa bütün üyelerin seçimi tamamlandıktan sonra kurulun ilk toplantısı ve usul takvimi hazırlanır. Bu kayıtlar HMK m.427’deki tahkim süresinin hesabı bakımından da önem taşır.
Hakem kurulunun oluştuğu tarih, taraflara bildirim tarihi ve ilk toplantı tutanağı uyuşmazlık dosyasının temel usul belgeleridir. Bu belgelerin eksikliği daha sonra süre hesabı, yetki itirazı veya hakem kararının iptali aşamasında tartışma yaratabilir.
Atama tamamlandıktan sonra taraflar seçim tartışmasını sürdürerek tahkim takvimini durdurmamalı; varsa ret sebebini HMK m.417 ve 418’deki özel usul ve süre içinde ileri sürmelidir. Seçim işlemi ile hakemin reddi birbirinden farklı usul kurumlarıdır.
Seçim belgeleri tahkim dosyasında saklanmalıdır.
Hakem seçimi tahkim yargılamasının geçerliliği bakımından temel usul aşamasıdır.
Bu aşamadaki süreler dikkatle ve ayrı ayrı hesaplanmalıdır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
