Finansal Kiralamada Kiracının Kullanma ve Yararlanma Hakkı Nedir? 6361 m.24/1 | 2026

6361 m.24/1 Kiracıya Hangi Hakkı Verir?

6361 sayılı Kanun m.24/1 iki unsuru birlikte düzenler. Birincisi, kiracının sözleşme süresince finansal kiralama konusu malın zilyedi olmasıdır. İkincisi, kiracının sözleşmenin amacına uygun olarak maldan her türlü faydayı elde etme hakkıdır. Böylece Kanun, mülkiyetin kiralayanda kalmasına rağmen ekonomik kullanımın kiracıya bırakıldığı finansal kiralama modelini açık bir hükümle kurar.

Bu hak yalnız fiziksel kullanma değildir. Üretim makinesiyle üretim yapmak, ticari aracı taşımacılıkta kullanmak, tıbbi cihazla hizmet sunmak, ekipmanı işletme faaliyetinde çalıştırmak veya taşınmazı sözleşmede belirtilen işyeri amacıyla değerlendirmek gibi ekonomik faydalar m.24/1 çerçevesindedir. Ancak yararlanma hakkı sınırsız değildir; sözleşmenin amacı ve diğer kanuni sınırlamalar çerçevesinde kullanılır.

Kiracının bu konumu, finansal kiralamayı klasik bir kredi ilişkisinden ayırır. Kiracı nakit parayı serbestçe kullanmaz; belirli malın kullanımına ve ekonomik değerine erişir. Finansal kiralama şirketi ise finansmanı malın mülkiyetini üzerinde tutarak sağlar.

Finansal Kiralamada Zilyetlik Ne Anlama Gelir?

Zilyetlik, mal üzerinde fiilî hâkimiyet kurulmasını ifade eder. Finansal kiralamada mal çoğunlukla kiracının fabrikasında, işyerinde, filosunda veya işletme sahasında bulunur. Kiracı malı günlük olarak kullanır, saklar, işletir ve bakımını organize eder. Bu nedenle Kanun zilyetliği kiracıya tanır.

Zilyetlik, mülkiyet değildir. Kiracının malı fiilen kullanması onu malik yapmaz; malı üçüncü kişiye satma, rehin verme veya malik gibi sınırsız tasarrufta bulunma yetkisi sağlamaz. Tasarruf yetkisi, 6361 m.23’teki mülkiyet kuralı ve m.26-27’deki devir sınırlamalarıyla birlikte değerlendirilir.

Bununla birlikte zilyetlik hukuken önemsiz bir fiilî durum da değildir. Kiracı, sözleşme sürerken malın kendisine bırakılmasını isteme, malı sözleşmeye uygun kullanma ve haksız müdahalelere karşı hukuki koruma talep etme imkânına sahiptir. Kiralayanın malik olması, kiracının sözleşmeden doğan zilyetliğini yok saymasına izin vermez.

Mülkiyet ile Zilyetlik Neden Farklı Kişilerde?

Finansal kiralamanın temel ekonomik mantığı, yatırım malının finansmanını sağlamaktır. Kiralayan malı edinir ve mülkiyeti üzerinde tutar; kiracı ise uzun süreli kullanım ve ekonomik faydayı elde eder. Bu yapı kiralayan açısından finansman riskini mülkiyetle güvence altına alırken kiracı açısından yüksek yatırım bedelini tek seferde ödemeden malı işletmeye alma imkânı sağlar.

Bu ayrımın sonuçları özellikle haciz, iflas, sigorta, hasar, sözleşme feshi ve sözleşme sonundaki iade veya satın alma aşamasında ortaya çıkar. Kiracının borçları için malın kiracıya ait olduğu varsayımıyla işlem yapılamaz; çünkü m.23 mülkiyeti kiralayana bırakır. Buna karşılık sözleşme yürürlükteyken kiralayanın kendi alacaklıları da kiracının kullanım hakkını yok sayamaz; m.29 bu konuda özel koruma sağlar.

Kiracı sözleşme sonunda satın alma opsiyonunu kullanırsa mülkiyet ayrıca gerekli devir işlemleriyle geçer. Opsiyon gerçekleşene kadar ekonomik kullanım ile hukuki mülkiyet ayrımı devam eder.

“Her Türlü Faydayı Elde Etme” İfadesinin Sınırı Nedir?

M.24/1 kiracının sözleşmenin amacına uygun olarak her türlü faydayı elde edebileceğini söyler. “Sözleşmenin amacına uygun” ibaresi hakkın sınırını oluşturur. Bir üretim makinesinin üretimde kullanılması, kiralanan ticari aracın taşımacılıkta işletilmesi veya iş makinesinin sözleşmede öngörülen faaliyetlerde çalıştırılması bu çerçevededir.

Buna karşılık malın niteliğini değiştirmek, değerini önemli ölçüde düşürmek, yasaklanan coğrafi alanda kullanmak, sözleşmede izin verilmeyen kişiye devretmek veya sigorta kapsamını ortadan kaldıracak biçimde işletmek sözleşmeye aykırılık oluşturabilir. M.24/1’in geniş yararlanma hakkı, m.24/2’deki itinayla kullanma borcu ve m.26’daki zilyetlik devri kurallarıyla birlikte okunmalıdır.

Bu nedenle leasing sözleşmesi hazırlanırken “kullanım amacı” soyut bırakılmamalıdır. Malın nerede, hangi faaliyet için, hangi teknik kapasitede ve hangi sınırlamalarla kullanılacağı yazılmalıdır. Özellikle yüksek bedelli ekipmanlarda kullanım alanının belirsizliği daha sonra ağır uyuşmazlık yaratabilir.

Kiralayan Sözleşme Devam Ederken Malı Geri Alabilir mi?

Kural olarak hayır. Kiracının m.24/1’den doğan zilyetlik ve yararlanma hakkı sözleşme süresince korunur. Kiralayan yalnız malik olduğu gerekçesiyle malı tek taraflı biçimde geri alamaz. Sözleşmenin sona ermesi, feshi, mahkemece tedbir kararı verilmesi veya kanunda düzenlenen başka bir hukuki sebep bulunması gerekir.

Kiracının bedelleri ödememesi hâlinde m.31’de özel temerrüt ve fesih düzeni uygulanır. Kanunun öngördüğü süreler tamamlanmadan ve fesih koşulları doğmadan malı fiilen geri almak, uyuşmazlığın niteliğine göre hukuki sorumluluk doğurabilir. Özellikle işleyen bir üretim hattının veya ticari aracın yargısal süreç olmaksızın zorla alınması ciddi zarar iddialarına neden olabilir.

Uyuşmazlıkta mahkeme m.31/3 kapsamında finansal kiralama konusu malın kiralayana veya üçüncü kişiye bırakılmasına ilişkin ihtiyati tedbir kararı verebilir. Bu, kiralayanın malik sıfatından kaynaklanan otomatik bir fiilî el koyma yetkisi değildir; kanundaki özel yargısal mekanizmadır.

Üçüncü Kişiler Kiracının Kullanım Hakkına Müdahale Edebilir mi?

Üçüncü kişinin mal üzerinde hak iddia etmesi hâlinde mülkiyet, sözleşme, tescil ve şerh kayıtları birlikte incelenir. Finansal kiralama sözleşmesinin m.22 uyarınca ilgili sicile tescili veya şerhi, özellikle sicile tabi mallarda üçüncü kişiler bakımından önemlidir.

Kiracının kendi alacaklıları malı haczetmek isterse m.28’deki özel ayırma mekanizması uygulanır. İcra memuru finansal kiralama konusu malı takibin dışında tutar; itiraz için yedi günlük özel süre öngörülmüştür. Bu düzenleme, kiracının zilyetliğinde bulunan malın kiracının mülkiyetindeymiş gibi değerlendirilmesini önler.

Kiralayanın alacaklıları yönünden ise m.29/2, sözleşme süresi içinde finansal kiralama konusu malların haczedilemeyeceğini düzenler. Böylece finansal kiralama ilişkisinin devamlılığı iki taraftan gelen cebri icra riskine karşı özel olarak korunur.

Zilyetlik Bakım, Sigorta ve Hasar Sorumluluğunu Nasıl Etkiler?

Kiracının malı fiilen kullanması, m.24’ün diğer fıkralarındaki sorumluluk dağılımıyla uyumludur. Kiracı malı itinayla kullanmak zorundadır; sözleşmede aksine hüküm yoksa bakım, koruma ve onarım masrafları kiracıya aittir. Sigorta primlerini de kiracı öder.

Malın sözleşme süresi içinde hasar veya ziyaı bakımından da m.24/5 kiracının sorumluluğunu düzenler. Bu nedenle kiracı “mal benim değil” gerekçesiyle kullanım, bakım veya sigorta yükümlülüklerinden kaçınamaz. Kanun, ekonomik yararı kiracıya verirken kullanım dönemindeki temel risklerin önemli kısmını da kiracıya yükler.

Bu risk dağılımının ayrıntısı sözleşmede açık olmalıdır. Özellikle sigorta muafiyeti, eksik sigorta, ağır ihmal, yetkisiz kullanım ve değer kaybı gibi konular önceden düzenlenmediğinde hasar sonrasında ciddi hesaplaşma sorunları çıkar.

Kiracının Kullanım Hakkı Nasıl İspatlanır?

Uyuşmazlıkta ilk belge finansal kiralama sözleşmesidir. Malın tanımı, seri veya şasi numarası, teslim tarihi, kullanım amacı, sözleşme süresi, tescil kaydı ve teslim tutanağı birlikte değerlendirilir. Kiracının fiilî zilyetliği teslim tutanağı, servis kaydı, işletme kayıtları ve malın bulunduğu yerle de kanıtlanabilir.

Taşınmazda tapu şerhi; araç, gemi, hava aracı veya başka sicilli mallarda ilgili sicil kaydı; özel sicili olmayan taşınırlarda Finansal Kurumlar Birliği nezdindeki kayıt önem taşır. Üçüncü kişiyle uyuşmazlıkta yalnız sözleşme metni değil, kanunun öngördüğü tescil ve şerh düzeni de dikkate alınır.

Kiracının kullanım hakkının kapsamı bakımından e-postalar, ek protokoller, lokasyon değişikliği onayları, kullanım sınırı bildirimleri ve teknik şartnameler de delil olabilir. Bu nedenle sözleşme süresince önemli kullanım değişiklikleri yazılı şekilde kayıt altına alınmalıdır.

Sözleşmede Kullanım ve Zilyetlik Maddesi Nasıl Yazılmalı?

Malın kiracıya hangi tarihte teslim edildiği, hangi yerde kullanılacağı, kullanım amacı, coğrafi sınırlar, başka şubeye taşınma usulü, üçüncü kişiye kullandırma şartları, bakım ve sigorta yükümlülükleri açıkça düzenlenmelidir. “Kiracı malı dilediği gibi kullanır” gibi sınırsız ifadeler risklidir.

Kiralayanın denetim veya malı görme hakkı varsa bunun zamanı ve yöntemi de yazılmalıdır. Denetim hakkı, kiracının işini gereksiz biçimde aksatacak bir yetki olarak kullanılmamalı; malın korunması ve sözleşmeye uygun kullanımın kontrolüyle sınırlanmalıdır.

İade, erken fesih ve satın alma opsiyonu hükümleri de zilyetlik maddesiyle uyumlu olmalıdır. Sözleşme sonunda malın kime, hangi adreste, hangi teknik durumda ve hangi belgelerle teslim edileceği önceden belirlenmelidir.

Kiracının Zilyetliği Sözleşme Süresince Nasıl Korunur?

Kiracının zilyetliği sözleşme süresine bağlıdır. Finansal kiralama sözleşmesinin başlangıç ve bitiş tarihleri, teslim tarihi ve varsa uzatma dönemleri açık biçimde belirlenmelidir. Mal fiilen teslim edilmeden önce kiracının ekonomik yararlanma imkânı doğmayacağı için teslim tutanağı, zilyetliğin başlangıcını göstermek bakımından özel önem taşır. Teslim tarihinin kira bedeli ödeme takvimiyle uyumsuz olması hâlinde m.20 ve m.25 hükümleri ayrıca gündeme gelebilir.

Kiralayanın mal üzerinde mülkiyet hakkı bulunması, kiracının sözleşmeden doğan zilyetliğini tali hâle getirmez. Finansal kiralama sözleşmesinin amacı kiracıya belirli süre boyunca ekonomik kullanım sağlamaktır. Bu nedenle kiralayan, sözleşme devam ettiği ve geçerli sona erme sebebi bulunmadığı sürece kiracının kullanımını keyfî biçimde kesintiye uğratamaz.

Kiracı da zilyetliği yalnız sözleşmede izin verilen biçimde kullanabilir. Malın hukuki veya fiilî durumunu değiştiren işlemler, üçüncü kişiye bırakma, alt kullanım veya başka işletmeye devretme gibi durumlarda m.26’daki özel kurallar kontrol edilmelidir. Zilyetlik hakkının varlığı serbest devir yetkisi anlamına gelmez.

Finansal Kiralama Malının Ürün ve Gelirleri Kime Aittir?

M.24/1 kiracının sözleşmenin amacına uygun olarak her türlü faydayı elde etme hakkını tanır. Bu ifade özellikle ekonomik faaliyet sonucu doğan kullanım faydasını kapsar. Üretim makinesiyle üretilen mal, ticari araçla yürütülen taşıma faaliyeti veya ekipmanın işletmede yarattığı gelir finansal kiralama şirketine ait olmaz; sözleşmenin ekonomik amacı kiracının bu faydayı elde etmesidir.

Ancak finansal kiralama konusu malın kendisinin üçüncü kişiye kiralanması veya işletme konusu dışında gelir elde etmek amacıyla kullandırılması ayrı konudur. Bu tür işlemlerde sözleşme, m.26 ve malın tabi olduğu özel mevzuat incelenmelidir. Her türlü fayda ibaresi kiracıya malik gibi sınırsız hukuki tasarruf yetkisi tanımaz.

Malın Kullanılamaması Hâlinde Kira Bedeli Otomatik Durur mu?

Hayır. Malın geçici olarak kullanılamaması tek başına finansal kiralama bedellerinin otomatik biçimde durduğu sonucunu doğurmaz. Kullanılamamanın nedeni, sözleşmedeki risk dağılımı, sigorta, bakım sorumluluğu, ayıp, teslim kusuru veya kiralayanın ihlali ayrı ayrı incelenir. Özellikle m.24/5 hasar ve ziya, m.24/6 ayıp ve m.25 teslim hükümleri önemlidir.

Kiracı kendi bakım ihmali veya sözleşmeye aykırı kullanım nedeniyle malı kullanamıyorsa bedel ödeme yükümlülüğünü yalnız bu sebeple ortadan kaldıramaz. Buna karşılık kiralayanın teslimi kendi kusuruyla gerçekleştirmemesi veya sözleşmeye aykırı biçimde yararlanmayı engellemesi farklı sonuç doğurabilir.

Zilyetlik Uyuşmazlığında Hangi Belgeler Toplanmalı?

Güncel sözleşme ve ek protokoller, teslim tutanağı, sicil veya FKB kaydı, ödeme planı, yazışmalar, kullanım yeri belgeleri, servis kayıtları ve ekspertiz raporları birlikte toplanmalıdır. Malın fiilî olarak kimde bulunduğu veya hangi koşullarda kullanıldığı tartışmalıysa fotoğraflar, teknik loglar ve elektronik takip verileri de önem taşır.

Kiralayanın fesih iddiası varsa fesih sebebi ve usulü m.31 yönünden; sözleşme sona ermişse m.32’deki iade yükümlülüğü yönünden ayrıca incelenmelidir. Finansal kiralama malının üretim veya ticari faaliyetin merkezinde olduğu dosyalarda ihtiyati tedbir ve delil tespiti ihtiyacı da erken aşamada değerlendirilmelidir.

Zilyetlik Hakkı Sözleşmede Daraltılabilir mi?

Taraflar kullanımın yerini, amacını, çalışma yöntemini ve üçüncü kişilere kullandırılma şartlarını sözleşmede belirleyebilir. Ancak sözleşme, finansal kiralamanın temel amacını ortadan kaldıracak biçimde kiracının maldan yararlanmasını tamamen anlamsız hâle getirecek şekilde uygulanmamalıdır. Kiracının ekonomik kullanım hakkı m.24/1’in doğrudan sonucudur; sınırlamalar belirli, ölçülü ve malın korunmasıyla uyumlu olmalıdır.

Bu nedenle denetim, lokasyon onayı veya teknik kullanım şartı öngörülürken kiracının normal ticari faaliyetinin nasıl sürdürüleceği de dikkate alınmalıdır. Özellikle üretim hattı ve ticari filo sözleşmelerinde kullanım hakkının kesintiye uğraması yüksek zarar doğurabileceğinden sözleşmesel prosedürler açık yazılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

İlgili İçerikler

• Finansal kiralama sözleşmesi nedir? 6361 m.18
• Finansal kiralamada mülkiyet ve satın alma opsiyonu
• Finansal kiralamada bakım ve onarım masrafları
• Ticari sözleşmeler hukuku

Resmî Kaynaklar

• 6361 sayılı Kanun
• BDDK Mevzuat
• Finansal Kurumlar Birliği