Gemi Müdüründen Bilgi ve Hesap İsteme Hakkı

Az payı bulunan donatan da gemi müdüründen bilgi isteyebilir mi?

TTK m.1075/1, hakkı paydaş donatanlardan her birine tanır. Kanun, belirli bir asgari pay oranı veya diğer ortaklardan izin alınması şartı koymaz. Bu nedenle küçük pay sahibi olmak, kişinin işletme kayıtlarını öğrenme talebini tek başına geçersiz kılmaz. Ortaklık çoğunluğuna katılmayan paydaşın bilgi hakkı ile karar alma sürecindeki oy gücü farklıdır.

Önce talepte bulunanın hukuki sıfatı belirlenir. Geminin maliki olan bir şirketin sermaye ortağı ile doğrudan donatma iştiraki paydaşı aynı kişi kategorisi değildir. Bu ayrım donatma iştirakinin kuruluş ve tescil şartları üzerinden incelenmelidir. Yanlış ortaklık türüne ait bilgi alma hükümlerinin kullanılması, talebin kime ve hangi sıfatla yöneltileceğini belirsizleştirir.

TTK m.1066, paydaşlar arasındaki ilişkilerde sözleşmeye öncelik tanır. Bu nedenle bilgi paylaşımına, dönemsel raporlara ve inceleme organizasyonuna ilişkin sözleşme hükümleri de okunur. Bununla birlikte kanundaki bireysel bilgi hakkını, yalnız çoğunluğun kullanabileceği bir yetki gibi sunmak doğru değildir. Talebin değerlendirilmesinde sözleşmenin kapsamı ile kanuni düzen ayrı gösterilmelidir.

Bilgi istemek, müdürü görevden alma kararıyla aynı değildir. Paydaş yalnız belirli bir navlun tahsilatını veya tamir giderini öğrenmek istiyor olabilir. Her bilgi talebinin yönetimden memnuniyetsizlik veya fesih iradesi olarak değerlendirilmesi gerekmez. Talebin amacı ve kapsamı açık yazıldığında, işlem hesaplarının incelenmesiyle ortaklık yönetimi hakkındaki kararlar birbirine karıştırılmaz.

TTK 1074 gemi müdürüne hangi kayıt görevini yükler?

Gemi müdürü, iştirak işlerine ilişkin ayrı bir defter tutmak ve bu işler dolayısıyla aldığı belgelerle verdiği belgelerin suretlerini düzenli biçimde saklamak zorundadır. TTK m.1074 yalnız sonuç rakamının bir dosyaya yazılmasını yeterli gören bir düzen değildir. İşlem kaydıyla onu açıklayan belgeler arasında bağlantı kurulabilmelidir. Gelirin veya giderin hangi sözleşmeden doğduğu izlenebilir olmalıdır.

Ayrı kayıt tutulması, iştirak hesabının müdürün kişisel hesaplarından ve yönettiği başka işletmelerden ayrılmasını sağlar. Aynı kişinin birden fazla gemiyle ilgili iş yapması, farklı işletmelerin bütün tahsilat ve ödemelerinin tek açıklamasız toplamda sunulmasını haklı kılmaz. Ortak geminin hangi gideri üstlendiği ve bu giderin hangi paydaş hesabına yansıtıldığı belirlenmelidir.

Alınan belgeler kadar verilen belgelerin suretleri de önemlidir. Fatura, ödeme talimatı, tahsilat açıklaması, mutabakat ve işlem yazışmasının yalnız karşı tarafta bulunması dosyanın denetlenmesini güçleştirir. Kanundaki saklama görevi, dışarıya gönderilmiş bir belge artık iştirak işiyle ilgisizmiş gibi davranılmasını önler. Belgenin kim tarafından, hangi sıfatla ve hangi tarihte düzenlendiği kayıttan anlaşılmalıdır.

TTK m.1074’teki özel yükümlülük, diğer ticari, vergisel veya elektronik kayıt hükümlerinin hiç uygulanmayacağı anlamına gelmez. Ancak bu yazı, bütün defter türleri için tek bir onay veya saklama süresi belirlememektedir. İştirak defterinin tutulması, ticari defterlerin genel şekil şartları ve vergi kayıtları kendi mevzuatı bakımından ayrıca incelenir. Farklı kayıt yükümlülükleri tek başlık altında eritilmemelidir.

Paydaş hangi defter ve belgeleri incelemek isteyebilir?

TTK m.1075/1’in konusu, donatma iştirakine ait işler ve bu iştirake ait bütün defterlerle belgelerdir. Talebin hangi işletmeye ve döneme ilişkin olduğu açık tutulmalıdır. Müdürün başka müşterilere veya kendi özel hayatına ait bütün kayıtlarının sınırsız biçimde istenmesi, iştirak belgelerinin incelenmesiyle aynı şey değildir. Hak, doğru malvarlığı ve işletme ilişkisi içinde kullanılır.

Bu tablo kapalı bir kanuni belge listesi değildir; incelemeyi işletmenin gerçek işlemleriyle ilişkilendiren bir çalışma düzenidir. Talep edilen belgenin iştirakle bağlantısı açıklanmalıdır. Henüz düzenlenmemiş veya gerçekte bulunmayan bir belge mevcutmuş gibi talep sonucuna yazılmaz. Eksik belgenin hiç oluşmadığı, kaybolduğu ya da gösterilmediği iddiaları farklı olgulardır ve ayrı değerlendirilir.

Bilgi verme, belge gösterme ve hesap verme aynı yükümlülük mü?

Bilgi verme, iştirakin bir işi hakkında açıklama yapılmasıdır. Belge gösterme, açıklamanın dayanaklarının incelenmesine imkân tanır. Hesap verme ise yapılan işlemlerin gelir, gider, alacak ve borç sonuçlarının bir arada ortaya konulmasını gerektirir. Bir banka bakiyesinin bildirilmesi, bütün işletme hesabının verilmiş olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde çok sayıda belge gönderilmesi de bunların hesap içindeki ilişkisini kendiliğinden açıklamaz.

TTK m.1075/2, müdürün hesap vermesine her zaman karar verilebileceğini belirtir. TTK m.1076’daki takvim yılı sonunda kazanç ve zarar hesabı yapılması kuralı, yıl içinde bilgi alınamayacağı şeklinde kullanılamaz. Bilgi talebinin cevaplanmasıyla yıllık kazancın dağıtılması farklı konulardır. Paydaşın bir ödeme hareketini öğrenmek için mutlaka yıl sonunu beklemesi gerektiği sonucu kanundan çıkmaz.

Kanun, m.1075’te bütün talepler için sabit yedi veya on beş günlük bir cevap süresi belirlememiştir. Talep yazısında makul bir inceleme tarihi ve organizasyon önerilebilir; ancak tarafın yazdığı süre, kanunda var olan değişmez süreymiş gibi sunulmamalıdır. Belge miktarı, kayıtların bulunduğu yer ve açıklanması gereken işlemler dikkate alınarak somut bir inceleme düzeni kurulmalıdır.

Belge göstermekle banka hesabını kullanma veya ödeme yapma yetkisi de farklıdır. Paydaşın hareketleri incelemesi için kayıtların erişilebilir sunulması, ona müdürün kişisel şifrelerinin veya bütün işlem onaylarının verilmesiyle eş anlamlı değildir. İnceleme ihtiyacıyla finansal işlem güvenliği birlikte korunur. Belgeye erişim sağlanırken yetkisiz para hareketine imkân veren bir yöntem zorunlu tek yol olarak kabul edilmez.

Gemi müdürüne bilgi talebi nasıl yöneltilmeli?

Talep, iştirakin ve geminin kimliğiyle başlamalıdır. Talepte bulunanın paydaş sıfatı, incelenecek dönem ve bilgi istenen işlemler açıkça belirtilir. “Bütün paralar nerede?” biçimindeki genel bir cümle yerine hangi gelir, ödeme, avans veya sözleşmenin açıklanmasının istendiği yazılır. Bu açıklık, hakkı daraltmak için değil, talebin ne ölçüde karşılandığının sonradan anlaşılması için gereklidir.

Belge gösterme talebi ile açıklama soruları ayrı başlıklara ayrılabilir. Navlun sözleşmesinin gösterilmesi bir taleptir; sözleşmedeki tutarla tahsilat arasındaki farkın açıklanması başka bir taleptir. Aynı ödeme birden fazla kayıtta görünüyorsa bunun mükerrer kayıt mı, mahsup mu yoksa farklı işlem mi olduğu sorulur. Belgesiz kesin suçlama yerine kayıtların karşılaştırılması esas alınır.

Talebin gönderildiği tarih, muhataba ulaştığına ilişkin kayıt ve verilen cevap saklanmalıdır. Bir cevap alınmış olması, bütün taleplerin karşılandığını göstermez. Cevapta hangi belgelerin sunulduğu, hangi soruların açıklanmadığı ve hangi belgenin mevcut olmadığı ileri sürüldüğü ayrı yazılır. Böylece sonradan aynı talebin tekrarlandığı mı yoksa önceki eksikliğin giderilmesinin istendiği mi anlaşılır.

Gelir ve gider hesabında hangi karşılaştırmalar yapılır?

İlk karşılaştırma, sözleşme ile kayıt arasındadır. Gelirin dayanağı olan navlun sözleşmesindeki tutar, vade ve taraf ile hesapta görünen alacak eşleştirilir. İkinci karşılaştırma kayıt ile para hareketi arasındadır. Alacak doğması, tahsilat yapılması ve tutarın paydaşlara dağıtılması üç ayrı aşamadır. Birinin gerçekleşmesi diğer ikisinin de gerçekleştiğini göstermez.

Gider hesabında fatura ile ödeme belgesi aynı işlevi görmez. Bir fatura borç kaydını açıklayabilir; ödemenin kime ve ne zaman yapıldığı ayrıca incelenir. Avans, kesinleşmiş gider ve iade farklı kalemlerdir. İştirak adına yapılmayan bir ödemenin yalnız gemiyle ilgili açıklama taşıması, otomatik olarak bütün paydaşlara dağıtılmasını haklı kılmaz. Hukuki dayanak ve işlem sıfatı belirlenmelidir.

Yetki kontrolü için gemi müdürünün olağan ve özel yetkileri rehberi kullanılır. Hesapta görünen bir kredi, senet veya ipotek işlemi varsa bunların dayandığı özel yetki ayrıca aranır. Para hareketinin muhasebeye işlenmiş olması, eksik temsil yetkisini kendiliğinden tamamlamaz. Muhasebe kaydı ile hukuki işlem geçerliliği ayrı denetlenir.

TTK m.1073, müdürün tedbirli bir donatanın özenini göstermesini ister. Bununla birlikte işletmenin zarar etmiş olması tek başına her giderin yetkisiz veya her kararın kusurlu olduğunu kanıtlamaz. Özen değerlendirmesi, işlem tarihindeki bilgi ve koşullar, yetki kapsamı, alınmış kararlar ve ortaya çıkan sonuçla birlikte yapılır. Belirli bir zarar iddiası, ilgili işlem ve belgeyle ilişkilendirilmelidir.

Çoğunluk hesabı onaylarsa karşı oy verenin hakkı biter mi?

TTK m.1075/2 bu soruya açık bir sınır getirir: Müdürün verdiği hesabın çoğunlukça onaylanması ve gördüğü işlerin uygun bulunması, karara karşı oy verenlerin itiraz haklarını düşürmez. Bu nedenle çoğunluk onayı, bütün paydaşlar bakımından sınırsız ve tartışmasız bir vazgeçme belgesi gibi kullanılamaz. Hangi kişinin hangi karar için karşı oy verdiği doğru kaydedilmelidir.

İtirazın konusu da açık olmalıdır. Karşı oy yalnız belirli bir giderin dayanağına, tahsil edilmemiş navluna veya belge eksikliğine ilişkin olabilir. Genel bir memnuniyetsizlik açıklamasıyla somut hesap itirazı aynı şey değildir. Tutanakta itiraz edilen dönem, kalem ve eksiklik belirtilirse sonraki incelemede uyuşmazlığın sınırı anlaşılır. Sonradan yazılan farklı bir açıklama, önceki oyun içeriğiymiş gibi gösterilmemelidir.

Çoğunluğun nasıl hesaplandığı ve hangi karar için oybirliği gerektiği donatma iştirakinde karar alma rehberinde açıklanmıştır. Buradaki özel mesele, hesap onayından sonra karşı oy verenin kanunen korunan itirazıdır. Hesap onayı ile müdürün görevden alınması, alacağın ibra edilmesi ve iştirak sözleşmesinin değiştirilmesi aynı işlem olarak sunulmamalıdır.

Bilgi verilmezse önce hangi hukuki sorun belirlenir?

Talebin tamamen reddedilmesi, eksik karşılanması veya belgelerin mevcut olmadığının bildirilmesi farklı durumlardır. Önce eksiklik somutlaştırılır. Müdürün görevinin sona ermiş olması da geçmiş işlem belgelerinin yok edilebileceği anlamına gelmez; kayıtların kimde bulunduğu ve teslim süreci belirlenir. Yeni müdürün elinde olmayan bir belge için önce önceki kayıt zinciri araştırılır.

Hukuki talep belge gösterilmesi, hesap verilmesi, belirli alacağın ödenmesi veya zararın tazmini olabilir. Bunlar aynı dava konusu değildir. Hangi mahkemenin görevli ve yetkili olduğu, dava şartları ve talep sonucu bu ayrımdan hareketle incelenir. Anonim şirket pay sahipliği için düzenlenmiş özel başvuru süreleri, donatma iştirakine otomatik olarak aktarılmaz.

Paydaşlık ve pay miktarı tartışmalıysa gemi mülkiyeti ve ayni hak kayıtları da incelenmelidir. Bilgi hakkı talebi, kimin paydaş olduğu konusundaki belge boşluğunu görmezden gelmemelidir. Bununla birlikte yalnız bilgi istenmesi, kişinin kayıtları zorla ele geçirmesine veya yetkisiz hesaplara girmesine izin vermez; hukuki yollar kullanılmalıdır.

Mahkemede belge ibrazı nasıl istenir?

Bir uyuşmazlık yargıya taşındığında HMK m.219, tarafların kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandığı ve ellerinde bulunan belgeleri mahkemeye sunmasını düzenler. Elektronik belgelerin incelemeye elverişli biçimde sunulmasına ilişkin hüküm ayrıca uygulanır. Ticari defter gibi sürekli kullanılan belgelerin ilgili kısımlarının onaylı örnekleri m.219/2 kapsamında sunulabilir. Ortaklık içi inceleme hakkı ile mahkeme önündeki ibraz yükümlülüğü aynı usul değildir.

HMK m.220, ibraz isteğinin kanuna uygun ve ispat için gerekli olduğunun mahkemece değerlendirilmesini, belgenin elde bulunduğuna ilişkin koşulları ve kesin süreyi düzenler. İbraz edilmeme hâlinde kanundaki şartlara göre diğer tarafın belgenin içeriği hakkındaki beyanı kabul edilebilir. Bu sonuç otomatik bir dava kazanma kuralı değildir. Mahkemenin değerlendirmesi ve maddede belirtilen koşullar bulunmalıdır.

Bu nedenle belge talebinde yalnız “bütün defterler getirilsin” denmesiyle yetinilmemelidir. Hangi dönem ve işlemin hangi iddiayı ispatlayacağı, belgenin kimde bulunduğu ve neden gerekli olduğu açıklanır. Belge eksikliği ile borcun varlığı ayrı olgulardır. İbraz edilmeyen belgeye dayanarak bütün alacak kalemlerinin sorgusuz kabul edileceği şeklinde sonuç vaat edilmez.

Bilgi talebi için kullanılabilecek örnek açıklama

Aşağıdaki metin mahkemeye sunulacak hazır dava dilekçesi değil, gemi müdürüne yöneltilecek bilgi talebinin kapsamını belirleme örneğidir. Köşeli alanlar gerçek kayıtlarla doldurulmalı; mevcut olmayan belge ve işlem eklenmemelidir.

Paydaşı bulunduğum [iştirakin unvanı] tarafından işletilen [geminin adı ve sicil bilgileri] hakkında, TTK m.1074–1075 kapsamında [başlangıç ve bitiş tarihi] dönemine ilişkin bilgi ve belge incelemesi talep ediyorum. Bu dönemdeki navlun sözleşmeleri ve tahsilatlar, bakım ve tamir giderleri, sigorta ödemeleri, paydaş avansları ile bunların dayanağı olan karar ve ödeme belgelerinin incelenebilir biçimde gösterilmesini; ekli listede belirtilen hesap farklarının açıklanmasını istiyorum. İncelemenin yapılabileceği yer, tarih ve yöntemin bildirilmesini; mevcut olmadığı belirtilen belgelerin hangileri olduğunun ayrıca açıklanmasını talep ederim.

Talep gönderildikten sonra alınan cevap, sunulan belgeler ve giderilmeyen eksiklikler ayrı bir takip çizelgesinde tutulmalıdır. Bu çizelge kendi başına alacak yaratmaz; hangi bilgi hakkının kullanıldığını ve ne ölçüde karşılandığını gösterir. Hesapta ödeme talep edilecek bir fark ortaya çıkarsa bunun dayanağı ayrıca belirlenir ve uygun hukuki talep hazırlanır.

Gemi müdüründen bilgi ve hesap isteme hakkında sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar ve inceleme kapsamı

Temel dayanak 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1073–1075; bağlantılı olarak m.1066 ve m.1076’dır. Yargılamada belge ibrazı için 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.219–220 dikkate alınmıştır. Resmî arşiv belgeleri bütün kanunların güncel konsolide sürümü olarak sunulmamaktadır. Somut uyuşmazlıkta iştirak sözleşmesi, hesap belgeleri ve uygulanacak usul hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.