Entegre Devre Topoğrafyası İhlali: Tazminat ve Tedbir

Kısa ve net cevap: Entegre devre topoğrafyası ihlali, 5147 sayılı Kanun m.11, 12 ve 24 uyarınca korunan orijinal yerleşim düzeninin izinsiz çoğaltılması veya izinsiz çoğaltılmış topoğrafyayı içeren ürünün ticari dolaşıma sokulması üzerinden değerlendirilir. Hak sahibi m.26 kapsamında ihlalin tespitini ve durdurulmasını, şartları gerçekleşen maddi ve manevi tazminatı, ürünlere ilişkin önlemleri ve hükmün ilanını isteyebilir. M.28, fiilî kaybın yanında yoksun kalınan kazancı da kapsar. Ancak aynı elektronik işlevi yerine getiren her çip, sırf işlev benzerliği nedeniyle ihlal sayılmaz.

Güncellik notu — 28 Eylül 2026: 5147 sayılı Kanunun eski 39. maddesi, 6769 sayılı Kanun m.191/2 ile yürürlükten kaldırılmıştır. Bu nedenle eski metindeki cezalar güncel yaptırım gibi kullanılamaz. Bu yazı medeni hukuk taleplerini inceler. Olayın başka bir suç oluşturup oluşturmadığı ayrıca değerlendirilir; eski ceza hükmünün kaldırılması, bütün özel hukuk korumasının kaldırıldığı anlamına gelmez.

Korunan tasarım ile elektronik işlev neden ayrılmalı?

5147 m.4, topoğrafyanın kendisini korur; dayandığı içerik, süreç, sistem, teknik veya topoğrafya dışındaki sabitlenmiş bilgi bu özel korumanın konusu değildir. Davacı önce hangi kayıtlı yerleşim düzenine dayandığını göstermelidir. Ürünün satış adı, dış kasası veya yerine getirdiği iş tek başına koruma konusunu açıklamaz. Teknik karşılaştırma, tabaka düzeni ve orijinal unsurlar üzerinden yapılmalıdır.

Tasarımın tamamı ile orijinal nitelik taşıyan parçası ayrı incelenir. M.11-a, korunan düzenin bütünü veya bir kısmının çoğaltılmasını kapsarken orijinallik şartını taşımayan parçaları dışarıda bırakır. Bu nedenle yalnız yaygın bir bağlantı unsurunun benzerliği üzerinden bütün ürünün kopyalandığı sonucuna gidilmemelidir. Buna karşılık tek bir bölüm kopyalandığı için ihlal hiç oluşmayacağı da söylenemez. Kopyalanan bölümün hukuki koruma niteliği belirlenir.

Başvuru çizimleri, tescil kaydı ve iddiaya konu ürünün gerçek teknik sürümü aynı dosyada bulunmalıdır. Tasarım sonradan değişmişse önceki tescilin hangi sürüme ilişkin olduğu gösterilir. Topoğrafya tescili ve başvuru şartları rehberi, koruma konusunun başlangıçta doğru tanımlanmasını açıklar. Tescil belgesinin bulunması, m.16 gereğince orijinalliğin ve hak sahipliğinin esastan kesin biçimde onaylandığı anlamına gelmez.

Hangi fiiller izinsiz kullanım olarak incelenir?

M.11-b, korunan topoğrafyanın, bunu içeren devrenin veya izinsiz çoğaltılmış topoğrafyayı içeren devrenin bulunduğu ürünün ithalini, satışını ve ticari amaçlı dağıtımını kapsar. Bu nedenle uyuşmazlık yalnız kopyalamayı fiilen yapan tasarımcıya odaklanmaz. Üretim, ithalat ve ticari sunum zincirindeki her kişinin hangi fiili gerçekleştirdiği ayrı belirlenir. Şirketlerin aynı ticari projede yer alması, hepsinin aynı eylemi yaptığı anlamına gelmez.

Bir satış ilanı, ürünün ticari sunulduğunu göstermek bakımından önemlidir; fakat içerideki topoğrafyanın ne olduğunu her zaman açıklamaz. Numune, teknik belge ve ilgili sürüm kayıtları bu yüzden ayrıca incelenir. Seri veya parti numarası bulunuyorsa satın alma belgesiyle eşleştirilir. Başka bir ürünün sökülmesiyle elde edilmiş teknik görüntüler somut ürüne aitmiş gibi kullanılmamalıdır.

Lisans veya izin bulunması hâlinde kapsam kontrolü yapılır. İzin verilen ürün, miktar, kullanım ve süreyle fiilî kullanım karşılaştırılır. Sözleşmenin varlığı bütün sonraki işlemleri sınırsız hukuka uygun hâle getirmez; fakat geçerli izin bulunan kullanım da yok sayılmaz. Topoğrafya lisans sözleşmesi ve dava hakkı yazısı, kullanım yetkisinin sınırlarını ayrı olarak ele alır.

Analiz ve bağımsız geliştirme istisnası

M.12-a, ticari olmayan kişisel amaçlı veya yalnız değerlendirme, analiz, araştırma ve eğitim amaçlı çoğaltma için istisna düzenler. Bu hüküm ticari kopya ürün satmayı genel olarak serbest bırakmaz. Yapılan işlemin gerçek amacı ve sonraki kullanım belirlenmelidir. Bir ürünün incelenmesiyle aynı ürünün izinsiz çoğaltılarak satışa sunulması farklı fiillerdir.

M.12-b, bu analiz veya değerlendirme sonucunda oluşturulan orijinal topoğrafyanın ticari kullanımını ayrıca korur. Yeni çalışmanın orijinal olması önemlidir; eski düzenin yeniden adlandırılması yeterli değildir. Gelişim kayıtları, teknik tercihler ve çizim sürümleri, inceleme sonucunda bağımsız bir tasarım ortaya çıkıp çıkmadığını açıklamalıdır. İstisna iddiası yalnız araştırma yaptık beyanıyla sonuçlandırılmamalıdır.

M.12-e, bağımsız olarak tasarlanmış aynı nitelikteki orijinal topoğrafyaya ilişkin ticari işlemleri de ayrı tutar. Dolayısıyla benzerlik değerlendirmesinin yanında gelişim süreci incelenir. İlk tasarım tarihleri, erişim imkânı ve teknik kaynaklar bu dosyada önemlidir. Delil toplamak için karşı tarafın sistemlerine izinsiz erişim veya gizli bilgi edinme yöntemi kullanılmamalıdır. Hukuka uygun teknik inceleme ile hukuka aykırı bilgi temini ayrı tutulur.

Hakkın tükenmesi ve ihlali bilmeyen alıcı

M.12-c, hak sahibi veya izniyle yurt içinde ya da yurt dışında piyasaya sürülmüş özgün ürünlere ilişkin hakkın tükenmesini düzenler. Bu, piyasaya sürülmüş belirli ürünün sonraki ticari dolaşımıyla ilgilidir. Orijinal bir çip satın almak, topoğrafyayı sınırsız biçimde kopyalayıp yeni devre üretme hakkı vermez. Satış hakkı ile çoğaltma yetkisi birbirine karıştırılmamalıdır.

M.12-d, satın alma anında izinsiz çoğaltmayı bilmeyen ve bilmesi mümkün olmayan kişi bakımından özel düzen getirir. İhlali öğrendikten sonra elindeki veya daha önce sipariş ettiği ürünler için belirli ticari işlemlere makul bedel karşılığında devam edebilmesi düzenlenmiştir. Bu koruma, ihlal öğrenildikten sonra verilen bütün yeni siparişleri kapsamına alan sınırsız izin değildir.

Alıcı dosyasında ilk sipariş, teslim, ihlalin öğrenildiği tarih ve o tarihteki stok ayrı kaydedilir. Sonradan verilen siparişler önceki siparişlerle birleştirilmemelidir. İhtarın içeriği ve ulaştığı tarih de önem taşır. Bir bildirimin alınması, her somut olayda iddianın doğruluğunun kabulü değildir; ancak öğrenme ve sonraki davranışın değerlendirilmesinde dikkate alınacak bir kayıttır.

Başvuru yayımlanmadan dava hakkı var mı?

M.24, başvurunun bültende yayımlanmasından sonra başvuru sahibinin ihlale karşı dava açmasını düzenler. İhlal eden kişiye başvurunun ve kapsamının bildirildiği durumda yayın bekleme zorunluluğu ayrıca değerlendirilir. Mahkemenin kötü niyet tespiti bakımından da madde özel hüküm içerir. Bu nedenle yalnız tescil belgesinin düzenlendiği günün bütün taleplerin tek başlangıcı olduğu söylenemez.

Bildirimde hangi topoğrafyaya ve hangi kapsam çizimlerine dayanıldığı açık olmalıdır. Genel bir hakkımız var açıklamasıyla teknik tasarımın tanımlandığı bildirim aynı değildir. Yayın numarası, başvuru bilgisi, karşı tarafa iletilen ekler ve teslim kaydı dosyada korunur. Bildirim, iddianın kapsamını sonradan değiştirerek belirsiz bir tarihten tazminat istemek için kullanılmamalıdır.

Hak sahibi mahkemeden hangi sonuçları ister?

M.26, ihlali gösteren delillerin korunması, ihlalin tespiti, durdurulması ve zararların giderilmesi için farklı talepler tanır. Davacı bunları tek bir genel sonuç cümlesi içinde belirsizleştirmemelidir. Üretimin durdurulması, belirli mallara el konulması ve para tazminatı ayrı hukuki sonuçlardır. Her biri ilgili olay ve delille ilişkilendirilir.

Madde, ihlale konu ürünler ile bunların üretiminde doğrudan kullanılan araçlara ilişkin önlemleri de düzenler. Ürün veya araç üzerinde mülkiyet tanınması istenirse değer tazminattan mahsup edilir; değer tazminatı aşıyorsa fazlanın ödenmesi gerekir. Dolayısıyla aynı malın bedelini hem tazminat hem karşılıksız mülkiyet olarak iki kez elde etme şeklinde bir sonuç kurulamaz.

Şekil değişikliği veya imha talebinde ihlalin sürmesini önlemek için hangi önlemin gerekli olduğu açıklanmalıdır. İmha her dosyanın otomatik sonucu değildir; kaçınılmazlık ve ölçü ayrıca değerlendirilir. Hükmün ilanı ise m.32 kapsamında haklı neden veya menfaat ve süre koşullarıyla ele alınır. Kesinleşmeden itibaren üç aylık istem süresi gözden kaçırılmamalıdır.

Fiilî zarar ve yoksun kalınan kazanç nasıl hesaplanır?

M.28, yalnız doğrudan malvarlığı kaybını değil, ihlal nedeniyle elde edilemeyen kazancı da kapsar. Ancak zarar miktarı, davacının seçtiği hukuki hesap yöntemi ve somut verilerle açıklanmalıdır. Ürünün toplam satış bedeli ile topoğrafya kullanımından doğan kazanç aynı büyüklük değildir. Ürün başka teknik unsurlar içeriyorsa topoğrafyanın ekonomik katkısı ayrıca değerlendirilir.

Yoksun kalınan kazanç için üç alternatif yöntem vardır: ihlal edenin rekabeti olmasaydı hak sahibinin elde edeceği gelir, ihlal edenin topoğrafya kullanımından elde ettiği kazanç veya hukuka uygun lisans için ödenmesi gereken bedel. Kanun hak sahibine bunlardan birini seçme imkânı verir. Üç hesabı üst üste ekleyerek aynı kaybı üç kez istemek maddenin kurduğu sistem değildir.

Hesapta topoğrafyanın ekonomik önemi, koruma süresinin kalan kısmı ve mevcut lisansların sayı ve türleri dikkate alınır. Kanunun izin verdiği makul pay artırımı da somut ekonomik katkıyla ilişkilidir; her davada otomatik katlı tazminat yoktur. Lisans yönteminde emsal sözleşmelerin süresi, kapsamı, münhasırlığı ve pazarı karşılaştırılır. Konuyla ilgisiz lisans bedeli doğrudan emsal alınmamalıdır.

Karşı tarafın kullanım belgeleri istenebilir mi?

M.27, zarar miktarının belirlenmesi için tazminat yükümlüsünden topoğrafya kullanımıyla ilgili belgelerin verilmesini isteme hakkı tanır. Bu düzenleme, işletmenin bütün ticari arşivine sınırsız erişim hakkı değildir. Talep edilen kayıtların ilgili ürün, kullanım dönemi ve seçilen hesap yöntemiyle bağlantısı gösterilmelidir. Üretim adedi, satış belgesi ve lisans kaydı farklı ispat sorularını yanıtlar.

Belge talebinde hangi kaydın kimde bulunduğu açıklanır. Aynı grubun farklı şirketleri ayrı tüzel kişilerdir; bütün kayıtların tek davalının elinde olduğu varsayılmamalıdır. Teknik ve mali raporların hangi sürüme ilişkin olduğu da belirlenir. Gizlilik gerektiren kısımların korunması, somut yargılama usulü içinde değerlendirilir; gizlilik iddiası ile belgeyi hiç sunmama aynı tutum değildir.

İhtiyati tedbir ve delil koruma

M.34, esas davadan önce veya dava sırasında, kararın kesinleşmesine kadar ihtiyati tedbir isteme imkânını düzenler. Tedbirin amacı dava sonunda verilecek hükmün etkisiz kalmasını önlemektir. Talep, hangi eylemin durdurulacağını, hangi ürünlerin korunacağını ve neden beklenemeyeceğini açıklamalıdır. Tedbir kararı, uyuşmazlığın esasının kesin olarak çözüldüğü anlamına gelmez.

Kanunda ihlale konu ürünlerin Türkiye sınırları içinde ve gümrük, serbest liman veya bölge dahil bulundukları yerde tutulmasına ilişkin önlemler sayılmıştır. Ancak malın davayla ilişkisi belirlenmelidir. Bir firmanın bütün ürünlerini sırf taraf olduğu için aynı talebe dahil etmek yerine, ilgili ürün ve teknik sürüm listesi hazırlanır. Gümrükte özel işlem yapılacaksa m.36 ile gümrük mevzuatının başvuru ve süreleri ayrıca kontrol edilir.

5147’de eski Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununa yapılan atıflar, HMK m.447/2 çerçevesinde güncel karşılıklarıyla okunmalıdır. Eski hüküm numarası üzerinden güncel olmayan süre veya usul yazılmamalıdır. Tedbir kararı, uygulanması ve esas davanın açılmasıyla ilgili somut süreler ayrı dosya takviminde izlenir. Geçici önlem talebi, asıl tazminat iddiasının delillerinin hazırlanmasını gereksiz kılmaz.

Görev, yetki ve zamanaşımında dikkat edilecek ayrımlar

M.31, Kanunda öngörülen davalar için ihtisas mahkemesi düzenini içerir. M.26’daki yer itibarıyla yetki ise davacının ikametgâhı, fiilin işlendiği veya etkisinin görüldüğü yer gibi bağlantılarla belirlenir. Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan kişiler için sicildeki vekil ve Kurum merkezine ilişkin özel kurallar vardır. Her topoğrafya davasının yalnız Ankara’da açılacağı sonucu doğru değildir; Kurum kararlarına karşı davalar ayrı düzenlenmiştir.

M.29’daki eski Borçlar Kanunu atfı, 6101 sayılı Kanun m.8 ve geçiş hükümleriyle birlikte okunur. Haksız fiil tazminatında TBK m.72’nin zarar ve sorumlu kişinin öğrenilmesinden başlayan iki yıllık, fiilden başlayan on yıllık süreleri ve uygulanıyorsa daha uzun ceza zamanaşımı dikkate alınır. Ancak bu takvim bütün tespit, tedbir veya sicil taleplerine tek cümleyle taşınmamalıdır. Talebin türü ve olayın tarihi ayrıca belirlenir.

Teknik karşılaştırma raporu ve dava hazırlığı

Teknik inceleme görevi hazırlanırken karşılaştırılacak iki nesne açıkça tanımlanmalıdır: hak sahibinin koruma istediği topoğrafya ve ihlal iddiasına konu üründeki yerleşim düzeni. Raporun yalnız iki ürünün aynı sektörde kullanıldığını söylemesi yeterli değildir. Hangi tabakanın, bağlantının veya orijinal düzenin karşılık geldiği gösterilmelidir. Ortak ve bilinen unsurlar ile özgün katkı ayrı başlıklara alınır. Bu yöntem, teknik benzerliğin hukuki korumayla hangi noktada ilişkili olduğunu anlaşılır hâle getirir.

Numunenin nereden alındığı, hangi satıcıdan geldiği ve hangi partiye ait olduğu belgelenmelidir. Satın alma belgesiyle teknik inceleme numarası eşleştirilir. Ürün inceleme sırasında değiştirildiyse yapılan işlem ve önceki durum kaydedilir. Dosyaya sunulan görselin başka bir üründen alınması veya hangi numuneye ait olduğunun bilinmemesi, karşılaştırmanın güvenilirliğini tartışmalı hâle getirir. Bu kayıtlar kanunda adı geçen tek tip bir numune formu değildir; delilin kaynağını ve bütünlüğünü açıklayan hazırlık adımlarıdır.

Mali inceleme de teknik raporla aynı ürün grubuna dayanmalıdır. Teknik olarak ihlalle bağlantılı bulunmayan modellerin satışları, gerekçesiz biçimde tazminat hesabına dahil edilmemelidir. Satış tutarının içinde vergi, iade, iskonto veya başka hizmet kalemi bulunuyorsa hesap dayanağı açık gösterilir. Seçilen yoksun kalınan kazanç yönteminin hangi ekonomik değişkenleri gerektirdiği belirlenir. Bilirkişiye yalnız yüksek bir toplam tutar vermek, mahkemenin denetleyebileceği zarar hesabı oluşturmaz.

Dava hazırlığının sonunda talep ve delil eşleştirmesi yapılır. Durdurma talebi devam eden fiile, el koyma talebi belirlenmiş ürünlere, tazminat talebi seçilen hesap ve zarar belgelerine bağlanır. Lisans alan davacıysa ayrıca dava açma yetkisi kontrol edilir. İşveren hak sahipliğine dayanılıyorsa çalışan tasarımındaki hak zinciri dosyaya eklenir. Böylece teknik iddia doğru olsa bile yanlış kişi veya belirsiz talep üzerinden ilerleme riski azaltılır.

Sık sorulan sorular

Aynı işi yapan iki çip mutlaka ihlal oluşturur mu?

Hayır. M.4 ve 11 uyarınca korunan topoğrafya ve orijinal unsurlar incelenir. İşlev benzerliği tek başına yeterli değildir.

Sadece tasarımın bir bölümünün kopyalanması önemli mi?

Orijinal nitelik taşıyan bölümün izinsiz çoğaltılması m.11 kapsamında incelenir. Orijinal olmayan ortak unsurlar ayrıca ayrılır.

Orijinal çip satın almak yeni kopya üretmeye izin verir mi?

Hayır. Hakkın tükenmesi belirli ürünün dolaşımıyla ilgilidir; çoğaltma yetkisiyle aynı değildir.

İhlali bilmeden satın alan kişi sınırsız satış yapabilir mi?

M.12-d özel şartlara bağlıdır. Öğrenme sonrasında mevcut veya önceden sipariş edilmiş stok ve makul bedel ayrımı korunur.

Üç zarar hesabı birlikte toplanır mı?

Hayır. M.28’deki yoksun kalınan kazanç yöntemleri alternatiftir. Fiilî zarar ve seçilen yöntemin kapsamı açıklanmalıdır.

Karşı taraftan satış kayıtları istenebilir mi?

M.27, zarar miktarını belirlemek için kullanımla ilgili belgeleri istemeye imkân verir. Talep somut ürün ve dönemle ilişkilendirilmelidir.

Dava bitmeden üretim durdurulabilir mi?

M.34 kapsamında şartları gösterilerek ihtiyati tedbir istenebilir. Kararı mahkeme verir; otomatik durdurma yoktur.

Eski 5147 m.39 cezası hâlen yürürlükte mi?

Hayır. Madde 6769 m.191/2 ile kaldırılmıştır. Başka suç iddiaları varsa kendi unsurlarıyla ayrıca incelenir.

Tescil belgesi orijinalliği kesinleştirir mi?

Hayır. M.16’daki tescil sistemi orijinallik ve hak sahipliği yönünden esas incelemesi içermez.

Her dava Ankara’da mı açılır?

Hayır. İhlal davalarında m.26’daki bağlantılar, görevde m.31 uygulanır. Kurum kararlarına karşı dava ayrı düzenlenmiştir.

Resmî kaynaklar

TÜRKPATENT mevzuat listesi — 5147 ve 6769 sayılı kanunlar; TBMM 5147 kabul metni; 6769 m.190 ve 191 — kurum atıfları ve kaldırılan ceza maddesi. TBMM kabul metni tarihsel kaynaktır; eski kurum adları, kaldırılmış yaptırım ve usul atıfları güncelmiş gibi kullanılmamıştır. Zamanaşımı için TBK m.72, atıflar için 6101 m.8 ve HMK m.447/2 birlikte değerlendirilir.