Uluslararası Satışta Mal ve Bedelin Birlikte İadesi: CISG 81–84

Uluslararası satıştan geçerli biçimde dönüldüğünde, sözleşme kapsamında verdiği malı veya ödediği bedeli geri isteyen tarafın talebi CISG m.81/2’ye dayanır. Her iki tarafın iade yükümlülüğü varsa iadeler aynı anda yerine getirilmelidir. Satıcı bedeli geri verecekse m.84/1 gereğince bedelin ödendiği tarihten itibaren faiz de öder. Alıcı ise m.84/2’deki durumlarda mallardan veya malların bir bölümünden elde ettiği bütün yararların hesabını satıcıya vermekle yükümlüdür. Malın dönüşü, paranın iadesi, faiz ve yarar hesabı dört ayrı kontrol başlığıdır.

Bu yazı, avans ödenmesine rağmen hiç mal gelmemesi nedeniyle hangi yolla dönüleceğini değil, dönme sonrasında karşılıklı iadenin nasıl kurulacağını ele alır. Özellikle mal teslim edilmiş ve bedelin tamamı veya bir bölümü ödenmişse, yalnız para iadesi istenmesi hesabın diğer yarısını eksik bırakır. İade dosyası; hangi sözleşmeden dönüldüğünü, hangi ifaların gerçekleştiğini ve tarafların geri vereceği edimleri açıkça göstermelidir.

İade hesabından önce dönmenin hukuki dayanağı belirlenir

CISG m.81, dönmenin sonuçlarını düzenler; her sözleşmede tek başına dönme hakkı veren bir madde değildir. Önce alıcının veya satıcının hangi hükme göre ve hangi kapsamda döndüğü belirlenmelidir. Teslim etmeme, esaslı uygunsuzluk, vade öncesi açık esaslı ihlal veya partili teslimatların durumu farklı kurallara tabidir. Dönmenin şartı bulunmadan hazırlanmış bir iade faturası, hukuki eksikliği kendiliğinden tamamlamaz.

Dönme beyanının karşı tarafa bildirilmesi CISG m.26 kapsamında ayrıca incelenir. Sadece kalite şikâyeti, ödeme hatırlatması veya görüşmeye davet gönderilmiş olması her durumda dönüldüğünü göstermez. İlgili yazıların tam içeriği okunmalıdır. Dönme bildiriminin hazırlanması rehberi bu ön işlemi açıklar. İade hesabı, gerçekten kullanılan hukuki yolun kapsamıyla uyumlu kurulmalıdır.

Taraflar ilişkiyi anlaşarak sona erdirmişse, bu anlaşmanın iade ve hesap hükümleri de okunur. Geçerli bir tasfiye mutabakatı ile taraflardan birinin tek taraflı dönme beyanı aynı işlem değildir. Hangi borcun saklı tutulduğu, hangi tutarın kabul edildiği ve hangi talep üzerinde uyuşmazlığın sürdüğü açıkça gösterilir. Başlığı protokol olan her belge bütün hakların ibra edildiği anlamına gelmez.

Dönme hangi borçları sona erdirir, hangilerini etkilemez?

M.81/1, dönmenin tarafları sözleşmesel ifa yükümlülüklerinden kurtardığını, doğmuş tazminat taleplerinin ise saklı kaldığını düzenler. Böylece malı teslim etme veya bedeli ödeme yönündeki asli ifa ilişkisiyle, ihlal nedeniyle ortaya çıkan zarar hesabı ayrılır. Dönüldüğü için hiç tazminat istenemeyeceği söylenemez. Aynı şekilde dönme kararı, ileri sürülen bütün zarar kalemlerinin ispatlandığı anlamına gelmez.

Madde, uyuşmazlıkların çözümünü düzenleyen hükümler ile dönmenin sonuçlarına ilişkin diğer sözleşme hükümlerinin etkilenmediğini de belirtir. Bu nedenle tahkim, yargı yeri veya iade sonrasındaki hak ve yükümlülüklere ilişkin bir düzenleme, yalnız dönüldü denilerek yok sayılamaz. Somut hükmün hukuki geçerliliği ayrıca incelenir; ancak dönmenin kendisi otomatik silme gerekçesi değildir.

İade protokolü hazırlanırken halen uygulanacak hükümler ayrı işaretlenmelidir. Bildirim adresi, hesap kontrolü, belge teslimi ve uyuşmazlık çözüm maddeleri farklı işlev görür. Bu kayıtların aynı metinde bulunması, hepsinin aynı süre boyunca ve aynı kapsamda devam ettiği anlamına gelmez. Hangi yükümlülüğün neden sürdüğü açıklanmalıdır.

İade edilecek şey: gerçekten verilen mal veya ödenen bedel

M.81/2, sözleşmeyi tamamen veya kısmen ifa etmiş tarafa, karşı tarafa verdiği veya ödediği şeyin geri verilmesini isteme hakkı tanır. Hesabın başlangıcı sözleşmedeki toplam taahhüt değil, fiilen gerçekleşen ifadır. Henüz ödenmemiş bedelin tamamını ödenmiş para gibi geri istemek doğru değildir. Aynı biçimde hiç teslim edilmemiş mal, alıcının fiilî iade listesine yazılmamalıdır.

Ödeme listesinde her transferin tarihi, tutarı, para birimi ve hangi sözleşmeye ilişkin olduğu gösterilir. Üçüncü kişi üzerinden ödeme yapılmışsa kayıt zinciri açıklanır. Banka talimatı ile tamamlanmış ödeme ayrılır. Satıcının daha önce yaptığı kısmi geri ödemeler de aynı listeye işlenir. Böylece iade alacağı, yalnız muhasebe bakiyesinin başlığından değil, gerçek para hareketlerinden çıkarılır.

Mal listesinde ürün, seri veya parti numarası, miktar ve mevcut yer belirtilir. Birden fazla siparişin aynı depoda bulunması, bütün malların dönülen sözleşmeye ait olduğunu göstermez. Paketleme veya sonradan yeniden etiketleme işlemi yapılmışsa önceki kimlikle bağlantı kurulmalıdır. İade teslim tutanağı, bu listeyi karşılamalıdır; genel olarak ürünler teslim alındı ifadesi önemli miktar ve kimlik tartışmalarını açık bırakır.

İki taraf da iade edecekse eşzamanlılık kuralı

M.81/2’nin son cümlesi, her iki taraf iade ile yükümlüyse edimlerin aynı anda yerine getirilmesini ister. Satıcının bedeli, alıcının malları geri vereceği dosyada bu karşılıklılık dikkate alınmalıdır. Taraflardan birinin bütün edimini önce ve güvencesiz biçimde yerine getirmesinin her durumda kanuni zorunluluk olduğu söylenemez. İade talebinin ve cevap metninin eşzamanlı ifaya uygun kurulması gerekir.

Eşzamanlılığın teknik uygulanması, malın bulunduğu yer ve ödeme yöntemiyle ilişkilidir. Hangi malın ne zaman teslim edileceği, teslimi kimin kabul edeceği ve ödemenin hangi işlemle tamamlanacağı açıkça kararlaştırılabilir. Belirli bir banka veya emanet hesabı kullanılması CISG m.81’de zorunlu tutulmuş tek yöntem değildir. Böyle bir düzen tercih ediliyorsa ayrıca yapılacak anlaşmanın şartları ve uygulanabilirliği kontrol edilir.

Malın fiilen geri verilmesiyle yalnız taşımaya hazır edildiğinin bildirilmesi aynı kayıt değildir. Benzer şekilde ödeme yapılacağına ilişkin yazı ile paranın iade edilmesi de aynı sonuç değildir. İşlem planında her aşamanın hangi belgeyle doğrulanacağı belirtilmelidir. Karşılıklı teslimi düzenleyen tutanak, taraflardan birinin henüz gerçekleşmemiş ifasını yapılmış gibi göstermemelidir.

Yalnız bir taraf daha önce ifada bulunmuşsa her dosyada iki yönlü fiziksel değişim aranmaz. Hiç mal teslim edilmemiş ve yalnız bedel alınmış durumda iade konusu buna göre belirlenir. Eşzamanlılık kuralı, gerçekte bulunmayan bir karşı edim yaratmaz. Buna karşılık alıcının elinde mal bulunmasına rağmen onun iade borcunu hiç değerlendirmeden sadece para istemek de eksik bir hukuki kurgu oluşturur.

Satıcının ödeyeceği iade faizi ne zaman başlar?

CISG m.84/1, bedeli geri vermekle yükümlü satıcının, bedelin ödendiği tarihten itibaren faiz ödeyeceğini açıkça düzenler. Başlangıcın her durumda dönme bildiriminin tarihi veya dava açıldığı gün olduğu söylenemez. İade edilecek para farklı tarihlerde ödenmişse her ödemenin başlangıcı kendi kaydı üzerinden belirlenir. Tek bir toplam için en son ödeme tarihini esas almak önceki ödemeleri yanlış döneme taşır.

Madde faizin başlangıcını gösterir; bütün sözleşmelere uygulanacak sabit yüzde veya hesap yöntemi koymaz. Sözleşmedeki faiz düzeni ve ilgili tamamlayıcı hukuk incelemesi ayrı yapılmalıdır. Oran yazılırken kaynağı açıkça belirtilir. Ödeme tarihinden faiz hakkının bulunması, seçilen herhangi bir banka oranının hukuken doğru olduğu anlamına gelmez.

CISG m.78 kapsamında gecikmiş para borcu faizi farklı bir başlangıç meselesini ele alır. M.84 iade dosyasında, alınmış bedelin geri verilmesine özgü hüküm olarak değerlendirilmelidir. Aynı tutar ve aynı dönem için iki farklı ad altında mükerrer faiz yürütülmemesi gerekir. Her dönemin anaparası ve hukuki dayanağı hesap çizelgesinde görünmelidir.

Alıcının mallardan elde ettiği yararlar nasıl ele alınır?

M.84/2, maddede belirtilen hâllerde alıcının mallardan veya malların bir bölümünden elde ettiği bütün yararların hesabını satıcıya vermesini ister. Bu, her olayda otomatik olarak tam ürün bedeli kadar kullanım tazminatı doğduğu anlamına gelmez. Hangi yararın gerçekten elde edildiği, hangi maldan doğduğu ve hangi dönemi kapsadığı açıklanmalıdır. Hazır bir oran veya varsayılan kira bedeli kanun metninin yerine geçirilemez.

Alıcının malı kullanmış olması ile kullanımın ekonomik sonucu aynı veri değildir. Kullanım süresi, üretimdeki işlev, elde edilen çıktı ve ilgili mali kayıtlar incelenebilir. Bunlar her dosyada zorunlu olan tek bir hesap yöntemi değildir; gerçek yararı belirlemeye yönelik belge başlıklarıdır. Özellikle bir makinenin kullanıldığı bütün işletme cirosunun doğrudan o makineden sağlanan yarar sayılması doğru değildir.

Madde iki grubu kapsar: malları veya bir kısmını iade etmesi gereken alıcı ve iade imkânsızlığına rağmen yine de dönmüş veya ikame mal istemiş alıcı. İkinci grup, m.82’deki istisnalarla birlikte değerlendirilir. İade imkânsız olduğu için yarar hesabının hiçbir durumda yapılmayacağı söylenemez. Buna karşılık yarar hesabı, m.82’de kaybedilmiş bir dönme hakkını kendiliğinden geri getiren yöntem değildir.

Yarar hesabı ile alıcının ihlal nedeniyle uğradığı zarar ayrı tutulmalıdır. Mal kısmen kullanılmış ve buna rağmen üretim kesintisi yaşanmış olabilir; her iddia kendi belgesiyle değerlendirilir. Bir kalemin hangi hesabı karşıladığı açıklanmadan karşılıklı rakamların çıkarılması, gerçek hukuki sonuçları gizler. Önce her alacak ve hesap kalemi belirlenmeli, varsa mahsup sonucu ayrıca gösterilmelidir.

Malın aynı durumda geri verilememesi hesabı nasıl etkiler?

CISG m.82, alıcının malları esas itibarıyla aldığı durumdaki gibi geri verememesi hâlinde dönme veya ikame mal isteme hakkına ilişkin sınırlama ve istisnaları düzenler. Bu, yalnız muhasebesel bir değer düşümü meselesi değildir. İade edilebilirlik, kullanılan hukuki yolun devam edip etmediğini etkileyebilir. Dolayısıyla malların mevcut durumu bilinmeden sadece bedel ve faiz cetveli hazırlanması yeterli olmaz.

İnceleme için alındığı durum, sonradan yapılan işlem ve mevcut durum ayrı belgelenir. Teslimde zaten mevcut olan sorun ile alıcının daha sonra yaptığı değişiklik birbirine karıştırılmamalıdır. M.82/2’deki kendi eylem veya ihmalinden kaynaklanmama, inceleme nedeniyle bozulma ve uygunsuzluğun öğrenilmesinden önce olağan satış veya kullanım gibi istisnalar ayrıca değerlendirilir. Bu rehberin odağı iade hesabıdır; hak kaybı değerlendirmesi o özel hükümlere göre yapılmalıdır.

M.83, m.82 gereğince dönme veya ikame mal hakkını kaybeden alıcının diğer sözleşmesel ve Antlaşmadan doğan hukuki yollarını korur. Bu nedenle malın iadesinde sorun çıkması, alıcının bütün haklarının ortadan kalktığı şeklinde anlatılamaz. Bedel indirimi veya tazminat gibi yolların kendi şartları ayrıca incelenir. Hesap hazırlanırken seçilen hukuki yol değişmişse talep sonucu da bununla uyumlu güncellenmelidir.

Kısmi dönmede iade hangi malları kapsar?

Sözleşmeden sadece belirli bir teslimat veya mal bölümü için dönülmüşse iade listesi de bu kapsamla sınırlı kurulmalıdır. CISG m.51 ve 73’teki farklı durumlar birbirinden ayrılır. Sorunsuz ve dönme dışında kalan bir partinin bedelini, toplam fatura içinde bulunduğu için otomatik iade kalemine eklemek doğru değildir. Her tutarın karşılığı olan mal veya teslimat gösterilmelidir.

Partili teslimatlarda dönmenin kapsamı özellikle bu noktada önemlidir. Önceki veya gelecekteki teslimatların da bağlılık nedeniyle sona erdirildiği ileri sürülüyorsa bunun şartları ayrı gösterilir. İade çizelgesi hukuki kapsamı belirleyen bir belge değildir; belirlenmiş kapsamın mali ve fiziksel karşılığını düzenler.

Toplu ödemenin birden fazla partiye karşılık geldiği dosyada dağılımın dayanağı açıklanmalıdır. Sözleşmedeki birim fiyat, ödeme açıklaması ve kabul edilmiş hesap düzeni birlikte okunur. Sonradan rastgele oran kullanılarak hangi partinin ne kadar ödendiği belirlenmemelidir. Karşı tarafın mutabakatı varsa bunun tarihi ve kapsamı belirtilir; uyuşmazlık sürüyorsa tartışmalı tutar açıkça işaretlenir.

Taşıma, ambalaj ve teslim tutanağı

İade edilecek malların kim tarafından, hangi taşıma düzeniyle ve kime teslim edileceği işlem planında gösterilmelidir. M.81’in eşzamanlılık hükmü, her taşıma ücretinin kime ait olduğunu bütün ayrıntılarıyla belirleyen bir tarife değildir. Masrafın sözleşmesel veya tazminat dayanağı ayrıca açıklanır. Alıcının malı herhangi bir adrese göndermesi, her durumda doğru kişiye hukuken tamamlanmış iade anlamına gelmez.

Mevcut malın durumu sevkten önce kaydedilir. Ambalaj, parça listesi, miktar ve seri numarası teslim tutanağıyla eşleştirilir. Teknik inceleme sürüyorsa delilin korunması da gözetilir. Uyuşmazlık konusu malın incelenmeden değiştirilmesi veya parçalarının kaybolması hem iade hem ispat sorununu büyütebilir. Koruma bakımından CISG m.85–88’in koşulları ayrıca dikkate alınmalıdır.

İade kabul belgesinde yalnız miktar değil, teslimin hangi hukuki anlaşma kapsamında yapıldığı da belirtilmelidir. Malların fiziksel olarak alınması ile bütün uyuşmazlığın sona erdirildiğinin kabulü aynı şey değildir. Taraflar bazı talepleri saklı tutuyorsa bu kayıt açık olmalıdır. Buna karşılık tamamlanmış bir sulh veya ibra metninin sonucu da sonradan yalnız depo teslimiymiş gibi görmezden gelinmemelidir.

İade bedeli ile tazminat aynı tabloda nasıl ayrılır?

İade alacağı, önceden verilmiş veya ödenmiş edimin geri alınmasıdır. Tazminat ise ihlal nedeniyle uğranılan kaybın ilgili şartlarla karşılanmasına yöneliktir. Aynı paranın hem iade hem zarar olarak iki kez yazılmaması gerekir. M.81/1 tazminatı saklı tutar; fakat bu ayrım hesapta ayrıca gösterilmediğinde toplam talep gerçeğinden yüksek görünebilir.

CISG m.74 zarar ve kâr kaybı ile m.77 zararı azaltma hükümleri tazminat bölümünde uygulanır. İkame alım yapılmışsa fiyat farkının hangi hesapla istendiği ayrıca açıklanır. Eski bedelin geri alınması ile yeni alımın bütün bedelinin zarar yazılması her olayda doğru bir birleşim değildir; kalemler gerçek ekonomik kayıpla karşılaştırılmalıdır.

İade mutabakatında bulunacak hesap başlıkları

Mutabakat, sadece tek bir net rakamdan oluşmamalıdır. Önce her alacak ve yükümlülük görünür kılınmalı; taraflar mahsup üzerinde anlaşmışsa sonuç ayrıca yazılmalıdır. Para birimleri farklıysa kullanılan dönüşümün dayanağı gösterilir. Tartışmalı zararlar saklı tutulurken sadece iade edimlerinin yerine getirilmesi kararlaştırılabilir; bunun kapsamı açık olmalıdır. Bu önerilen düzen, CISG’nin zorunlu resmî formu değil, iade işleminin eksiksiz belgelenmesi için çalışma yöntemidir.

Sık sorulan sorular

Mal ve para mutlaka aynı anda mı geri verilir?

M.81/2, her iki taraf iade ile yükümlüyse iadelerin eşzamanlı yerine getirilmesini düzenler. Somut ifalar ve tarafların geçerli anlaşmaları ayrıca incelenir.

Hiç mal gelmemişse alıcıdan mal iadesi istenir mi?

Gerçekte teslim edilmemiş mal için fiilî iade borcu yaratılmaz. Önceden gerçekleşmiş ifalar esas alınır.

İade faizi dönme bildirimiyle mi başlar?

M.84/1, bedeli geri verecek satıcı için bedelin ödendiği tarihten itibaren faiz öngörür. Farklı ödemeler kendi tarihleriyle değerlendirilir.

CISG 84 sabit faiz oranı belirler mi?

Hayır. Başlangıç kuralı vardır; uygulanacak oran sözleşme ve ilgili tamamlayıcı hukuk üzerinden ayrıca belirlenmelidir.

Alıcı kullandığı maldan elde ettiği yararı hesaba vermeli mi?

M.84/2’deki şartlarda evet. Gerçek yararın hangi mal ve dönemden doğduğu açıklanmalı; hazır bir kullanım yüzdesi kanuni oran gibi kullanılmamalıdır.

Malı aynı durumda verememek bütün hakları ortadan kaldırır mı?

M.82’nin sınırlaması ve istisnaları incelenir. M.83, ilgili dönme veya ikame hakkı kaybedilse de diğer hukuki yolları saklı tutar.

Dönme tahkim maddesini geçersiz kılar mı?

M.81/1, uyuşmazlık çözümü hükümlerinin dönmeden etkilenmediğini düzenler. Hükmün kendi geçerliliği ayrı konudur.

Bedel iadesinin yanında tazminat istenir mi?

M.81 tazminat taleplerini saklı tutar. Ancak m.74–77 şartları gösterilmeli ve aynı ekonomik kalem iki kez talep edilmemelidir.

Tek partiden dönülünce bütün ödemeler geri alınır mı?

İade kapsamı dönülen teslimatlarla eşleştirilir. Diğer partilerin de kapsandığı ileri sürülüyorsa ilgili hukuki şartlar ayrıca gösterilmelidir.

İade tutanağı imzalanınca her talep sona erer mi?

Belgenin içeriğine bağlıdır. Fiziksel teslimin kabulü ile bütün hesap ve zararların sulh yoluyla sona erdirilmesi aynı işlem değildir.

Resmî kaynak ve hukuki kapsam

Temel dayanaklar CISG m.81 ve 84; bağlantılı hükümler m.26, 51, 73–78, 82–83 ve 85–88’dir. UNCITRAL Antlaşma sayfası ve resmî mevzuat arşivinde yayımlanan CISG metni üzerinden hükümler karşılaştırılmıştır. Arşiv bağlantısı Antlaşma metnini gösterir; belirli bir ülkenin iç hukukunun somut satışa uygulanacağı iddiası değildir. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. İade yöntemi, faiz oranı, malın durumu ve taleplerin kapsamı somut sözleşmeyle birlikte incelenmelidir.